هاوڵاتی

د.دلێر شینه‌: ده‌بێت دکتۆر چاوى له‌ دڵى نه‌خۆش بێت نه‌ک له‌ گیرفانى

د.دلێر شینه‌ پسپۆڕی نه‌شته‌رگه‌رى گشتى، جیاواز له‌ دکتۆره‌کانى تر‌ له‌ نۆرینگه‌که‌ى ئه‌و  نه‌خۆش به‌ ئاره‌زووى خۆى پاره‌ى نه‌شته‌رگه‌رى ئه‌دات، ئه‌گه‌ر نه‌شى بوو ده‌توانێت هیچ نه‌دات، له‌وباره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت "ئێمه‌ دڵى نه‌خۆشمان لا مه‌به‌سته‌ نه‌ک گیرفانى" د.دلێر رۆژانى پێنج شه‌ممان به‌بێ به‌رامبه‌ر نه‌خۆش ده‌بینێت و ده‌ڵێت ئه‌وه‌ منه‌ت نیه‌و ئه‌رکه‌ ئێمه‌ قه‌رزارى کۆمه‌ڵه‌که‌سانێکین و ده‌بێت ئه‌و پاداشته‌یان بده‌ینه‌وه‌.  د.دلێر  ئێستا نۆرینگه‌یه‌کى بچوکى هه‌یه‌و له‌داهاتوودا به‌نیازه‌ نه‌خۆشخانه‌یه‌کى ئه‌هلى له‌سه‌ر رووبه‌رى زیاتر له‌ 6000 مه‌تر دووجا بکاته‌وه‌و داهاتى ئه‌و نه‌خۆشخانه‌یه‌ش که‌ هى رێکخراوى میهره‌بانى ده‌بێت، له‌ شه‌ش کۆمه‌ڵه‌ خه‌ڵکى دا به‌شێوه‌یه‌کى خێرخوازى خه‌رجی ده‌کاته‌وه‌. هه‌روه‌ها له‌داهاتوودا لقێک له‌ سلێمانى ده‌کاته‌وه‌و له‌وباره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت سوپرایزمان بۆ خه‌ڵکى سلێمانى ده‌بێت.   هاوڵاتى: پرۆژه‌ى میهره‌ بانى چییه‌؟ ئایه‌ ئه‌و پرۆژه‌ى نه‌خۆشخانه‌یه‌ى له‌ ئێستا ده‌ستان پێکردووه‌و له‌ ئاینده‌دا ته‌واو ده‌بێت، به‌کوێ گه‌یشتووه‌؟ د.دلێر شینه‌: پرۆژه‌ى میهره‌بانى پرۆژه‌یه‌کى ناحکومى بێ لایه‌نى گشتگیره‌، درووشمى (خزمه‌ت، خێر ،خۆشى)یه‌ و  هى هه‌موانه‌و بۆ هه‌موانه‌.ئامانجى میهره‌بانى ئه‌وه‌یه‌په‌یوه‌ندى دکتۆر و نه‌خۆش چاک بکه‌ینه‌وه‌و له‌ هه‌ولێر و سلێمانى و هه‌ڵه‌بجه‌و دهۆکیش ده‌کرێته‌وه‌و فه‌رعى ده‌بێت.  ‌هاوڵاتى: ماوه‌ى چه‌ندە‌ به‌م پرۆژه‌یه‌وه‌ خه‌ریکن؟  ئه‌وه‌نه‌ى من بزانم ده‌مێکه‌ له‌ هه‌وڵى وه‌رگرتنى پارچه‌ زه‌وییه‌ک دایت بۆ ئه‌م پرۆژه‌یه‌ ؟ ئایه‌ به‌ چه‌ند قۆناغ ته‌واو ده‌بێت و ئێتا له‌ قۆناغى چه‌نده‌؟  د.دلێر شینه‌: ماوه‌ى ده‌ ساڵه‌ به‌م پرۆژه‌یه‌وه‌ خه‌ریکین. پرۆژه‌ى میهره‌بانى سێ قۆناغه‌، قۆناغى یه‌که‌م، باوڕهێنانى حکومه‌ت بوو به‌ پرۆژه‌که‌و به‌ راست زانین و وه‌رگرتنى شوێن بوو، ئه‌وه‌شمان کردوو زه‌وییه‌که‌مان وه‌رگرت که‌ زیاتر له‌ 6000 مه‌تر دووجایه‌. قۆناغى دووه‌م بنیاتنانى پرۆژه‌که‌یه‌ که‌ پێویستم به‌ لایه‌نى یاسایی و ئه‌ندازیار و ژمێریار و بەڵێندەرە‌ تاکو پرۆژه‌که‌ درووست بکرێت. قۆناغى سێیه‌م که‌ گه‌وهه‌رى کاره‌که‌یه‌ که‌ خزمه‌تکردنى کۆمه‌ڵێک کارمه‌ند و پزیشک که‌سانى ده‌رمانسازه‌ که‌ ئێمه‌ ئه‌گه‌ر له‌ 1% دکتۆر و کارمه‌نده‌کانمان له‌گه‌ڵ بێت ده‌توانین خزمه‌تێکى زۆر بکه‌ین. ‌هاوڵاتى: چۆن بیرت له‌ پرۆژه‌یه‌کى له‌و شێوه‌یه‌ کرده‌وه‌؟ د.دلێر شینه‌: هه‌ستم کرد نه‌خۆش مه‌کانه‌تى خۆى له‌ده‌ست ئه‌دات له‌ نه‌خۆشه‌ ئه‌هلییه‌کان و بۆشاییه‌کى گه‌وره‌ هه‌یه‌، ده‌رمان نه‌بوو، وه‌کو پێویست خزمه‌ت ناکرا. له‌ نه‌خۆشخانه‌ ئه‌هلییه‌کانیش ته‌وه‌رى سه‌ره‌کى پاره‌بوو، که‌ راست وایه‌ دکتۆر چاوى له‌ دڵى نه‌خۆش بێت نه‌ک چاوى له‌ گیرفانى نه‌خۆش بێت، ئه‌وه‌ هۆکاره‌که‌ى بوو. هاوڵاتى: ئایه‌ هه‌موو که‌سێک ئه‌توانێت له‌م پرۆژه‌یه‌دا به‌شداربێت؟ یاخود سنورداره‌ بۆ کۆمه‌ڵێک که‌س؟ د.دلێر شینه‌: به‌ڵى به‌ دڵنیاییه‌وه‌ هه‌موو که‌س ئه‌توانێت به‌شداربێت. من خۆم چاوم له‌یه‌ک دینارى ئه‌م پرۆژه‌یه‌ نییه‌. یه‌ک دینارى ئه‌م پرۆژه‌یه‌ نه‌ به‌ناوى خۆم کردووه‌ نه‌ به‌ناوى مناڵه‌کانم کردووه‌ مه‌به‌ستم پاره‌ نه‌بووه‌ له‌م پرۆژه‌یه‌، ته‌نها ئه‌مه‌وێت وه‌کو دکتۆرێکى پسپۆر ئیش بکه‌م. رێگه‌ له‌که‌سیش ناگیرێت بیته‌ ناو ئه‌م پرۆژه‌یه‌وه‌و کارمان له‌گه‌ڵ بکات. ‌هاوڵاتى: تۆ یارمه‌تى نه‌خۆش زۆر ده‌که‌یت، بۆ نمونه‌ پێنج شه‌ممان به‌ خۆڕایی نه‌خۆش ده‌بینى؟ ئه‌مه‌ بۆچى؟ ئایه‌ خۆت به‌ قه‌رزار ده‌زانیت و ده‌ته‌وێت قه‌رزه‌که‌ت بده‌یته‌وه‌؟ د.دلێر شینه‌: سوپاس بۆ خواى گه‌وره‌ یه‌که‌م دکتۆرم له‌ کوردستان هه‌وڵمدا نێوانى نه‌خۆش و دکتۆر چاکبکه‌مه‌وه‌و دکتۆر له‌گه‌ڵ کۆمه‌ڵگا ئاشتبکه‌مه‌وه‌. توانیم ئه‌وه‌ نیشان بده‌م لایه‌نى دکتۆرى له‌ خزمه‌تى مرۆڤایه‌تییه‌. من پێشتر کوڕێکى هه‌ژاربووم، که‌ بوومه‌ دکتۆریش سیفه‌ته‌که‌ى پێشووم بیرنه‌چوه‌وه‌، ئێستاش که‌ بڕوانامه‌م هێناوه‌و پسپۆڕییه‌کم هه‌یه‌ هه‌ر له‌پێناوى خه‌ڵکیدا به‌کارى ده‌هێنمه‌وه‌. ئێمه‌ قه‌رزارى خواى گه‌وره‌ین که‌ زانستێکى پێبه‌خشیوین، هه‌روه‌ها قه‌رزارى ماڵى خۆمان و مامۆستاکانمانین که‌به‌خۆڕایی فێرى زانستیان کردوین،هه‌روه‌ها قه‌رزارى ئه‌و که‌سانه‌شین که‌ له‌گوندن، ئه‌وان کارى کشتوکاڵ ئه‌نجام ده‌ده‌ن و ئێمه‌ش ده‌بێت له‌شار خزمه‌تیان بکه‌ین. هاوڵاتى: ده‌وترێت تۆله‌به‌رئه‌وه‌ى یارمه‌ت خه‌ڵکى هه‌ژار و فه‌قیر ده‌ده‌یت، له‌ناو هاوپیشه‌کانى خۆت و دکتۆره‌کان ئه‌و کاره‌ى تۆیان پێخۆش نییه‌، چونکه‌ له‌ زه‌ره‌ر له‌ پیشه‌که‌ى  ئه‌وان ده‌ده‌یت و خه‌ڵکى ناچن به‌لاى ئه‌واندا و زۆرکه‌س قسه‌و تۆمه‌تت به‌دوا ده‌خات؟ د.دلێر شینه‌: کاتێک کارێکى باش ده‌که‌یت، کۆمه‌ڵێک ناحه‌زت بۆ درووست ده‌بێت. ئیتر یه‌کێک ده‌ڵێت ئه‌یه‌وێت خۆى هه‌ڵبژێرێت بۆ په‌رله‌مان، یه‌کێک ده‌ڵێت ده‌یه‌وێت ناوبانگ په‌یدا بکات. هه‌یه‌ ده‌ڵێت بازرگانى ده‌کات به‌ناوى کارى خێرخوازییه‌وه‌. ئه‌م شتانه‌ ده‌وترێت، به‌ڵام ئه‌و که‌سانه‌ى له‌نزیکه‌وه‌ من ده‌ناسێت ده‌زانێت ئه‌و شتانه‌ وانیه‌.خه‌ڵکى له‌ خواو پێغه‌مبه‌ر رازى نه‌بن چۆن له‌ من رازى ده‌بن. ‌هاوڵاتى: پیشتر پێشنیارى فرۆشتنى ئه‌و پارچه‌ زه‌وییه‌یان بۆ کردوویت که‌ بۆ پرۆژه‌ى میهره‌بانى وه‌رتگرتووه‌ و بڕى 25 ده‌فته‌ر دۆلاریان پێدابوویت هه‌روه‌ها هه‌ڕه‌شه‌شیان لێکردویت که‌ بیفرۆشیت و له‌م پرۆژه‌یه‌ ده‌ربچیت ؟  د.دلێر: به‌ڵى ئه‌وه‌ حه‌قیقه‌ته‌ و وه‌ره‌قه‌ى ته‌هدیده‌که‌شم ماوه‌ که‌ هه‌ڕه‌شه‌یان له‌ ئێمه‌ کردووه‌. ئه‌و زه‌وییه‌ى که‌ من وه‌رم گرت بایی 4 ملیۆن دۆلار بوو ئێستا که‌ زه‌وى نرخى دابه‌زیوه‌ بووه‌ به‌ 2 ملیۆن دۆلار. دوایان لێکردم بیفرۆشم، 25 ده‌فته‌ر دۆلاریان پێدام من رازى نه‌بووم، دواتر کێشه‌ى زۆرم بۆ درووستکرا، به‌ڵام  سوپاس بۆ خوا من توانیم له‌ رێگه‌ى دادگاوه‌ ئه‌و زه‌وییه‌ وه‌ربگرمه‌وه‌، ئه‌و که‌سه‌ى دیویست پێى بفرۆشم فکره‌یه‌کى بازرگانى هه‌بوو، وتم وه‌ره‌ باپێکه‌وه‌ کار بکه‌ین، به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ى بیر و رامان له‌یه‌ک جیاوازبوو نه‌یکرد.  ‌هاوڵاتى: نه‌خۆشخانه‌ى میهره‌بانى که‌ ته‌واوبوو، قازانجه‌که‌ى بۆ کێ ده‌بێت؟ د.دلێر شینه‌: ئه‌م پرۆژه‌یه‌ له‌ 30% هى رێکخراوى میهره‌بانییه‌ که‌ داهاته‌که‌ى له‌ شه‌ش کۆمه‌ڵه‌دا خه‌رج ده‌کاته‌وه‌ ئه‌و شه‌ش کۆمه‌ڵه‌یه‌ش بریتین له‌ هه‌تیو تا 15 ساڵى، بێوه‌ژن، خه‌ڵکى هه‌ژار، خاوه‌نپێداویستى تایبه‌ت هه‌ژاربێت، به‌ساڵاچوو له‌ 65 ساڵى به‌ره‌و سه‌ره‌وه‌بێت و هه‌رکه‌سێکى دیکه‌ هه‌ژاربێت و نه‌خۆشبێت. ئه‌م شه‌ش کۆمه‌ڵه‌یه‌ له‌ناو نه‌خۆشخانه‌ى میهره‌بانى بێ به‌رامبه‌ر چاره‌سه‌ر وه‌ره‌گرێت و داهاته‌که‌ى له‌ ئه‌وانه‌دا سه‌رف ده‌کرێته‌وه‌. ‌هاوڵاتى: به‌نیازن لقێک له‌ سلێمانى بکه‌نه‌وه‌و به‌ره‌و پێشچوونى باشیش له‌وباره‌یه‌وه‌ چووه‌ته‌ پێشه‌وه‌، ئایه‌ ئه‌و لقه‌ به‌مزوانه‌ ده‌کرێته‌وه‌؟  د.دلێرشینه‌: له‌ سلێمانى کۆمه‌ڵه‌ پزیشکێکى زۆر  که‌ زیاد له‌ 15پزیشک ده‌بێت ره‌زامه‌ندى خۆیان ده‌ربڕیوه‌ که‌ له‌گه‌ڵمان کار بکه‌ن و له‌م پرۆژه‌یه‌دابن، حه‌زناکه‌م زۆر ورده‌کارى باسبکه‌م چونکه‌ ده‌مه‌وێت بیکه‌مه‌ سوپرازێک بۆ خه‌ڵکى سلێمانى، به‌ڵام ئه‌وه‌ندى ده‌ڵێم که‌ کۆمه‌ڵه‌ پزیشکێکى پسپۆڕى زۆرباشى ئه‌وێمان له‌گه‌ڵه‌، له‌ داهاتوودا له‌وێش کارده‌که‌ین و خزمه‌تى میهره‌بانى له‌وێش به‌رده‌وام ده‌بێت. 


هاوڵاتی

چى له‌ پشت ده‌ستکه‌وتەکانى نه‌ته‌وه‌ په‌رسته‌کانه

له‌ ئه‌لمۆنیته‌رەوه‌  نوسینی: سیبێل هورتاس وه‌رگێڕانی: پێشه‌وا جه‌لال ئه‌نجامى هه‌ڵبژاردنه‌کانى ٢٤ى یۆنیۆ له‌و ناوچانه‌ى که‌ کورده‌کان زۆرینه‌ پێکده‌هێنن له‌ باشوورى ڕۆژهه‌ڵاتى وڵاته‌که‌، زۆرترین مشتومڕى لێکه‌وته‌وه‌. پارتى نه‌ته‌وه‌په‌رست (مه‌هه‌په‌) که‌ دیدێکى نه‌ته‌وه‌په‌رستانه‌ و دوور له‌ داخوازییه‌کانى کورده‌کانى هه‌یه‌، رێژه‌ى ده‌نگى سێ ئه‌وه‌نده‌ زیادیکردووه‌ له‌ هه‌رێمه‌که‌دا، له‌ کاتێکدا پارتى دیموکراتى گه‌لان (هه‌ده‌په‌) که‌ هه‌ڵگرى مه‌شخه‌ڵى جوڵانه‌وه‌ى سیاسى کورده‌کانه‌، تووشى که‌مبوونه‌وه‌ى ده‌نگه‌کانى هاتووه‌.   به‌هۆى سیاسه‌تى ته‌واو دژییه‌کى هه‌ردوو پارته‌که‌، زۆربه‌ى شیکه‌ره‌وه‌ سیاسیه‌کان، پێیانوایه‌ مه‌سه‌له‌ى ده‌نگده‌ره‌ ناجێگیر و جوڵانه‌وه‌ ناوخۆییه‌کان، ناتوانێت ئه‌م دیارده‌یه‌مان بۆ روون بکاته‌وه‌. بۆیه‌ زیادکردنى ده‌نگى مه‌هه‌په‌ و که‌مکردنى ده‌نگى هه‌ده‌په‌ پێویستى به‌ شیکردنه‌وه‌ى جیا هه‌یه‌.   نمونه‌کانى زیادکردنى ده‌نگى مه‌هه‌په‌ له‌ هه‌ڵبژاردنى نۆڤه‌مبه‌رى ٢٠١٥ به‌راورد به‌ هه‌ڵبژاردنى ئه‌مجاره‌ى تورکیا (2018) له‌م پارێزگایه‌نه‌دا: وان (له‌ ٦٣٤٨ بۆ ١٦٢٤٠)، موش (له‌ ٢٧٠٨ بۆ ٧٠٥١)، دیاربه‌کر (٦٦١٩ بۆ ١١٩٦٥)، ماردین (له‌ ٣٧٠١ بۆ ١٠٤٢٦)، شرناخ (له‌ ٣٠٨١ بۆ ٩٣٦١)، هه‌کارى (له‌ ٢٢٣٢ بۆ ٥١٦٦)، سیرت (له‌ ٢٣٧٩ بۆ ٥٣١٢).   