هاوڵاتی

سه‌رحه‌د ڤارتۆ وته‌بێژى په‌که‌که‌ بۆ ‌هاوڵاتی: هیچ ئه‌گه‌رێک بۆ ئاگربه‌ست له‌ئارادا نییه‌

‌هاوڵاتی پێکدادانه‌کانى پارتى کرێکارانى کوردستان و سوپاى تورکیا له‌باکورو ناوچه‌ سنورییه‌کانى هه‌رێمى کوردستان چڕبووه‌ته‌وه‌ و وته‌بێژى په‌که‌که‌ ده‌ڵێت له‌ئێستادا هیچ ئه‌گه‌رێک نییه‌ بۆ گفتوگۆ و ڕاگه‌یاندنى ئاگربه‌ستى تاکلایه‌نه‌، چونکه‌ سوپاى تورکیا به‌ هه‌موو هێزییه‌وه‌ شه‌ڕى ڕاگه‌یاندووه‌و «پڕۆسه‌ى قڕکردنى کورد به‌ڕێوه‌ده‌بات». پێکدادانه‌کان له‌ساڵى 2015ه‌وه‌ ده‌ستیان پێکردووه‌ته‌وه‌، دواى دوو ساڵ له‌ئارامى به‌هۆى پڕۆسه‌ى ئاشتیه‌وه‌ که‌ له‌نێوان تورکیاو عه‌بدوڵا ئۆجه‌لاندا به‌ڕێوه‌ده‌چوو، دواى وه‌ستانى گفتوگۆکان تورکیا ده‌ستیکرده‌وه‌ به‌ بۆردومانکردنى پێگه‌ و باره‌گاکانى په‌که‌که‌ و دۆخى سه‌ربازیشى له‌ ناوچه‌کانى باکورى کوردستان ڕاگه‌یاندو سوپاشى ڕه‌وانه‌ى سنوره‌کانى هه‌رێمى کوردستان کرد. سه‌رحه‌د ڤارتۆ وته‌بێژى په‌که‌که‌ له‌چاوپێکه‌وتنێکدا له‌گه‌ڵ ‌هاوڵاتی ڕایگه‌یاند، له‌  باکور و باشورى کوردستان شه‌ڕی سه‌خت به‌رده‌وامه‌، تورکیا به‌رنامه‌ى داناوه‌ بۆ قڕکردنى کورد، له‌باکور پارتى سیاسی کوردو کوردان له‌ناو ده‌به‌ن، ته‌نانه‌ت ده‌یانه‌وێت له‌م ڕێگه‌یه‌وه‌ کاریگه‌ریی له‌سه‌ر هه‌ڵبژاردنى شاره‌وانیه‌کانیش دروستبکه‌ن و ئه‌و سه‌رۆک شاره‌وانیانه‌ش له‌کورد بسه‌ننه‌وه‌ که‌ به‌ده‌ستیانه‌وه‌یه‌. هه‌ڵبژاردنى شاره‌وانییه‌کانى تورکیا له‌چه‌ند مانگى داهاتوودا به‌ڕێوه‌ده‌چێت و ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆغان سه‌رۆک کۆمارى تورکیا چه‌ند جارێک هه‌ڕه‌شه‌ى ئه‌وه‌یکردووه‌ که‌ده‌یانه‌وێت له‌ رێگه‌ى هه‌ڵبژاردنه‌که‌وه‌ ئه‌و قه‌یومانه‌ به‌ته‌واوى بسه‌پێنن که‌ له‌شوێنى شاره‌وانییه‌ کورده‌کان له‌ باکورى کوردستان دایانناوه‌. له‌دواى ده‌ستپێکردنى شه‌ڕه‌وه‌ تورکیا ئۆپه‌راسیۆنى له‌دژى سیاسه‌تمه‌دارانى کورد و هه‌ده‌په‌ ده‌ستپێکردووه‌و سه‌ڕه‌اى ده‌ستگیرکردنى هه‌زاران که‌س، 102 سه‌رۆک شاره‌وانى کوردى له‌پۆسته‌کانیان دورخستووه‌ته‌وه‌ و له‌جێگه‌ى ئه‌و قه‌یومییان له‌شوێنیان داناوه‌. سه‌رحه‌د ڤارتۆ ئاماژه‌ى به‌وه‌دا، تورکیا به‌هیچ شێوه‌یه‌ک بوونى کورد قبوڵناکات و له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ش مامه‌ڵه‌ ده‌کات، له‌و چوارچێوه‌یه‌شدا له‌ هه‌موو به‌ره‌یه‌که‌وه‌ هێرشى ده‌ستپێکردووه‌و گه‌ریلاش به‌رگرى سه‌خت ده‌کات، هێرشى گه‌وره‌ى تورکیاش بۆ سه‌ر گه‌ریلایه‌ و ئه‌مساڵ شه‌ڕێکى گه‌وره‌ ڕوویدا که‌ تا ئێستاش به‌رده‌وامه‌. هێرشه‌کانى تورکیا بۆ سه‌ر په‌که‌که‌ له‌سه‌ره‌تاى ئه‌مساڵه‌وه‌ چڕتر بوونه‌ته‌وه‌، تورکیا هێزى وشکانى زیاترى ڕه‌وانه‌ى سنوره‌کانى هه‌رێمى کوردستان کرد به‌مه‌به‌ستى هێرشکردنه‌ سه‌ر په‌که‌که‌ و گه‌مارۆدانى قه‌ندیل پێگه‌ى سه‌ره‌کى په‌که‌که‌ له‌سێگۆشه‌ى سنورى عێراق و تورکیا و ئێران، هاوکات فڕۆکه‌ جه‌نگییه‌کانیش له‌ ئاسمانه‌وه‌ هێرشه‌کانیان بۆ سه‌ر قه‌ندیل چڕکردووه‌ته‌وه‌. له‌و چوارچێوه‌یه‌دا تورکیا به‌ قوڵایی 30 کیلۆمه‌تر خاکى هه‌رێمى کوردستانى به‌زاندووه‌و  ژماره‌ى ئه‌و پێگه‌ سه‌ربازیانه‌شى زیادکردووه‌ که‌ له‌سه‌ر خاکى هه‌رێم دروستیکردوون. له‌به‌رانبه‌ر چڕکردنه‌وه‌ى هێرشه‌کانى تورکیا، په‌که‌که‌ چه‌ند جارێک چالاکى له‌قوڵایی خاکى تورکیا ئه‌نجامداوه‌، که‌ دواترینیان له‌ 15ى ئه‌م مانگه‌دا بوو، کاتێک گه‌ریلاکانى په‌که‌که‌ هێرشیان کرده‌ سه‌ر بنکه‌یه‌کى سه‌ربازى تورکیا له‌ ناوچه‌ى چه‌لێی جوله‌مێرگ، پێشتر و له‌ هه‌فته‌ى ڕابردووشدا ژماره‌یه‌ک سه‌ربازى تورکیا له‌ئیزمیر له‌چالاکییه‌کى په‌که‌که‌دا کوژران. وته‌بێژى په‌که‌که‌ وتى «ئه‌گه‌ر شه‌ڕ به‌رده‌وام بێت و تورکیا به‌م شێوه‌یه‌ بیه‌وێت هێرشه‌کانى فراوان بکات، گه‌ریلا مافى ئه‌وه‌ى هه‌یه‌ له‌ هه‌موو شوێنێک له‌دژى تورکیا چالاکى بکات و ده‌توانین له‌ هه‌موو کوردستان و تورکیا چالاکى بکه‌ین، هێزى تورکیا 40 ساڵه‌ له‌ خه‌بات به‌رده‌وامه‌ و هیچ هێرشێک تێکى نه‌شکاندووه‌«. وتیشى «ئێمه‌ 40 ساڵه‌ شه‌ڕ ده‌که‌ین، گه‌ریلا له‌ده‌ریای سپی تا ده‌ریای ڕه‌ش بوونى هه‌یه‌، له‌ هه‌موو شوێنێکى باکورى کوردستان بوونى هه‌یه‌، تا ئێستا گه‌ریلا هیچ سه‌نگه‌رێکى خۆى به‌رنه‌داوه‌، به‌ڵکو خه‌باتى گه‌وره‌تر بووه‌«. له‌گه‌ڵ چڕبوونه‌وه‌ى هێرشه‌کانى تورکیا بۆ سه‌ر په‌که‌که‌، تورکیا ئۆپه‌راسیۆنى ده‌ستگیرکردنى سیاسه‌تمه‌دار و به‌رپرسانى کوردى له‌ باکورى کوردستان چڕکردووه‌ته‌وه‌، که‌ ماوه‌ى نۆ ساڵه‌ به‌رده‌وامه‌ و به‌پێی میدیاکانى نزیک له‌په‌که‌که‌ له‌ماوه‌ى هه‌فته‌ى ڕابردوودا 300 که‌س ده‌ستگیرکراون. سه‌رحه‌د