جگه‌ر و په‌یوه‌ندی به‌ شێرپه‌نجه‌وه‌

 hosh

كۆمپانیاكانی دروستكردنی‌ جگه‌ره‌ ڕۆژانه‌ 18 ملیار جگه‌ره‌ دروستده‌كه‌ن واتا هه‌ر یه‌ك كه‌س سێ جگه‌ره‌ی به‌رده‌كه‌وێت، ئه‌گه‌ر نیكۆتین‌و هه‌ندێك له‌مادده‌ زیانبه‌خشه‌كانی تری ناوجگه‌ره‌ بكرێته‌ ده‌رزی‌و له‌ئاده‌میزاد بدرێت راسته‌وخۆ ده‌مرێت. ڕێكخراوی ته‌ندورستی نێوده‌وڵه‌تی (WHO) رایگه‌یاندوه‌ كه‌وا له‌جیهاندا نزیكه‌ی یه‌ك ملیارونیو جگه‌ره‌كێش هه‌یه‌. هه‌ر یه‌كه‌ش 15 جگه‌ره‌ ده‌كێشێ زۆرینه‌شیان له‌ولاتانی‌ هه‌ژرو جیهانی‌ سێیه‌مدان، ساڵانه‌ زیاتر له‌پێنج ملیۆن كه‌س راسته‌وخۆ به‌هۆی جگه‌ره‌وه‌ گیانیان له‌ده‌ستده‌ده‌ن. زیانه‌كانی جگه‌ره‌ به‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌جگه‌ره‌ زیاتر 4000 ماده‌ی تێدایه‌و زۆربه‌ی ماده‌كانیش زیان به‌خشن، پێم باشه‌ هه‌ندێ له‌ومادانه‌ بخه‌مه‌به‌رچاو.

1. سیانیدی هایدرۆجین: به‌كاردێت وه‌ك ژه‌هری مرۆڤ كوژ، گازێكی ژه‌هراویه‌ كاریگه‌ری سه‌لبی له‌سه‌ردروستكردنی ئاوی پیاو هێلكه‌ی ژن هه‌یه‌ هه‌روه‌ك دكتۆر “ماركوس مونافو” له‌گه‌ڵ ده‌سته‌یه‌ك له‌توێژه‌ره‌كان بڵاویانكرده‌وه‌.

2. تولدین‌و ئه‌سیتۆن: به‌كاردێت وه‌ك ڕه‌نگ لابه‌ر.
3. میپانۆل: به‌كاردێت وه‌ك به‌نزینی موشه‌ك.

4. نفپالین: به‌كاردێت وه‌ك ئه‌سپێ كوژ.
5. فینۆل: به‌كاردێت وه‌ك پاكه‌ره‌وه‌ی زه‌وی و كه‌لوپه‌ل.

6. نیكوتین: به‌كاردێتا وه‌ك بكوژی مێروله‌و گیای زیانبه‌خش.
7. كادمیۆم: له‌دروستكردنی پاتری به‌كاردێ.
8. كلۆریدی فیناڵ: به‌كاردێت له‌پیشه‌سازی پلاستیك.
9. د.د.ت: به‌كاردێت وه‌ك بكوژی مێروله‌.
10. بیوتین: وه‌ك گازی چه‌رخ.

11. زرنیخ: به‌كاردێت وه‌ك بكوژی مێرووله‌.
12. تولوین: به‌كاردێت وه‌ك توێنه‌ره‌وه‌ی پیشه‌سازی.
13. ئه‌مۆنیا: بۆ پاكردنه‌وه‌ی زه‌وی، واده‌كات جگه‌ره‌كێش چاوی سوربێته‌وه‌.
14. پۆلۆنیۆم: ماده‌یه‌كی تیشكده‌ره‌وه‌یه‌و كه‌به‌هۆی په‌ینی فۆسفاتیه‌وه‌ ده‌چێته‌ناو توتن، وه‌ك په‌ینی كیمیایی به‌كارئه‌هێنرێ، ئه‌میش هۆكاری توش بوونه‌ به‌شێرپه‌نجه‌.
15. مادده‌ی 3، 4 بینزبایرین.