چاودێره‌ ناوخۆییه‌کان ئه‌وه‌یان تێبنى کردووه‌ که‌ مه‌هه‌په‌ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌کانى ٢٠١٥ه‌وه‌، له‌ هه‌رێمه‌که‌دا هیچ هه‌وڵدانێکى ئه‌وتۆى نه‌کردووه‌ بۆ به‌رزکردنه‌وه‌ى رێژه‌ى ده‌نگه‌کانی. به‌هار کیلیجدیک، ڕۆژنامه‌نووس له‌ دیاربه‌کر، به‌ ئه‌لمۆنیته‌رى وت « مه‌هه‌په‌ هیچ که‌مپینێکى نه‌کردووه‌ بۆ هه‌ڵبژاردنه‌کانى ٢٤ى یۆنیۆ» له‌باره‌ى سه‌رۆکى مه‌هه‌په‌، ده‌وڵه‌ت باخچه‌لی، وتى «باخچه‌لى هه‌رگیز نه‌هاتووه‌ بۆ هه‌رێمه‌که‌ و هیچ گردبوونه‌وه‌یه‌کى ساز نه‌کردووه‌ له‌ماوه‌ى که‌مپینى هه‌ڵبژارنه‌کاندا. هیچ چالاکیه‌کى (مه‌هه‌په‌)م نه‌بینیووه‌ له‌ به‌شه‌کانى ترى پارێزگاکه‌ش. ته‌نها شت که‌ بینیبێتم پۆسته‌ره‌کانى باخچه‌لیه‌ که‌ هه‌ڵواسرابوون له‌سه‌ر ڕووى ئۆفیسه‌ هه‌رێمایه‌تییه‌کان.»   که‌مى کارکردن بۆ سه‌رکه‌وتن و لێدوانه‌ توند و نه‌ته‌وه‌په‌رستانه‌کانى پارته‌که‌، واى له‌ شیکه‌ره‌وه‌کان کردووه‌ بۆ روونکردنه‌وه‌ى ده‌ستکه‌وته‌کانى پارته‌که‌ له‌ هه‌رێمه‌که‌ ته‌ماشاى جووڵه‌ ده‌ره‌کییه‌کان بکه‌ن. له‌ دیمانه‌یه‌کدا توێژه‌ر و نوسه‌ر، که‌مال جان به‌ ئه‌لمۆنیته‌رى ڕاگه‌یاند «که‌ ئه‌گه‌رى دوو فاکته‌رهه‌ن، ئه‌وانیش: زیادکردنى ژماره‌یه‌کى زۆر له‌ هێزه‌کانى ئاسایش له‌ هه‌رێمه‌که‌ و کاریگه‌رى به‌ڕێوه‌بردنى سه‌ربازییانه‌«. ئه‌و وتى «یه‌که‌م هۆکار په‌یوه‌ندى به‌ زیادکردنى ژماره‌ى هێزه‌کانى ئاسایشه‌وه‌ هه‌یه‌ هه‌روه‌کو هه‌ندێ ڕاپرسى ناوخۆیى پشتڕاستى بۆچوونه‌که‌ ده‌که‌نه‌وه‌. هه‌ندێ زانیارى له‌به‌رده‌ستن که‌ نیشانى ده‌دات هێزه‌ ئه‌منییه‌کان گۆڕانکارییان کردووه‌ له‌ ده‌نگه‌کانى له‌ پارتى داد و گه‌شه‌پێدانى ده‌سه‌ڵاتداره‌وه‌ بۆ مه‌هه‌په‌. ئه‌مه‌ به‌س نییه‌ بۆ روونکردنه‌وه‌ى ته‌واوى زیادکردنى ئه‌و ژمارانه‌ به‌ڵام ده‌توانێ هه‌ندێ گۆڕانکارى بکات.»   فاکته‌رى دووه‌م ده‌کرێ کاریگه‌رى به‌رێوه‌بردنى سه‌ربازى بێت و ئه‌وه‌ى ناونراوه‌ پاسه‌وانى گوند (که‌ گرووپێکى چه‌کدارى سه‌ر به‌ حکومه‌تن، یارمه‌تى هێزه‌ ئه‌منییه‌کان ده‌ده‌ن) ده‌کرێ کاریگه‌رییان له‌ ڕووى شوێن گۆڕکێى سندوقه‌کانى ده‌نگدان بیت یان کۆنتڕۆڵکردن و ده‌ست به‌سه‌راگرتنى ته‌واوى پرۆسه‌ى ده‌نگدان.   که‌مال جان وتى «له‌وانه‌یه‌ کاریگه‌رى خۆیان به‌کارهێنابێت له‌ قازانجى مه‌هه‌په‌، هه‌رچه‌نده‌ سه‌لماندنى گرانه‌ به‌ڵام ئه‌شێت.»   هه‌ده‌په‌ش تائێستا ڕوونکردنه‌وه‌ى پێویستى نه‌داوه‌ له‌سه‌ر زیادکردنى ده‌نگه‌کانى مه‌هه‌په‌ له‌ هه‌رێمه‌که‌، به‌ڵام ڕاپۆرتێک له‌باره‌ى هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ له‌لایه‌ن پارته‌که‌وه‌ به‌م نزیکانه‌ بڵاو ده‌کرێته‌وه‌. له‌ وته‌کانیدا بۆ ئه‌لمۆنیته‌ر، ئه‌یهان بیلگێن وته‌بێژى هه‌ده‌په‌ سه‌رنجى ڕاکێشایه‌ سه‌ر ئه‌وه‌ى پێى ده‌وترێ په‌ڕه‌ى کۆدی-١٤٢، که‌ رێگه‌ به‌ ئه‌ندامانى هێزه‌ ئه‌منییه‌کان ده‌دات، ده‌نگ بده‌ن له‌ هه‌ر سندوقێکى ده‌نگدان بێت. ئه‌و روونیکرده‌وه‌ که‌ هێزه‌ ئه‌منییه‌کان ئاراسته‌کراون تا له‌ شوێنه‌ بچووکه‌کان ده‌نگ بده‌ن. وتى «تا ڕاده‌یه‌ک له‌ پارێزگا گه‌وره‌تره‌کان وه‌ک سانلی و ئورفه‌ و ماردین، ده‌نگى سێ هەزار یان پێنج هەزار هێزى ئه‌منى ئه‌نجامه‌کان ناگۆڕێت، به‌ڵام له‌ هه‌کارى به‌وه‌ى هێزه‌ ئه‌منییه‌کان ده‌نگ له‌و هه‌رێمه‌ بده‌ن، وایان کردووه‌ یه‌ک ئه‌ندام په‌رله‌مان ده‌رچێت.»   