هاوڵاتی

په‌رله‌مانتارێکى کورد: پشکى کورد بکرێته‌ 10 ملیار دۆلار رێکه‌وتن له‌گه‌ڵ به‌غدا ده‌کرێت

سازدانى: ئارا ئیبراهیم ئه‌ندامێکى لیژنه‌ى دارایى له‌ په‌رله‌مانى عێراق ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌دات به‌ڵێندراوه‌ که‌ پشکى کورد له‌سه‌دا 12.67 زیاد بکرێت به‌شێوه‌یه‌ک که‌ کورد پێى رازى بێت، پێشیوابوو هێشتا نازانن حکومه‌تى هه‌رێم جدیه‌ بۆ گه‌شتن به‌ رێکه‌وتن له‌گه‌ڵ به‌غدا یان وه‌ک ساڵانى رابردوو ده‌بێت. جه‌مال کۆچه‌ر، ئه‌ندامى لیژنه‌ى دارایى له‌ په‌رله‌مانى عێراق له‌م چاوپێکه‌وتنه‌یدا له‌گه‌ڵ سایتى هاوڵاتى، ئه‌وه‌ى خسته‌روو ئه‌مڕۆ زیاتر له‌ چل خاڵ گفتوگۆى له‌سه‌ر ده‌کرێت له‌نێوان لیژنه‌ هاوبه‌شه‌که‌ى په‌رله‌مان و وه‌زاره‌تى دارایى. هاوڵاتى: پرسى بودجه‌ى عێراق گه‌شتووه‌ به‌چى؟  جه‌مال کۆچه‌ر: ئه‌مڕۆ کاتژمێر 1ى پاشنیوه‌ڕۆ لیژنه‌که‌ى په‌رله‌مان له‌گه‌ڵ لیژنه‌که‌ى حکومه‌ت و وه‌زاره‌تى دارایى عێراق کۆبونه‌وه‌یه‌کى زۆرو وتووێژى ورد ده‌که‌ین و زیاتر له‌ 42 خاڵ گفتوگۆى له‌سه‌ر ده‌کرێت له‌گه‌ڵیاندا بۆ ئه‌وه‌ى پرۆژه‌ى بودجه‌ به‌شێوه‌یه‌ک ده‌ستکارى بکرێت که‌ کورد و سونه‌ به‌تایبه‌ت پێى رازى بن. هاوڵاتى:زیاد کردنى پشکى بودجه‌ى هه‌رێم به‌چى گه‌شتووه‌، له‌کاتێکدا باس له‌وه‌ ده‌کرێت که‌ عادل عه‌بدولمه‌هدى به‌ڵێنى زیادکردنى داوه‌؟ جه‌مال کۆچه‌ر:پشکى کورد له‌ له‌سه‌دا 12.67 دیارى کراوه‌ له‌سه‌ر هیچ بنه‌مایه‌کى زانستى و واقعى نه‌بووه‌و به‌پێى ده‌ستور ده‌بێت له‌سه‌دا 17 بێت پاش سه‌رژمێرى کردن چه‌ند بوو ئه‌وکات پشکه‌که‌ دیارى بکرێت. ئێمه‌ داوامان کردووه‌ پشکى کورد بکرێته‌وه‌ به‌ له‌سه‌دا 17 تا ئه‌و کاته‌ى سه‌رژمێرى ده‌کرێت، به‌پێى ئامارى وه‌زاره‌تى پلاندانانى عێراق بێت کورد له‌سه‌دا 14ى عێراق پێکده‌هێنێت، بۆیه‌ پێمانوایه‌ که‌ پشکى کورد زیاد ده‌کرێت و ده‌شبێت زیادى بکه‌ن، ئێمه‌ش ئاگادارى ئه‌وه‌ین که‌ عادل عه‌بدوله‌مهدى باسى زیادکردنى پشکى کوردى کردووه‌. هاوڵاتى:وه‌ک نوێنه‌رانى کورد ده‌تانه‌وێت چى باس بکه‌ن له‌گه‌ڵ لیژنه‌که‌ى وه‌زاره‌تى دارایى عێراق؟ جه‌مال کۆچه‌ر:داواکارییه‌کانى کورد دیارن، یه‌کێک له‌وانه‌ گه‌رانه‌وه‌ى پشکى کورده‌ بۆ له‌سه‌دا 17، یان بکرێته‌ له‌سه‌دا 14 بۆ 15 ئه‌وکاته‌ پشکى کورد له‌پرۆژه‌ى بودجه‌ى عێراق ده‌گاته‌ 10 ملیار دۆلار و حکومه‌تى هه‌رێم رایانگه‌یاندووه‌ که‌ ئه‌و بره‌ به‌شى پێداویستیه‌کانى هه‌رێم ده‌کات و رازى ده‌بن. خاڵێکى تر پرسى پێشمه‌رگه‌یه‌، حه‌شدى شه‌عبى که‌ 2014 و 2015 دروست بووه‌ ژماره‌یان جێگیر کردووه‌ به‌ 123 هه‌زار چه‌کدار، ئێستا هه‌وڵ هه‌یه‌ زیاد بکرێت بۆ 135 هه‌زار چه‌کدار، ئێمه‌ به‌ شیعه‌کانیشمان وتوه‌ ناکرێت حه‌شدى شه‌عدى که‌ سێ چوار ساڵه‌ دروست بووه‌ هه‌ر ژماره‌یه‌ک بهێنن یه‌کسه‌ر جێگرى ده‌که‌ن، به‌ڵام پێشمه‌رگه‌ ئه‌و هه‌موو سه‌روه‌رى و قوربانیه‌ى هه‌یه‌ ژماره‌که‌یان به‌ 45 هه‌زار پێشمه‌رگه‌ دیارى کردووه‌ ئه‌مه‌شیان له‌سه‌ر بنه‌ماى ئه‌وه‌ کردووه‌ بۆ هه‌ر هه‌زار که‌سێک 1 پێشمه‌رگه‌، بۆدیه‌ داواى ئه‌وه‌ ده‌که‌ین بیکه‌نه‌ 100 هه‌زار پێشمه‌رگه‌. هاوڵاتى: ئایا حکومه‌تى هه‌رێم جدییه‌ بۆ رێکه‌وتن له‌گه‌ڵ به‌غدان ئه‌م په‌یامه‌تان پێگه‌شتووه‌؟ جه‌مال کۆچه‌ر: ئێمه‌ش په‌یامان ناردووه‌و پێشمان وتون پێمان بڵێن جدین بۆ رێکه‌وتن له‌گه‌ڵ به‌غدا، یان وه‌ک ساڵانى پێشوو ده‌تانه‌وێت له‌سه‌ر وه‌ره‌قه‌ بمێنێته‌وه‌و جێبه‌جێ نه‌کرێت، به‌راستى تا ئێستا وه‌ڵامان وه‌رنه‌گرتووه‌، به‌ڵام پێشبینیه‌کان واى ده‌رده‌خه‌ن که‌ جۆرێک له‌ رێکه‌وتن له‌نێوان هه‌رێم و به‌غدا بێته‌ کایه‌وه‌. هاوڵاتى: ئه‌گه‌ر حکومه‌تى هه‌رێم رێکه‌وتن بکات له‌گه‌ڵ به‌غدا ئایا داهاتى خاڵه‌ گومرگییه‌کان هه‌رێم ئاماده‌یه‌ بیداته‌وه‌ به‌به‌غدا؟ جه‌مال کۆچه‌ر: جارێ نازانین چ بریارێک ده‌درێت، به‌ڵام لێکتێگه‌شتن له‌سه‌ر خاڵه‌ گومرگییه‌کان له‌نێوان هه‌ردولادا هه‌یه‌، ئه‌وه‌ش ده‌که‌وێته‌ سه‌ر رێکه‌وتنى هه‌ردوولایان. هاوڵاتى: یه‌کێکى تر له‌کێشه‌کانى هه‌رێم پرسى ئیستحقاقى کۆمپانیا نه‌وتییه‌کانه‌، له‌کۆبونه‌وه‌تان له‌گه‌ڵ لیژنه‌ى دارایى ئه‌وه‌ باس ده‌که‌ن؟ جه‌مال کۆچه‌ر: به‌ڵێ باسى ده‌که‌ین، نه‌ک ته‌نها کۆمپانیا نه‌وتییه‌کان، به‌ڵکو سه‌رجه‌م کاره‌کانى مقاولات له‌هه‌رێمى کوردستاندا باس ده‌که‌ین. کورد چه‌ند پشکى هه‌بێت به‌و رێژه‌یه‌ مافى خۆیه‌تى له‌ بودجه‌ى سیادى پشکى هه‌بێت، ئه‌وه‌ش یه‌کێکه‌ له‌و خاڵانه‌ که‌ ده‌مانه‌وێت له‌ پرۆژه‌ى بودجه‌دا جێگه‌ى بکرێته‌وه‌ که‌ ئیستحقاقى کورد له‌ بودجه‌ى سیادى بدرێت و ئیستحقاقى کۆمپانیا نه‌وتیه‌کانیش یه‌کلابکرێته‌وه‌.