ڤارتۆ جه‌ختده‌کاته‌وه‌، سه‌ره‌ڕاى فشاره‌کان، له‌ڕووى سیاسیشه‌وه‌ جموجۆڵى دیموکراسی کورد له‌ تورکیا گه‌وره‌تر بووه‌و پاشه‌کشه‌ى نه‌کردووه‌، گه‌لى کورد به‌رانبه‌ر هێرش و داگیرکه‌رى ڕاوه‌ستاوه‌، ره‌وشى تورکیا تێکچووه‌ له‌ ڕووى سیاسی و ئابورى و په‌یوه‌ندییه‌کانیى ده‌ره‌وه‌یه‌ و ئه‌وه‌ش ئه‌نجامى تێکۆشانى گه‌ریلایه‌. له‌گه‌ڵ چڕبوونه‌وه‌ى شه‌ڕدا، سوپاى تورکیا به‌رده‌وام باس له‌وه‌ ده‌کات گه‌ هێزه‌کانیان پێشڕه‌ویان کردووه‌و ده‌ستیان به‌سه‌ر ژماره‌یه‌ک ناوچه‌ و پێگه‌دا گرتووه‌، که‌ پێشتر به‌ده‌ست په‌که‌که‌وه‌ بوون، به‌ڵام سه‌رحه‌د ڤارتۆ ده‌ڵێت «په‌که‌که‌ شه‌ڕى گه‌ڕه‌ک و شوێنێکى دیاریکراو ناکات، په‌که‌که‌ شه‌ڕی گه‌ریلایی ده‌کات، بۆ گه‌ریلاش پاراستنى پارچه‌ و روبه‌رێک گرنگ نییه‌، به‌ڵکو له‌ چوارچێوه‌یه‌کى گه‌وره‌تردا له‌دژى داگیرکه‌ر شه‌ڕده‌کات، گرتنى شوێنێک نه‌ بۆ تورکیا سه‌رکه‌وتنه‌ و نه‌ بۆ گه‌ریلا شکسته‌، چونکه‌ ئه‌وه‌ مه‌نتیقى شه‌ڕی گه‌ریلا نییه‌«. په‌که‌که‌ که‌ماوه‌ى نزیکه‌ى نیو سه‌ده‌یه‌ شه‌ڕى چه‌کدارى له‌دژى تورکیا ڕاگه‌یاندووه‌، پێشتر چەند جارێک ئاگربه‌ستى تاکه‌لایه‌نه‌ى ڕاگه‌یاندووه‌، به‌ڵام وه‌ک وته‌بێژى په‌که‌که‌ ده‌ڵێت له‌ ئێستادا هیچ ئه‌گه‌رێک نییه‌ بۆ ڕاگه‌یاندنى ئاگربه‌ست، «چونکه‌ ده‌وڵه‌تى تورک به‌ هه‌موو هه‌وڵ و تێکۆشانى خۆى کوردو تێکۆشانى کوردى به‌ ئامانج گرتووه‌، له‌به‌رانبه‌ریشدا گه‌ریلا به‌رده‌وامه‌ له‌تێکۆشانى خۆى، ته‌نها رێگه‌ى چاره‌سه‌ریش ئه‌وه‌یه‌«. وتیشى «له‌ڕۆژه‌ڤى ئێمه‌دا پرسی ئاگربه‌ست بوونى نییه‌و هیچ مه‌رج و شتێک له‌و باره‌یه‌وه‌ له‌ ئارادا نییه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ى تورکیا به‌ هه‌موو بوون و توانایه‌وه‌ له‌ دژى کورد وه‌ستاوه‌ته‌وه‌، ته‌نها گفتوگۆ که‌ ئێستا له‌ ئارادایه‌ له‌سه‌ر به‌رده‌وامى و گه‌وره‌ترکردنى تێکۆشان، دوژمن به‌ هه‌موو هێزى خۆیه‌وه‌ هێرشى کردووه‌، ناکرێت ئێمه‌ خه‌ریکى گفتوگۆ بین له‌سه‌ر ئاگربه‌ست». به‌رپرسانى تورکیا پێشتر چه‌ندین جار جه‌ختیان کردووه‌ته‌وه‌ که‌ ئامانجى هێرشه‌کانى ئه‌مجاره‌یان کۆنتڕۆڵکردنى قه‌ندیله‌، که‌ به‌درێژایى مێژووى شه‌ڕو ململانێ خوێناوییه‌کانى په‌که‌که‌ و تورکیا له‌هه‌شتاکانى سه‌ده‌ى رابردووه‌وه‌ تائێستا، هه‌رگیز ئامانجێکى