بیلگێن وتى «کێشه‌ى دووه‌م ده‌نگدانى چه‌ند باره‌یه‌« جه‌ختى له‌وه‌ کرده‌وه‌ که‌  په‌ڕه‌ى کۆدی-١٤٢ ده‌کرا به‌خراپ به‌کاربهێنرێت، ڕێگه‌ى به‌ هه‌ڵگرانى ده‌دا که‌ چه‌ندین جار ده‌نگ بده‌ن به‌بێ ئه‌وه‌ى پێیان بزانرێت «هیچ سیسته‌مێکى تۆمارکردن نه‌بوو بۆ کۆنتڕۆڵکردنى ئه‌و ده‌نگده‌رانه‌. ئێمه‌ نازانین چه‌ند که‌س توانیویانه‌ چه‌ندباره‌ ده‌نگ بده‌ن به‌م شێوازه‌.» زیاکردنى ژماره‌ى هێزى ئه‌منى له‌ باشورى ڕۆژهه‌ڵات له‌و کاته‌وه‌ ده‌ستیپێکرد که‌ هێیزى پشتیوانى نێردرا بۆ هه‌رێمه‌که‌ له‌ ساڵى ٢٠١٥، کاتێک ده‌وڵه‌ت هێرشى به‌هێزى کرده‌ سه‌ر هێزه‌ چه‌کداره‌ کوردییه‌کان له‌ شاره‌کان. ئه‌وترێ پێش هه‌ڵبژاردنه‌کان پۆلیس و سه‌ربازى زیاتر نێردراوه‌، ژماره‌ى ئه‌وانه‌ زیادکراوه‌ که‌ توانیویانه‌ ده‌نگ بده‌ن به‌بێ ئه‌وه‌ى تۆمار کرابن له‌ شوێنه‌کانى ده‌نگدان.    کاتێک باس دێته‌ سه‌ر هه‌ده‌په‌، ده‌رکه‌وتنه‌کانى له‌ هه‌رێمه‌که‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ى چاوه‌ڕوانییه‌کان بوو. هه‌رچه‌نده‌ پارته‌که‌ توانى به‌ربه‌ستى ١٠% تێبپه‌ڕێنێ بۆ چوونه‌ ناو په‌رله‌مان، به‌ڵام ئه‌و پشتگیریه‌ى کورده‌کان له‌ پارته‌که‌یان کرد له‌ دژى شێوازى نه‌ته‌وه‌په‌رستانه‌ى ئاکه‌په‌ و مه‌هه‌په‌، که‌متر بوو له‌وه‌ى هیواى بۆ ده‌خوازرا. له‌ هه‌مووى جێى سه‌رنجتر، کورده‌ موحافیزکاره‌کان نیگه‌ران بوون له‌ ئاکه‌په‌ و چاوه‌ڕوان ده‌کرا به‌ره‌و هه‌ده‌په‌ بچن، به‌ڵام ئه‌نجامه‌کان پێچه‌وانه‌ى ئه‌مه‌یان نیشاندا.   به‌لاى بیلگێنه‌وه‌، ئه‌مه‌ش په‌یوه‌ندى به‌ فاکته‌ره‌ ده‌ره‌کییه‌کانه‌وه‌ هه‌یه‌. ئه‌وه‌ى تێبینى کرا زۆربه‌ى ده‌نگه‌ له‌ده‌ستدراوه‌کان له‌ ناوچه‌کانى نوسه‌یبین و قزڵته‌په‌ بوو که‌ زۆرترین زیانیان به‌رکه‌وت له‌ هێرشه‌کانى ٢٠١٥-٢٠١٦. ئه‌و وتى «له‌ده‌ستدانى ده‌نگ له‌و ناوچانه‌ به‌ ڕێژه‌ى ٢٠-٢٥% بووه‌. خه‌ڵکى ناوچه‌کانیان وێرانبووه‌ و کۆچیان کردووه‌«. بیلگێن ڕه‌خنه‌ى له‌ خۆیان گرت و وتى «پارته‌که‌یان که‌مته‌رخه‌م بووه‌ له‌ هێنانى ده‌نگده‌رەکانى بۆ سه‌ر سندوقه‌کانى ده‌نگدان، ئه‌وه‌ى خسته‌ڕوو که‌ زۆر له‌ کورده‌کان کۆچیان کردووه‌ بۆ پارێزگاکانى ڕۆژئاوا وه‌کو کرێکارى وه‌رزیى له‌ هاویندا. ئه‌و وتى «به‌هه‌مانشێوه‌ ڕێکخراوه‌که‌مان وه‌کو پێویست به‌هێز نیه‌ له‌ ڕووى دابه‌شکردنى چاودێرانى سندوقه‌کانى ده‌نگدان.»   