هاوڵاتی

جوڵه‌ى بازرگانى هه‌رێم دۆخى قه‌یران تێده‌په‌ڕێنێت

هاوڵاتى هه‌رێمى کوردستان له‌ ڕێگه‌ى رێککه‌وتن له‌گه‌ڵ‌ عێراق بۆ لابردنى خاڵه‌ سنورییه‌کانى نێوانیان چاوى له‌به‌رزبوونه‌وه‌ى زیاترى قه‌باره‌ى ئاڵوگۆڕى بازرگانى یه‌ که‌ به‌پێی ئاماره‌کانى یه‌کێتى هاورده‌ و هه‌نارده‌کاران نزیک بووه‌ته‌وه‌ له‌ ئاستى پێش ساڵانى سه‌رهه‌ڵدانى قه‌یرانى دارایی. قه‌باره‌ى ئاڵوگۆڕى بازرگانى هه‌رێمى کوردستان له‌گه‌ڵ وڵاتانى دراوسێ و ده‌ره‌وه‌ تا ساڵى 2014 و پێش سه‌رهه‌ڵدانى قه‌یرانى دارایی به‌شێوه‌یه‌کى خێرا له‌به‌رزبونه‌وه‌دا بوو، به‌ڵام له‌دواى سه‌رهه‌ڵدانى قه‌یرانى دارایی شه‌ڕى داعش ئاسته‌که‌ به‌ره‌و خواره‌وه‌ داکشا. دواى چوار ساڵ له‌ دابه‌زینى به‌رده‌وام، له‌مساڵدا قه‌باره‌ى ئاڵوگۆڕى بازرگانى به‌ره‌و بوژانه‌وه‌ هه‌نگاوى ناوه‌ و به‌رپرسانى وه‌زاره‌تى بازرگانى هه‌رێم و یه‌کێتى هاورده‌ و ناردنکاران پێشبنى به‌رزبونه‌وه‌ى زیاترى قه‌باره‌ى ئاڵوگۆڕى بازرگانى ده‌که‌ن. بۆ بوژاندنه‌وه‌ى زیاترى جوڵه‌ى بازرگانى و لابردنى ئه‌و به‌ربه‌ستانه‌ى که‌ له‌به‌رده‌م بازرگانان دروستبووه‌، له‌ئێستاشدا هه‌رێمى کوردستان ڕێککه‌وتنێکى له‌گه‌ڵ به‌غدا واژۆکردووه‌ بۆ یه‌کخستنى پێناسه‌ى گومرگى و لابردنى ئه‌و خاڵه‌ گومرگیانه‌ى نزیکه‌ى دوو مانگه‌ له‌نێوانیاندا دانراون. رێککه‌وتنه‌ که‌ له‌ 17 خاڵ پێکهاتووه‌ هێشتا نه‌چووه‌ته‌ بوارى جێبه‌جێکردنه‌وه‌ و چاوه‌ڕوانده‌کرێت جێبه‌جێکردنى کاریگه‌رى  له‌سه‌ر جوڵه‌ى بازرگانى دابنێت. له‌چه‌ند ڕۆژى ڕابردوودا حکومه‌تى عێراق حه‌وت لیژنه‌ى ڕه‌وانه‌ى هه‌رێمى کوردستان کرد که‌ پێکهاتوون له‌ لیژنه‌کانى ناوخۆ، دارایی، گومرگ، پیشه‌سازى، ته‌ندروستى، ئیداره‌، کشتوکاڵ، بۆ ئه‌وه‌ى له‌گه‌ڵ وه‌زاره‌تى په‌یوه‌ندیداره‌کانى هه‌رێم ڕێکبکه‌ون له‌سه‌ر کاروباره‌کانى په‌یوه‌ست به‌ گومرگ و جموجۆڵى بازرگانى. نه‌وزاد ئه‌دهه‌م به‌ڕێوه‌به‌رى گشتى له‌ وه‌زاره‌تى بازرگانى و پیشه‌سازى حکومه‌تى هه‌رێم به‌ هاوڵاتى وت "تا ئێستا ته‌نها لیژنه‌کانى گومرگ له‌سه‌ر خاڵه‌کانیان ڕێککه‌وتوون، هێشتا لیژنه‌کانى تر ماوه‌ ڕێککه‌وتن بکه‌ن، ئێمه‌ وه‌کو لیژنه‌ى بازرگانى له‌سه‌ر هه‌ندێک خاڵ ڕێکه‌وتووین و هه‌ندێ خاڵى دیکه‌ش ماوه‌". باسی له‌وه‌کرد، به‌شێوه‌یه‌کى گشتى لابردنى خاڵه‌ گومرگییه‌کانى نێوان هه‌رێم و به‌غدا کارێکى باش ده‌بێت بۆ ره‌وشى بازرگانى نێوان هه‌رێم و به‌غدا، چونکه‌ پێناسه‌ى گومرگى و کرێی خزمه‌تگوزاریی یه‌کده‌خرێت و بازرگانان یه‌کجار گومرگ ده‌ده‌ن له‌کاتى هاورده‌کردنى کاڵاکاندا. نزیکه‌ى دوو مانگ له‌مه‌وبه‌ر و