ئاسان نه‌بووه‌ بۆ ئه‌نقه‌ره‌. له‌نێوان ساڵانى 1995 -1997 سوپاى توکیا سێ ئۆپه‌راسیۆنى گه‌وره‌ى بۆ کۆنتڕۆڵکردنى چیاى قه‌ندیل و وه‌ده‌رنانى په‌که‌که‌ له‌و چیا سه‌خته‌ ئه‌نجامدا، به‌ڵام سه‌رجه‌میان له‌لایه‌ن په‌که‌که‌وه‌ تێکشکێنران. یه‌که‌م ئۆپراسیۆنیان به‌به‌شدارى زیاتر له‌ 35 هه‌زار سه‌ربازى تورکیا له‌نێوان مانگى ئازار و ئایارى 1995 ئه‌نجامدرا، که‌ هیچ ئه‌نجامێکى لێنه‌که‌وته‌وه‌. سوپاى تورکیا جارێکى ترو له‌نێوان ئایار و ته‌مموزى 1997 ئۆپه‌راسیۆنێکى دیکه‌ى سه‌ربازى بۆ سه‌ر قه‌ندیل ئه‌نجامدا، به‌به‌شداریى نزیکه‌ى 30 هه‌زار سه‌رباز، به‌بێ ئه‌وه‌ى هیچ ئه‌نجامێکى لێبکه‌وێته‌وه‌. له‌هه‌مان ساڵدا و له‌نێوان ئه‌یلول و تشرینى یه‌که‌مداو به‌به‌شداریى هه‌زاران سه‌رباز سوپاى تورکیا ده‌ستى به‌ ئۆپه‌راسیۆنێکى سه‌ربازى کرد بۆ سه‌ر قه‌ندیل، به‌ڵام ئه‌وه‌ش ئامانجه‌که‌ى خۆى نه‌پێکا.


هاوڵاتی

بڕیارده‌رى کۆمسیۆنى هه‌رێم: سه‌د هه‌زار ده‌نگى ساخته‌ش بسوتێندرێت هێشتا که‌مه‌

سازدانى: ئارا ئیبراهیم بڕیارده‌رى کۆمسیۆنى باڵاى سه‌ربه‌خۆى هه‌ڵبژاردن و راپرسى هه‌رێم ئه‌وه‌ ئاشکرا ده‌کات که‌ راپۆرتى سکاڵاکان و سندوقى قردێله‌ى سور ئاماده‌ کراوه‌و هێشتا ئه‌نجومه‌نى کۆمسیۆن بڕیارى له‌سه‌ر نه‌داوه‌، ده‌شڵێت:" سه‌د هه‌زار ده‌نگى ساخته‌ش بسوتێندرێت هێشتا که‌مه‌". ئیسماعیل خورماڵى، بڕیارده‌رى کۆمسیۆنى باڵاى سه‌ربه‌خۆى هه‌ڵبژاردن و راپرسى له‌م چاوپێکه‌وتنه‌یدا له‌گه‌ڵ سایتى هاوڵاتى جه‌ختله‌وه‌ ده‌کاته‌وه‌ که‌ گۆڕانکارى له‌ ده‌نگ و ژماره‌ى کورسى لایه‌نه‌کاندا رووده‌دات. هاوڵاتى: گه‌شتن به‌ چى له‌سه‌ر 227 سندوقى قردێله‌ى سورى هه‌ڵبژاردنى په‌رله‌مانى کوردستان؟ ئیسماعیل خورماڵى: ئه‌و 227 سندوقه‌ى قردێله‌ى سور بووه‌، کراوه‌ته‌ راپۆرت و هێشتا ئه‌نجومه‌نى کۆمسیاران بریارى له‌سه‌ر نه‌داوه‌، هه‌رکات ئه‌نجومه‌ن کۆببێته‌وه‌ بڕیارى یه‌لاکردنه‌وه‌ى ده‌دات. هاوڵاتى: ده‌نگ و ژماره‌ى کورسى لایه‌نه‌کان گۆڕانکارى به‌سه‌ردا دێت یان ته‌نها قسه‌یه‌؟ ئیسماعیل خورماڵى: ئه‌سڵ  ئه‌وه‌یه‌ ژماره‌ى ده‌نگ و کورسی لایه‌نه‌کان گۆڕانکارى به‌سه‌ردا بێت، ساخته‌کارى کراوه‌و سکاڵایه‌کى زۆر هه‌یه‌ ده‌بێت ئه‌و سکاڵایانه‌ ده‌رئه‌نجامێکى هه‌بێت، ئه‌گه‌ر سه‌د هه‌زار ده‌نگى ساخته‌ش له‌ هه‌ڵبژاردنى په‌رله‌مان بسوتێندرێت هێشتا که‌مه‌و وه‌ک ئه‌وه‌ وایه‌ هیچ نه‌کرابێت. هاوڵاتى: ده‌وترێت مامه‌ڵه‌ى کورسى له‌نێوان لایه‌نه‌کاندا هه‌یه‌ که‌ به‌ کورسیه‌ک لایه‌نه‌ نارازییه‌کان رازى بکه‌ن، ئه‌مه‌ تا چه‌دن راستى تێدایه‌؟ ئیسماعیل خورماڵى: ئه‌وه‌ى ده‌وترێت که‌ مامه‌ڵه‌ى کورسى له‌نێو کۆمسیۆن ده‌کرێت، ئه‌وه‌ سودى ئیستغلال کردنى ئیشه‌کانى ئێمه‌ ده‌کات، ئه‌و ده‌نگانه‌ى که‌ هاتووه‌ هه‌مووى راست نییه‌و ساخته‌کارى کراوه‌ ته‌ره‌فى ساخته‌کار  ده‌بێت هه‌ندێ له‌ ده‌نگه‌کانى بگه‌رێته‌وه‌ بچێت بۆ خه‌ڵکى تر، ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ ناوبنرێت مامه‌ڵه‌ى کورسى ئه‌وه‌ شتێکى تره‌، پێویسته‌ ده‌نگى ساخته‌و ده‌نگى راستى جیابێت و دیار بێت. ئه‌و ئه‌نجامانه‌ى له‌به‌رده‌ستدان وه‌کو ژماره‌ ئه‌نجامى حه‌قیقى نییه‌و ساخته‌کارى کراوه‌و ده‌بێت ئه‌و سندوقانه‌ى ساخته‌کارى کراوه‌و لایه‌نى ساخته‌کار سزا بدرێت و ناکرێت ده‌نگێکى خه‌ڵکێکى تر که‌ ساخته‌ى نه‌کردووه‌ بیسوتێنیت، چونکه‌ سنوق هه‌یه‌ لایه‌نێک ده‌نگى که‌مى هێناوه‌ ساخته‌کارى کردووه‌ بۆ ئه‌وه‌ى ده‌نگى لایه‌نه‌کانى دیکه‌ بسوتێندرێت. هاوڵاتى: پێتوایه‌ ده‌توانن سکاڵاکان رێره‌وى خۆى ببرێت و ده‌نگى لایه‌نه‌کان به‌ حه‌قیقى رونببێته‌وه‌؟ ئیسماعیل خورماڵى: ژماره‌یه‌کى زۆر سکاڵامان هه‌یه‌، به‌مه‌جراى خۆیدا بروات و گرفتى بۆ دروست نه‌کرێت، کۆمه‌ڵێک ئه‌نجامى هه‌ڵبژاردنى په‌رله‌مان گومانى زۆرى له‌سه‌ره‌،  ئه‌گه‌ر سکاڵاکان شوێنى خۆى گرت ئه‌وه‌ ئێمه‌ رازى ده‌بین، ئه‌گه‌ر شوێنى خۆى نه‌گرێت ده‌نگى پێناده‌ین و هه‌ڵوێستى خۆمان ده‌رده‌برین. هاوڵاتى: ئاشکراکردنى ئه‌نجامه‌کان بووه‌ به‌ حیکایه‌تى مێشه‌که‌، که‌ى رایده‌گه‌یه‌نن که‌ باس له‌ سه‌ره‌تاى هه‌فته‌ى داهاتوو ده‌کرێت؟ ئیسماعیل خورماڵى: کات دیارى نه‌کراوه‌ بۆ راگه‌یاندنى ئه‌نجامه‌کان، هه‌ر کاتێک ئه‌نجومه‌نى کۆمسیاران بریارى له‌سه‌ر بدات و به‌ فه‌رمى رایده‌گه‌یه‌نین. رۆژانه‌ و به‌رده‌وام ئه‌نجامه‌کانى هه‌ڵبژاردن ئه‌و فۆڕمانه‌ى لامانه‌ داخڵ ده‌کرێن و تا کاتژمێر 12ى شه‌و کارى تێدا ده‌کرێت، هه‌رکات ئه‌نجامى سکاڵاکان یه‌کلاکرایه‌وه‌ و سه‌رجه‌م داتاکان داخڵ کران کۆمسیۆن بریار ده‌دات چ کاتێک ئه‌نجامه‌کان به‌ فه‌رمى راده‌یه‌گه‌ندرێت.  