وته‌بێژه‌که‌ جه‌ختى له‌سه‌ر ئه‌وه‌ کرده‌وه‌ که‌ نزیکه‌ى هه‌موو ده‌نگه‌ ئه‌ژمارنه‌کراوه‌کان له‌ هه‌رێمه‌که‌دا ده‌نگى هه‌ده‌په‌ بوون. وتى نزیکه‌ى ٣٠٠ هه‌زار ده‌نگى هه‌ده‌په‌ وه‌کو ئه‌ژمارنه‌کراو پۆلێن کران له‌کاتى جیاکردنه‌وه‌ى ده‌نگه‌کان. ئه‌مه‌ رێژه‌یه‌کى زۆره‌، ئه‌مه‌ ژماره‌ى ده‌نگه‌کانى ڕه‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆگانى به‌رزکرده‌وه‌ بۆ زیاتر له‌ ٥٠% و له‌ گه‌ڕى یه‌که‌مى ده‌نگدانى سه‌رۆکایه‌تى سه‌رکه‌وتنى تۆمارکرد.  کاریگه‌رییه‌ گه‌وره‌کانى فاکته‌ره‌ ده‌ره‌کییه‌کان ده‌رفه‌تى شیکه‌ره‌وه‌ سیاسییه‌کان بچووک ده‌کاته‌وه‌. پێناچێ نه‌ هه‌ده‌په‌ و نه‌ مه‌هه‌په‌ له‌باره‌ى سیاسه‌تیان بۆ کێشه‌ى کورد له‌سه‌ر بنه‌ماى ئه‌نجامى هه‌ڵبژادنه‌کان هیچ گۆڕانکارییه‌کى بنه‌ڕه‌تى بکه‌ن.   جان وتى «پێموانیه‌ که‌ مه‌هه‌په‌ بیر له‌ نه‌رمکردنه‌وه‌ى سیاسه‌ته‌کانى بکاته‌وه‌ له‌ باره‌ى پرسى کورده‌وه‌ له‌به‌ر ڕۆشنایى ئه‌و ده‌نگانه‌ى به‌ده‌ستى هێناوه‌ له‌ هه‌رێمه‌که‌، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ بگره‌ زیادکردنى ده‌نگه‌کانى، به‌هۆى ده‌سه‌ڵاتى ئه‌منى و شیوازه‌ توند و خۆسه‌پێنه‌که‌یه‌تی.»   له‌باره‌ى گۆڕینى ده‌نگ له‌ ده‌نگى ئاکه‌په‌وه‌ بۆ مه‌هه‌په‌، جان خه‌ختى کرده‌وه‌ «زه‌قکردنه‌وه‌ى مه‌سه‌له‌ى ناسیۆنالیستى له‌لایه‌ن ئاکه‌په‌وه‌ بۆ خزمه‌تى مه‌هه‌په‌یه‌«   بیلگێن لاى خۆیه‌وه‌ دان به‌وه‌دا ده‌نێت «که‌ ده‌نگى کوردان بۆ هه‌ده‌په‌ که‌میکردووه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ ماناى ئه‌وه‌ نیه‌ ئه‌لته‌رناتیڤى له‌ هه‌ده‌په‌ باشتر هه‌یه‌، به‌ڵکو ماناى ئه‌وه‌یه‌ ده‌نگده‌ران ڕه‌خنه‌یان هه‌یه‌ له‌ هه‌ده‌په‌ و ئێمه‌ پێویسته‌ به‌ هه‌ندى وه‌رگرین»


هاوڵاتی

دوکه‌ڵ و بارووت ده‌بێته‌ شیله‌ بۆ هه‌نگی کوێستانه‌کان

‌هاوڵاتی، ئه‌حمه‌دفارس له‌شکرکێشیه‌کانى توکیا مه‌ترسی بۆ سه‌ر له‌ناوچوونى مێشه‌نگه‌کانىسه‌دان هه‌نگه‌وان له‌ناوچه‌ کوێستانیه‌کانى سییده‌کان و قه‌ندیل و برادۆست دوستکردوه‌، له‌کاتێکدا بژێوی ژیانى ئه‌وان له‌سه‌ر ئه‌و هه‌نگانه‌یه‌ که‌ به‌شێک له‌ پێدایستیه‌کانى بازاڕیشیان پێ پڕکردۆته‌وه‌.   به‌هۆى هاتنى سوپاى تورکیاش بۆناوخاکى هه‌رێم و بۆردمانه‌کانیان له‌ڕێگه‌ى تۆپخانه‌ و فرۆکه‌کانه‌وه‌،له‌ئێستادا زۆربه‌ى ئه‌و هه‌نگه‌وانانه‌ى که‌وا له‌ ساڵانى ڕابردوو له‌وه‌رزى هاویندا مێشه‌کانیان ئه‌بردنه‌ کوێستانه‌کانى سنوری سیده‌کان، مه‌ترسی لەناوچونیان له‌سه‌ره‌ به‌هۆى ئه‌وه‌ى مه‌ترسی له‌سه‌ر ژیانى هه‌نگه‌وانه‌کان دروستبووه‌.   هه‌نگه‌وانه‌کان بۆ ئه‌وه‌ى به‌رهه‌مێکى باشیان هه‌بێت و هه‌نگوێنێکى باش و بێ گه‌ردو سروشتى به‌رهه‌م بهێنن، ده‌بێت هه‌نگه‌کان ببه‌نه‌ کوێستانه‌کانن، به‌ڵام ئێستا ناتوانن بچنه‌ ئه‌و ناوچانه‌، هه‌م له‌به‌ر مه‌ترسى له‌سه‌ر ژیانى خۆیان و وه‌ هه‌میش له‌به‌ر له‌ناوچونى هه‌نگه‌کانیان.   شه‌وکه‌ت حه‌مه‌د، دانیشتوى ناحیه‌ى سیده‌کانى سه‌ربه‌قەزاى سۆران، ته‌مه‌ن 45ساڵ، خاوه‌نى نزیکه‌ى 50مێشه‌ به‌ ‌هاوڵاتی وت»ئه‌گه‌رچى ئه‌مساڵ دڵمان خۆشبوو که‌ هه‌نگ به‌رووبومى زۆرباشه‌، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ له‌ئێستادا پێمانوتراوه‌ که‌ ئه‌گه‌ر بچینه‌ ناوچه‌ کوێستانیه‌کان مه‌ترسى ژیانى خۆمان له‌ئه‌ستۆى خۆمان».   