پاش ساڵێک له‌ ڕووداوه‌کانى 16ى ئۆکتۆبه‌رى 2017 و کۆنترۆڵکردنى که‌رکوک و ناوچه‌ جێناکۆکه‌کان له‌لایه‌ن هێزه‌ عێراقییه‌کانه‌وه‌، حکومه‌تى عێراق چه‌ند خاڵێکى گومرگى له‌سه‌ر ڕێگه‌ى هه‌ولێر-سلێمانى، هه‌ولێر-که‌رکوک، موسڵ-دهۆک دانا، بۆ وه‌رگرتنى گومرگ له‌و کاڵایانه‌ى له‌ هه‌رێمى کوردستانه‌وه‌ ڕه‌وانه‌ى به‌غدا ده‌کرێن. به‌هۆى دانانى ئه‌و خاڵه‌ گومرگیانه‌وه‌ جوڵه‌ى بازرگانى له‌ هه‌رێمى کوردستان زیانى به‌رکه‌وت، دواى ئه‌وه‌ى به‌شێک له‌ بازرگانان ڕێڕه‌وى بازرگانى یان گواسته‌وه‌ بۆ ده‌روازه‌ سنورییه‌کانى ناوه‌ڕاست و خوارووى عێراق بۆ ئه‌وه‌ى له‌کاتى هاورده‌کردنى که‌لوپه‌لدا خۆیان له‌ پێدانى دوو جار گومرگ ده‌رباز بکه‌ن. به‌ڕێوه‌به‌رى گشتى بازرگانى له‌ وه‌زاره‌تى بازرگانى و پیشه‌سازى حکومه‌تى هه‌رێم وتى "به‌لابردنى ئه‌و خاڵه‌ گومرگیانه‌ ئه‌و بازرگانانه‌ ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ خاڵه‌ سنورییه‌کانى هه‌رێم، به‌ڵام به‌هۆى بارودۆخى ئه‌منى هه‌رێم به‌راورد به‌ عێراق زۆرێک له‌ بازرگانه‌کان هه‌ر له‌ ڕێگه‌ى ده‌روازه‌کانى هه‌رێمه‌وه‌ کارى بازرگانیان ئه‌نجام ده‌دا". هه‌رێمى کوردستان چه‌ندین ده‌روازه‌ى سنوری هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ریه‌که‌ له‌ ئێران و تورکیا، که‌ به‌شێکیان نێوده‌وڵه‌تین و به‌شێکى دیکه‌شیان لاوه‌کى و نافه‌رمین و ڕۆژانه‌ جموجۆڵى بازرگانى گه‌وره‌ به‌خۆیانه‌وه‌ ده‌بینن. به‌شێک له‌و کاڵایانه‌ى له‌و ده‌روازه‌ سنورییانه‌وه‌ هاورده‌ ده‌کرێن، ده‌برێنه‌ ناوچه‌کانى ناوه‌ڕاست و خوارووى عێراق، به‌هۆى دانانى خاڵه‌ گومرگییه‌کانیشه‌وه‌ له‌لایه‌ن عێراقه‌وه‌ له‌ناوچه‌ جێناکۆکه‌کان ئه‌و بازرگانانه‌ ناچاربوون دوو جار گومرگ بده‌ن.  به‌پێی ڕێککه‌وتنه‌که‌ى هه‌رێم و به‌غدا، جگه‌ له‌ لابردنى ئه‌و خاڵه‌ گومرگیانه‌، باجى سه‌ر کاڵا و که‌لوپه‌له‌کان له‌نێوان هه‌رێم و به‌غدا به‌پێی یاساى گومرگى عێراق یه‌کده‌خرێت، که‌ پێشتر هه‌رێم و به‌غدا له‌سه‌رى ناکۆک بوون.  حکومه‌تى عێراق له‌ساڵى 2010 یاساى نوێی تایبه‌ت به‌ پێناسه‌ى گومرگى خسته‌ بوارى جێبه‌جێکردنه‌وه‌ به‌مه‌به‌ستى یه‌کخستنى ڕێژه‌ى گومرگ له‌سه‌رجه‌م ده‌روازه‌ سنورییه‌کان، به‌ڵام هه‌رێمى کوردستان جێبه‌جێکردنى یاساکه‌ى ڕه‌تکرده‌وه‌، به‌ پاساوى ئه‌وه‌ى جیاوازه‌ له‌گه‌ڵ رێنمایی و ڕێوشوێنه‌کانى هه‌رێم له‌ ده‌روازه‌ سنورییه‌کان. به‌پێی یاساى گومرگى عێراق، ڕێژه‌ى وه‌رگرتنى گومرگ له‌سه‌ر کاڵا و که‌لوپه‌لى هاورده‌کراو له‌نێوان %0.5 بۆ %20ى به‌هاى کاڵاکه‌یه‌، ئه‌وه‌ش به‌پێی جۆرى کاڵاکان ده‌گۆڕێت. نه‌وزاد