16. پێكهاته‌ی‌ كانزایی‌ تێدایه‌: له‌ 10-25% ی پێكهاته‌ی توتنه‌ له‌كاتی سوتان ده‌بێته‌خۆڵه‌مێش.
17. ماده‌ی باكتین: 6% په‌لكی توتن پێكده‌هێنێت كاتی سوتان ده‌بێته‌ كحول‌و توشی ئالوده‌بونی‌ ده‌كات.
18. ئۆكسید نایترۆجینی: ده‌بێته‌ هۆی زیاده‌ی رژێنی خانه‌كانی بۆری هه‌واو هه‌وكردنی‌و ئاوسانی لیمفه‌گلانده‌كان.

19. گازی نه‌وشادر: ده‌بێته‌هۆی دروستبوونی ڕه‌نگێكی زه‌رد له‌سه‌ر ددانه‌كان ئازاری گلاندی لیك‌و كاریگه‌ری له‌سه‌رتام‌و چێژده‌بێت.
20. ماده‌ی بریدین، پۆتاسیۆم، كۆلیدین‌و زۆر ماده‌ی‌ تریش.
بوونی ئه‌و مادانه‌‌و چه‌ندین ماده‌ی تر هۆكاری توشبونن به‌چه‌ندین نه‌خۆشی له‌هه‌مویان زیاترشێرپه‌نجه‌ی سیه‌كانه‌، ئه‌ویش به‌هۆی ماده‌ی نیكۆتین‌و یه‌كه‌م ئۆكسیدی كاربۆن‌و قه‌تران هه‌ریه‌كه‌یان كاریگه‌ری زۆرخراپ له‌سه‌ر خانه‌كان‌و كۆی‌ ئه‌ندامه‌كانی‌ جه‌سته‌ هه‌یه‌.

بڕی ئه‌ونیكۆتینه‌ی كه‌له‌یه‌ك جگه‌ره‌دا هه‌یه‌ ده‌گاته‌ (4-15-میلگرام) به‌ڵام ئه‌وبڕه‌ی ده‌چێته‌ ناو له‌ش (1-3 میلیگرامه‌) به‌ماوه‌ی(7 چركه‌) ده‌گاته‌ ناوخوێن‌و مێشك، هه‌روه‌ها له‌كاتی سوتانی جگه‌ره‌ده‌چێته‌ هه‌واوه‌و ژینگه‌پیس ده‌كات. گورچیله‌ ڕۆژانه‌ بڕی 10% ئه‌ونیكۆتینه‌ ده‌كاته‌ده‌ره‌وه‌ له‌گه‌ڵ میزدا.

قه‌تران: ماده‌یه‌كی ڕه‌نگ خۆڵه‌مێشی لینجه‌ له‌سه‌ره‌تاوه‌ به‌كاردێت بۆقیرتاوكردنی جاده‌كان‌و بۆدروستكردنی كه‌ل‌وپه‌ل. دروستبونی ئه‌وماده‌یه‌ له‌جگه‌ره‌دا به‌هۆی دروستبونی (هایدرۆجینی خه‌ڵوزی) وه‌یه‌ قه‌تران ماده‌یه‌كه‌ شێرپه‌نجه‌ دروستده‌كات به‌هۆی بوونی ماده‌ی (بنیزو بارین) تیایدا. هێرش ده‌كاته‌ سه‌رخانه‌ داپۆشراوه‌كانی كۆئه‌ندامی هه‌ناسه‌و توشی شێرپه‌نجه‌ی ده‌كات. ڕێژه‌ی قه‌تران له‌ناو یه‌ك جگه‌ره‌ ده‌گاته‌ (40میلگرام).

یه‌كه‌م ئۆكسیدی كاربۆن: گازێكی بێ بۆنه‌و بێ ڕه‌نگه‌ زۆر ژه‌هراویه‌ له‌ئه‌نجامی ته‌واو نه‌سوتانی كاربۆن دروستده‌بێت، توانای یه‌كترگرتنی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ هیمۆگڵۆبینی خوێندا به‌ڕاده‌ی ده‌گاته‌200 جاری گازی ئۆكسجین، به‌مه‌ش واده‌كات ئۆكسجین كه‌مبگاته‌ خانه‌كان‌و بێته‌مردنی خانه‌و شانه‌كانی له‌ش‌و داڕزانیان.

لێدوانێک بنووسە

© 2014هاولاتتی

گەڕانەوە بۆ سەری پەڕە