وتیشی «ساڵانى ڕابردوو مێش هەنگە‌کانمان ئه‌برد بۆ کوێستاتنه‌کان، به‌ڵام له‌ ئێستا بووەته‌ ناوچه‌یه‌کى (محه‌ڕه‌مه‌) له‌نێوان په‌که‌که‌ تورکیا چونکه‌ خۆتان ئه‌زانن تورکیا هاتۆته‌ ناو خاکى هه‌رێم». هه‌روه‌ها وتى «ئه‌گه‌ر واش بڕوات ئێمه‌ زیانێکى زۆرمان به‌رده‌که‌وێت، چونکه‌ مێش هەنگ به‌خێوکردن به‌تایبه‌ت ئه‌گه‌ر فێرکرابن له‌ناوچه‌ گه‌رمێنه‌کان ناکرێت نه‌ زاوزێ باش ئه‌که‌ن و نه‌هه‌نگوێنێکى باش به‌رهه‌م ده‌هێنن پێویسته‌ ڕێگه‌چاره‌یه‌کمان بۆ بدۆزرێته‌وه‌  ئه‌گه‌رنا زه‌ره‌رمه‌ند ئه‌بین.»   ماوه‌ى چه‌ند مانگێکه ‌سوپاى تورکیا ئۆپەراسیۆنه زەمینى و ئاسمانییەکانى لەناوچه سنورییەکانى هەرێمى کوردستان چڕتر کردووەتەوه و هەڕەشەى هێرشکردنه سەر قەندیل، پێگەى سەرەکى پەکەکه دەکات. ئەمەش دەبێتە تاقیکردنەوەیەکی نوێ بۆ سەربازانی ئەو وڵاتە، دوای ئەوەی زیاتر لە دوو دەیەی پێش ئێستا شکستیان هێنا لە چوونە سەر لوتکە بەرزەکانی قەندیل.   هێرشه زەمینییەکانى سوپاى تورکیا، پاڵپشت به بۆردومانى ئاسمانى چڕ زیاتر ناوچه سنورییەکانى برادۆست و ئامێدى و بارزانى گرتووەتەوه، ماوهى زیاتر له هەفتەیەکیشه بەرپرسانى تورکیا دەڵێن له قەندیل نزیکبوونەتەوه. ئەو هێرشانەدا که بەبەشداری سوپاو میت و جەندرمه ئەنجامدەدرێن، دەیان بنکەو سەربازگەیان لەناو خاکی هەرێم به قوڵایی 27 کیلۆمەتر درووستکردوه، ئەمەش بەپێی لێدوانى فەرمی بەرپرسانى تورکیا.   هه‌ندێک له‌و شوێنانه‌ی شه‌ڕی پێگه‌یشتووه‌ ناوچه‌ گوندنشینه‌کانن، که‌ سه‌رگه‌رمى کشتوکاڵ و ئاژه‌ڵداری و به‌خێوکردنى مێشه‌نگن. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ى له‌ناوچه‌کانى دوور له‌ شه‌ڕیشه‌وه‌ هه‌نگه‌کان ده‌برێنه‌ کوێستانه‌کان.   زیاتر له‌ 500هه‌نگه‌وان که‌هه‌زاران مێشیان له‌سنورى سیده‌کان و ده‌روبه‌رى ده‌شتى هه‌ریر و سنورى قه‌زاکانى شه‌قڵاوه‌و خه‌بات و ده‌شتى هه‌ولێر، چه‌ند شوێنێکى تر ساڵانه‌ له‌وه‌رزى هاویندا مێشه‌کانیان ئه‌به‌نه‌ کوێستانه‌کانى سنورى ناحیه‌ى سیده‌کان، به‌مه‌به‌ستى به‌خێوکردنى هه‌نگه‌کانیان.   حه‌سه‌ن عومه‌ر دانیشتوى سنورى قه‌زاى شه‌قڵاوه‌ ته‌مه‌ن 56ساڵه‌ خاوه‌نى زیاتر له‌200مێش هەنگە‌و بژێوى ژیانی له‌سه‌ر ئه‌و مێش هەنگانەیە به‌ ‌هاوڵاتی وت»به‌ڕاستى ئێستا وام لێهاتوه‌ ته‌واوى مێش هەنگەکانم بفرۆشم، چونکه‌ ئه‌گه‌ر وا بڕوات زۆر زه‌ره‌رمه‌ند ئه‌بین، مێش هەنگەکانیشمان توشى له‌ناوچوون ئه‌چن، له‌ئێستادا نازانم چى بکه‌م هیچ کارێکى تر له‌ئێستادا شکنابه‌م بژێوى ژیانى ڕۆژانه‌ى خۆمى پێ به‌ڕێبکه‌م».   وتیشی»به‌ڕاستى حکومه‌ت زۆر که‌مته‌رخه‌مه‌ بۆ ئێمه‌ هیچ چاره‌یه‌کمان بۆ نادۆزێته‌وه‌ که‌ هاناى بۆبه‌رین ئێستا من مێش هەنگەکانم بردۆته‌ شوێنک که‌ هیچ شایسته‌ نیه‌ بۆ به‌خێوکردنى هه‌نگ ئه‌گه‌ر واش بڕوات کوالیتى هه‌نگوینى ئێمه‌ش دا ئه‌بەزێت، چونکه‌ ناچار ئه‌بین شه‌کر بده‌ینه‌ مێش هەنگە‌کانمان بۆئه‌وه‌ى توشى له‌ناوچوون نه‌بن.»   