ئه‌دهه‌م باسى له‌وه‌کرد، به‌پێی یاساکه‌ وه‌رگرتنى گومرگ له‌ هاورده‌کردنى هه‌ندێ که‌لوپه‌ل له‌ ده‌روازه‌ سنورییه‌کانى هه‌رێم زیاد ده‌کات، ئه‌وه‌ش واده‌کات که‌ ئیتر که‌س گێچه‌ڵ به‌و ئۆتۆمبیلانه‌ نه‌کات که‌ له‌ هه‌رێمه‌وه‌ کاڵا بۆ ناوچه‌کانى ناوه‌ڕاست و خوارووى عێراق ده‌به‌ن، به‌وه‌ش قه‌باره‌ى بازرگانى هه‌رێم به‌رزده‌بێته‌وه‌. به‌پێی ئاماره‌کانى وه‌زاره‌تى بازرگانى و پیشه‌سازى هه‌رێم 75%ى جوڵه‌ى بازرگانى هه‌رێم له‌گه‌ڵ ناوچه‌کانى ناوه‌ڕاست و خوارووى عێراقدایه‌، به‌تایبه‌تى له‌گه‌ڵ پارێزگاکانى موسڵ و دیاله‌ و که‌رکوک و سه‌ڵاحه‌دین. مسته‌فا عه‌بدوره‌حمان سه‌رۆکى یه‌کێتى هاورده‌ و ناردنکارانى هه‌رێم به‌ هاوڵاتى ڕاگه‌یاند، جوڵه‌ى بازرگانى هه‌رێمى کوردستان له‌سه‌ره‌تاى ئه‌مساڵه‌وه‌ ڕووى له‌به‌رزبوونه‌وه‌ کردووه‌و پێشبینى ده‌که‌ن زیاتر به‌رزبێته‌وه‌. به‌پێی ئاماره‌کانى یه‌کێتى هاورده‌ و ناردنکارانى هه‌رێم، به‌گشتى له‌ساڵانى 2012 و 2013 قه‌باره‌ى ئاڵوگۆڕى بازرگانى هه‌رێم له‌ گه‌ڵ تورکیا و ئێران و وڵاتانى دیکه‌ 22 ملیار دۆلار بووه‌، به‌ڵام له‌ساڵى 2014 به‌هۆى قه‌یرانى دارایی و شه‌ڕى داعشه‌وه‌ دابه‌زی بۆ 15 ملیار دۆلار. مسته‌فا عه‌بدوره‌حمان وتى "پێشبینى ده‌که‌ین تا کۆتایی ئه‌مساڵ قه‌باره‌ى ئاڵوگۆڕى بازرگانى بگه‌ڕێته‌وه‌ ئاستى خۆى که‌ 22 ملیار دۆلاره‌، به‌ڵام هێشتا جوڵه‌ى بازرگانى له‌گه‌ڵ ئێران ماویه‌تى بگاته‌وه‌ ئاستى خۆى، له‌کاتێکدا له‌گه‌ڵ تورکیا به‌رزبووه‌ته‌وه‌و تا کۆتایی ئه‌مساڵ ده‌گاته‌وه‌ به‌ ئاستى خۆى". به‌پێی ئاماره‌کان، قه‌باره‌ى ئاڵوگۆڕى بازرگانى هه‌رێم له‌گه‌ڵ تورکیا له‌ساڵى 2012 و 2013دا له‌ سنورى 12 ملیار دۆلاردا بووه‌و له‌گه‌ڵ ئێرانیش شه‌ش ملیار دۆلار بووه‌. مسته‌فا عه‌بدوره‌حمان هۆکاره‌کانى به‌رزبونه‌وه‌ى قه‌باره‌ى ئاڵوگۆڕى بازرگانى گه‌ڕانده‌وه‌ بۆ نه‌مانى شه‌ڕى داعش به‌گشتى له‌ عێراق و هه‌رێم، نه‌مانى ترسی بازرگانى له‌گه‌ڵ وڵاتانى ده‌ره‌وه‌ که‌ پێشتر به‌هۆى شه‌ڕه‌وه‌ له‌ئارادابوو، دروستبوونه‌وه‌ى په‌یوه‌ندى له‌نێوان بازرگانانى پارێزگاکان، دڵنیایی بازرگانان له‌کاره‌کانیان و نه‌مانى ترسه‌کانیان له‌و باره‌یه‌وه‌. سه‌باره‌ت به‌وه‌ى گه‌مارۆکانى ئه‌مریکا بۆ سه‌ر ئێران پاشه‌کشه‌ ناکات به‌ بوژانه‌وه‌ى ئاستى ئاڵوگۆڕى بازرگانى هه‌رێم، مسته‌فا عه‌بدوره‌حمان باسى له‌وه‌کرد، تا ئێستا ئه‌و گه‌مارۆیانه‌ هیچ کاریگه‌رى نه‌بووه‌ و تا مانگێکى تر کاریگه‌رى نابێت، چونکه‌ ئاڵوگۆڕه‌ بازرگانییه‌کان هیچ ئاسته‌نگێکى بۆ دروستنه‌بووه‌و سزاکان زیاتى له‌ بوارى بانک و نه‌وتدایه‌.  


هاوڵاتی

نابێت ئەمریکا کوردەکان بکاتە ئامانج بۆ ڕازیکردنی تورکیا

نوسینی: مایکڵ ڕوبین – واشنتۆن ئێگزامینەر وەرگێڕانی: یاد قوربانی شەشی ئەم مانگە باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە ئەنقەرە لە ئاگاداریەکدا ڕایگەیاند: "وەزارەتی دەرەوە خەڵاتی دەستنیشانکردووە لە بەرانبەر ناردنی زانیاری کە ببێتە هۆی دەستنیشانکردنی شوێنی بەرپرسانی باڵای پارتی کرێکارانی کوردستان: مورات قەرەیلان (تا پێنج ملیۆن دۆلار)، جەمیل بایک (تا چوار ملیۆن دۆلار)، دوران کاڵکان (تا سێ ملیۆن دۆلار)." دانانی ئەم جۆرە خەڵاتانە شتێکی نامۆ نیە کە دێتە سەر گەورە تیرۆرستەکان. بۆ نموونە لە ساڵانی ڕابردوودا حکومەتی ئەمریکا خەڵاتی دیاریکرد بۆ دەستگیرکردنی هەر یەکێک لە ئوسامە بینلادنی ئەمیری قاعیدە و ئەبوبەکر بەغدادیی ئەمیری داعش و ئەبووبەکر شیکاوی ئەمیری بۆکۆ حەرام. بەڵام ئەو سێ ناوە (سەرکردەکانی پەکەکە) لەگەڵ سێ ناوەکەی دواتردا لە یەک ڕیزدانین. نەوەک هەر سەرانی پەکەکە هەرگیز ئەمریکیەکان نەکردوەتە ئامانج، بەڵکوو ناشتوانین بە ڕوونی بڵێین کە ئەوان تیرۆرستن. قەرەیلان یەکێکە لە دامەزرێنەرانی پەکەکە و لە ئێستادا ڕابەری باڵی سیاسی ئەو پارتەیە (کەجەکە). جەمیل بایک بە هەمان شێوە یەکێک لە دامەزرێنەرانە و جێگری قەرەیلانە. لە بارەی کالکانیش، ئەو بەرپرسی ئەرشیفی پارتەکە و هاوکات بەرپرسێکی باڵای کەجەکەیە. ئەم بڕیارەی ئەمریکا لە هەوڵێکی کاڵ و کرچی بیرلێنەکراوە دەچێت بۆ ڕازیکردنی تورکیا. لە ژێر دەوڵەتمەداریی ڕەجەب تەیب ئەردۆغاندا سیاسەتکردنی نێودەوڵەتی تورکیا زیاتر ڕێکەوتنی دوو لایەنەی تێدا دەبینردێت. ئەوان بەرژەوەندیەکانی ئەمریکا و ئەمریکیەکانیش لای خۆیان بە بارمتەدەگرن. تورکیا هاوڵاتیانی ئەمریکی زیندانی دەکات، هەرچەندە قەشە ئاندرو برونسن لە ژێر فشاردا ئازادکرا، بەڵام زانای بواری گەردونناسیی ئەمریکی، سەرکان گۆلگێ، کە زانای ڕێخراوی ناسایە، هێشتا لە تورکیا دەستبەسەرە. جگە لە هاوڵاتیانی ئەمریکی، تورکیا بەرژەوەندیەکانی ئەمریکاشی بە بارمتە گرتووە وەک سنوردارکردنی کارایی ناتۆ، ڕوخسەتدان بە ئەمریکا بە بەکارهێنانی بنکەی ئاسمانی ئەنجەرلیک، و هەروەها هاوکارینەکردنیان لە شەڕی داعشدا. ئەردۆغان ئەم ماوەیە زیاتر خووی داوەتە کوردەکان. ئەمە بە هۆی بەهێزبوونی شۆڕشی کوردەکانەوە نیە بەڵکوو بە هۆی ئەوەوەیە کە کوردەکان لە تورکیا و سوریا بە شێوەیەکی بەردەوام شووناسی نەتەوەیی و کلتوری خۆیان لەسەروو ئاینەوە دادەنێن. چۆن زۆرێک لە دیپلۆماتکارە ئەمریکی و ئەوروپیەکان لە ڕابردوودا باوەڕیان بەوە هەبوو کە بەڵێنەکانی ئەردۆغان بۆ پابەندبوونی بە بەهاکانی دیموکراسیەوە دێنە دی، سەرەڕای هەموو بەڵگەیەک لە دژی، لە ئێستاشدا دەیانەوێت باوەڕ بە خۆیان بهێنن کە ئەردۆغان زیاتر باوەڕی بە نیشتمان پەروەری هەیە وەک لە ئیسلامی سیاسی. بەڵام تورکەکان دەتوانن لەگەڵ کوردەکان بژین، ئەوە ئیسلامیەکانن کە ناتوانن. بێ متمانەیی ئەردۆغان بە بیر و باوەڕە لیبراڵی و ئازادیخوازەکانی لایەنە کوردەکان وایکردوە کە ڕق ئەستووربێت بەرانبەر بە