ناوچه‌ کوێستانه‌کانى (خنێره‌و لۆلان و مێرگه‌ میر، ماڵه‌مه‌لا، کانى خرک، خواکوڕک، به‌شێک له‌صه‌قه‌رو هۆڕنه‌) ئه‌و شوێنانه‌ن که‌ زۆرترین هه‌نگه‌وانى ئه‌و سنووره‌ى تێدایه‌و له‌ شوێنه‌کانى تریشه‌وه‌ ساڵانه‌ هه‌نگیان بۆ ده‌برێت، تاکو به‌سه‌ر گه‌ڵاو گوڵى ناوچه‌که‌دا شیله‌ هه‌ڵمژن. به‌ڵام ئێستا دووکه‌ڵ و بارووت شوێنى شیله‌ى بۆ ئه‌وان گرتۆته‌وه‌.   له‌ سنووری سیده‌کان ساڵانه‌ نزیکه‌ى 10 ته‌ن به‌رهه‌مى هه‌نگوین به‌رهه‌م دێت نزیکه‌ى 6سه‌د هه‌نگه‌وانی هى سیده‌کان و ده‌وروبه‌ر مێش هەنگە‌کانیان ده‌به‌نه‌ ناوچه‌ کوێستانیه‌کانى سیده‌کان.   له‌ئێستادا به‌هۆى بۆردمانى ناوچەکه‌وه‌ چه‌ندین جار ئاگر له‌ناوچه‌که‌ به‌ربووەو‌ به‌ده‌یان شانه‌ هه‌نگ سوتاون و له‌ناوچونه‌ مێشه‌نگه‌کان که‌شێکى هێمن و ئارامیان پێویسته و‌ له‌وه‌ڕێکى باشیان له‌ گوڵ و گیا ده‌وێت بۆئه‌وه‌ى به‌رهه‌مى باش به‌رهه‌م بێنێت.   دڵشادعه‌بدوڵا به‌رپرسى نوسینگه‌ى هه‌نگه‌وانانى سیده‌کان به‌ ‌هاوڵاتی وت»ئه‌گه‌ر وابڕوات به‌روبومى هه‌نگوینى له‌ناوچه‌که‌ى ئێمه‌ زۆر دا ئه‌به‌زێت باشترین هه‌نگوین هى ئێمه‌ یه‌ له‌سه‌ر ئاستى کوردستان چه‌ندین جار هه‌نگوینى کوێستانه‌کانى ئێمه‌ له‌سه‌ر ئاستى جیهان مه‌دالیاى زێڕى به‌ده‌ستهێناوه‌«.   پێده‌چێت ئه‌و شه‌ڕه‌ى ناوچه‌که‌ى گرتووەته‌وه‌ ئیتر زیانى بۆ مرۆڤه‌کان نه‌بێت به‌ ته‌نها، به‌ڵکو ئه‌و هه‌نگانه‌ى به‌ سروشتى ناوچه‌که‌ گه‌شه‌یان کردوه‌ بتۆرێن و ئیتر نه‌گه‌ڕێنه‌وه‌ سه‌ر ئه‌و گوڵانه‌ى لەژێر ئاگر و دووکه‌ڵى شه‌ڕدان.   ئه‌و شه‌ڕه‌ى که‌ کۆتایی ساڵى رابردوو بۆ سه‌ر ناوچه‌که‌ ده‌ستى پێکرد، مه‌ترسی درووستکردوه‌ بۆسه‌ر ئاواره‌بوونى هه‌زارارن خێزانى ناوچه‌کانى برادۆست دەکەوێته سیگۆشەى سنورى تورکیا و عێراق و ئێران که ساڵانێکى درێژه پەکەکه کردویەتیه مۆڵگەیەکى سەرەکى خۆى.   ناوچه‌که‌ هاوسنووره‌ له‌گه‌ڵ قەندیل که زیاتر له چارەکه سەدەیەکه مۆڵگەى سەرەکى پارتى کرێکارانى کوردستان (پەکەکه)یه بەدرێژایی مێژووى شەڕو ململانێ خوێناوییەکانى پەکەکه و تورکیا لەهەشتاکانى سەدەى رابردووەوه تا ئێستا، هەرگیز ئامانجێکى ئاسان نەبووه بۆ ئەنقەره.   بەدرێژایی شەڕو ململانێ چەکدارییەکانى نێوان تورکیا و پەکەکه، قەندیل که بەسەدان گوند له خۆدەگرێت، به بەردەوامى بووەته ئامانجى فڕۆکه جەنگییەکانى تورکیا، که ژیانى له گوندەکانى ئەو سنوره تاڵکردووه. به‌ تایبه‌تى به‌مدوییانه‌ زیانه‌کان به‌ر گونده‌کانى ناحیه‌ى سیده‌کان که‌وتوون.   دڵشاد عه‌بدوڵا به‌رپرسى نوسینگه‌ى هه‌نگه‌وانانى سیده‌کان به‌‌هاوڵاتی وت »له‌سنورى ئێمه‌ هه‌نگه‌وان هه‌یه‌ نزیکه‌ى هەزار مێش هەنگی هه‌یه‌ هه‌شیانه‌ ته‌نها 50 مێشى هه‌یه‌، ئه‌گه‌ر هه‌نگه‌وانان بچنه‌وه‌ مه‌ترسى له‌سه‌ر ژیانى هه‌نگه‌وانان و دروست ئه‌بێت و هه‌روه‌ها مێش هەنگەکانیان له‌ناوده‌چن، چونکه‌ به‌لایه‌نى که‌م ده‌بێت هه‌نگه‌وانان هه‌فته‌ى دووجار سه‌ردانى مێشه‌کانیان بکه‌ن بۆ چاودێرى کردنیان، به‌ڵام به‌و حاڵه‌ى ئێستاوه‌ ئه‌وه‌ مه‌حاڵه‌«.