کوردەکان. هەر لەبەر ئەم هۆکارەیە کە سەرکردە کوردەکانی وەک سەڵاحەدین دەمیرتاش و فەگین یوکشەکداغی لەسەر تۆمەتی بێ بنەما دەستگیرکردووە. هەر لەبەر ئەم هۆکارەشە کە سوپای تورکیای جوڵە پێکرد بۆ عەفرین و دوای پاکتاو کردنی نەتەوەیی کوردەکان لە جێی ئەوان دانیشتوانێکی ئیسلامیی هێنایە شارەکە و حوکمی شەریعەی سەپاند لە شارەکەدا، هەرچەندە بۆ هەموو ئەم ڕەفتارانەی شەڕی تیرۆر وەک پاساو دێنێتەوە. ئەوەی ئەم بڕیارە نوێیەی وەزارەتی دەرەوە زیاتر دەکاتە بڕیارێکی بەرژەوەندی خواز لە لایەن ئەمریکاوە ئەوەیە کە ئەمریکا بە ڕاستەوخۆ پاڵپشتی لە پەکەکە دەکرد لە شەڕی داعشدا، کاتێک تورکیا نەک تەنها ڕێگربوو لە شەڕی ئەو ڕێکخراوەدا، بەڵکو کارایانە پاڵپشتیشی دەکردن. بەرپرسە تورکەکان گلەیی لە ئەمریکا دەکەن لەسەر هەماهەنگیان لەگەڵ پەکەکە، بەڵام ئەوەی پشتگوێی دەخەن ئەوەیە کە ئەمریکا سەرەتا ڕووی کردە ئەوان تا یارمەتیدەریانبن لە شەڕی داعشدا و تەنها کاتێک ئەوان ڕەتیانکردەوە هاوکاریان برد ڕوویان کردە پەکەکە. دیپلۆماتکارە ئەمریکیەکان ڕەنگە بڵێن پەیوەندی نیە لە نێوان پەکەکە و یەکینەکانی پاراستنی گەل و هێزەکانی سوریای دیموکراتدا، بەڵام ئەمە دوورە لە ڕاستیەوە. لە ئێستادا کە داعش چیدی کۆنترۆڵی شار و شارۆچکەی گەورە ناکات، وەزارەتی دەرەوەی ئەرمیکا پشت دەکاتە دۆستەکانی لە شەڕی داعشدا بۆ ڕازیکردنی حکومەتێک کە نەک تەنها یارمەتیدەربوو بۆ هاتنە ناوەوەی ئەندامە نێودەوڵەتیەکانی داعش و بەهێزبونیان بەڵکوو هەوڵیشی دەدا سوودیان لێ ببینێت. بە پێی یاساشبێت، جێی پرسیارە کە ئایە پەکەکە لە لیستی تیرۆردایە یاخود نا. پەکەکە کاتێک خرایە لیستی تیۆرەوە کە جەنگی سارد بەرپاببوو و ئەوان باوەشیان بۆ بیر و باوەڕی مارکسی کردەوە و جگە لە سوپای تورکیا ئەندامانی ناتۆشیان کردە ئامانج. بەڵام لە کۆتایی جەنگی ساردا وازیان لە بیر و باوەڕە مارکسیەکانیان هێنا و جیاواز لە چەند گروپێکی تر کە ئێستا ئەمریکا مامەڵەی لەگەڵدا دەکات (وەک ڕێکخراوی تەحریری فەڵەستینی) بۆ چەندین دەیەیە هاوڵاتیانی مەدەنی و ئەمریکیان نەکردۆتە ئامانج (ئەمە ڕاستنیە بۆ ئەو لق و پۆپانەی لە پەکەکە بوونەتەوە، بەڵام ئەوان بەشێکنین لە پەکەکە کە ئێستا لە لیستی تیرۆردایە). لەمە گرنگتر، لە ساڵی ٢٠١٢ دا ئەردۆغان خۆی پەکەکەی وەک لایەنێکی سیاسیی فەرمی ناوبرد کە نوێنەرایەتی کوردەکان دەکات کاتێک دەستی بە دانوستانی نهێنی کرد لەگەڵ عەبدوڵا ئۆجەلانی سەرکردەی بەندکراوی ئەو حیزبە. بە کورتی: هەرچەندە پەکەکە هێندەی وتەی لایەنگرانی پاک و بێتاوان نیە، بەڵام زۆرێک لە تۆمەتەکانی خراونەتە پاڵی هیچ ڕاستیەکان نیە و تەنها تۆمەتی دەوڵەتی تورکیایە کە خاوەنی دادگا و دەزگای هەواڵگریەکە کە وەک لە کەیسەکەی قەشە ئەمریکیەکەدا دیمان، میزداقیەتێکی ئەوتۆ یاخود هیچ مزیداقیەتیان نیە. تۆمەتی قاچاغی مادەی هۆشبەر و تیرۆر-کە دەدرێنە پاڵ پەکەکە- لە ئێستادا زیاتر هەڵبەستراون وەک لە ڕاستی، لە ڕاپۆرتەکاندا کە دەستاودەست ماونەتەوە ئەم تۆمەتانە وەک ڕاستی لەقەڵەمدراون بەڵام هیچ بەڵگەیەک بەردەست نیە ئەم تۆمەتانە پشتڕاست بکاتەوە. لە کاتێکدا، چیرۆکی تاوان و خراپیەکانی پەکەکە بێ ڕەخنەگرتن و لێ وردبوونەوە لە لایەن نەوەیەک لە دیپلۆماتکاری ئەریکیەوە قبوڵکراوە کە ئامانجیان ڕازیکردنی تورکەکانبوە. بە داخەوە، چۆن هەندێک دیپلۆماتکاری ئەمریکی لە عەرەبەکان عەرەبترن لە ڕقیاندا بەرانبەر ئیسرائیل و لە ئامادەییاندا بۆ باوەڕهێنان بە پلانە ژێربەژێرەکان تا دوای خانەنشینبوونیان ئۆفەری کاریان لە سعودیە پێشکەشبکرێت، بە هەمان شێوە زۆر دیپلۆماتکاری پێشوو لە باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە تورکیا لە تورکەکان تورکترن لە دژایەتیکردنی ڕێکخراوە کوردیە سیاسیەکاندا. سێ خراپترین بەشی ئەم بڕیارە نوێیەی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا ئەمانەن: یەکەم: بەرژەوەندی خوازیی ئەمریکا لەم بڕیارەیدا وا دەکات کوردەکان دوودڵبن لە هاوپەیمانی داهاتوو لەگەڵ ئەمریکا، لە کاتێکدا کە بەرژەوەندیەکانی ئەمریکا لە مەترسیدابێت. ئەم دوودڵیەش بەرانبەر ئەمریکا تەنها لە لایەن کوردەکانەوە نابێت. لە کاتێکدا کە تیرۆریزمی ئیسلامی هێشتا لە سەرانسەری جیهاندا کێشەیە، هەموو گرووپێکی نەتەوەیی بیر لە وەفاداریی داهاتووی ئەمریکا دەکاتەوە بۆیان. بۆ نمونە، ئەفغانیەکان بۆچی خۆیان بخەنە مەترسیی شەڕکردنەوە دژ بە تاڵیبان کاتێک بزانن وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا لە کاتێک لە کاتەکاندا پشتیان تێ دەکات بۆ ڕازیکردنی پاکستان؟ دووەم: کەمکردنەوەی میزداقیەتی لیستی تیرۆر. هاوتاکردنی قەرەیلان و بایک و کالکان بە بین لادن و ئەیمەن زەواهیری جێگرەوەی یاخود سەدام حسێن هیچ مانایەکی نییە. ڕەنگە (مایک پۆمپیۆ)ی وەزیری دەرەوەی ئەمریکا یاخود (جیم جێفریی)ی نێردەی تایبەت و باڵیۆزی پێشووی ئەمریکا لە تورکیا پێیان وابێت ئەم بڕیارە ئەردۆغان ڕازیبکات بەڵام لە ڕاستیدا پرسیار دروستدەکات لەسەر میزداقیەتی لیستەکەیان و هەڵبژاردەکانیان بۆ ئەو لیستە. گەر بێ لایەنانە هەڵسەنگاندن بکەین، کەسانی وەک ئەردۆغان و بەرات ئەلبایرەکی زاوای زۆر زیاتر شیاوی دەسنیشانکردنن وەک تیرۆرست بە هۆی پەیوەندیەکانیان بە ڕێکخراوی حەماس و قاعیدە و داعشەوە  وەک لە چالاکەوانە کوردەکان. سێیەم: ئەم بڕیارەی وەزارەتی دەرەوە گریمانەی ئەوە دەکات کە ئەردۆغان دەکرێت ڕازی بکرێت. بەڵام ڕازیکردنی دیکتاتۆرەکان بە دەگمەن سەرکەوتوو دەبێت، لەگەڵ ئەردۆغانیشدا هەرگیز سەرکەوتوو نابێت. تا ئێستا هەرچی لە لایەن دیپلۆماتکارە ڕۆژئاواییەکانەوە بۆ ئەردۆغان کرابێت و پێی بەخشرابێت تەنها توڕەیی زیاتری ئەو و داواکاری زیاتر و توندتری ئەوی لێکەوتۆتەوە. ئەمریکا ناتوانێ تورکیا ڕازیبکات و پێگەی خۆی بەرەوپێش بەرێت بە خاوەنداریکردنی ڕق و کینەکانی ئەردۆغان. کاتی ئەوە هاتووە کە ئاسەوارەکانی جەنگی سارد بە یەکجارەکی فڕێ بدرێت، ئەو بیر و باوەڕە وەلا بنرێت کە تورکیای پێش ئەردۆغان و دوای ئەردۆغان زیاتر هاوشێوەن وەک جیاواز، تاوانکار و قوربانیەکان تێکەڵنەکرێن، و پلان و سیاساتی شەڕ دژ بە تیرۆر لەسەر ڕاستی ڕووداوەکان بنیاتبنرێت نەک موجامەلەی دیپلۆماسی.