هاوڵاتی

ئه‌حمه‌دى حاجى ره‌شید: بەغداو هەولێر رێکبکەون مووچەی بێ پاشەکەوت دەدرێت

سازدانی: ئارا ئیبراهیم ئه‌حمه‌دى حاجى ره‌شید، ئه‌ندامى لیژنه‌ى دارایى پەرلەمانی عێراق رایدەگەیەنێت حکومه‌تى هه‌رێم بۆ ساڵى ئاینده‌ ئه‌گه‌ر رێکه‌وتن له‌نێوان حکومه‌تى هه‌رێم و عێراق بکرێت و 10 ترلیۆن دینار بدرێته‌ هه‌رێم به‌شى موچه‌ى ته‌واوى فه‌رمانبه‌ران ده‌کات به‌بێ پاشکه‌وت. ئه‌حمه‌دى حاجى ره‌شید، لەم چاوپێکەوتنەی ‌هاوڵاتی-دا ئاماژە بەوەشدەکات کەدەتوانرێت مووچەی پێشمەرگە بخرێتە سەر وەزارەتی بەرگری عێراق و کاتی خۆیشی هەوڵدراوە. وتیشی «له‌دوو سه‌رکرده‌ى یه‌کێتی بیستووه‌ کاتى خۆى فوئاد مه‌عسوم قه‌ناعه‌تى به‌مالکى کردووه‌ که‌ئه‌وکات سه‌رۆک وه‌زیرانى عێراق بووه‌ که‌ 80 هه‌زار پێشمه‌رگه‌ بۆ کورد بنوسێت، دواتر مام جه‌لال ته‌له‌فونى بۆ مالکى کردووه‌و ئه‌و ژماره‌یه‌ى پێ زیادکردووه‌ بۆ 90 هه‌زار».   ‌هاوڵاتی: حکومه‌تى ئێستاى عێراق کاربه‌ڕێکه‌ره‌، ده‌توانێت پرۆژه‌ى بودجه‌ ئامادەبکات و بینێرێته‌ ئه‌نجومه‌نى نوێنه‌رانى عێراق؟ ئه‌حمه‌د حاجى ره‌شید: پڕۆژه‌ یاساى بودجه‌ به‌فه‌رمى نه‌گه‌یشتۆته‌ په‌رله‌مان، ئه‌وه‌ى که‌ گه‌یشتووه‌ ده‌ستى من به‌شێوه‌ى نافه‌رمى نوسخه‌یه‌که‌ له‌وه‌زاره‌تى داراییه‌وه‌ نێردراوه‌ بۆ ئه‌نجومه‌نى وه‌زیرانى عێراق و دیاره‌ کۆمه‌ڵێک گۆڕانکارى تێدا ده‌کرێت ئنجا ده‌بێته‌ پڕۆژه‌یاسا. ئیشکالیه‌تێک هه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى ئه‌م حکومه‌ته‌ که‌ کاربه‌ڕێکه‌ره‌ بۆیه‌ ناتوانێت بڕیارى ستراتیژى بدات، پرۆژه‌ بودجه‌ که‌سێک ئاماده‌ى ده‌کات بۆ ئه‌وه‌ى خۆى په‌یوه‌ست بێت پێوه‌ى له‌به‌رانبه‌ر په‌رله‌ماندا، دواى ئه‌وه‌ى حکومه‌تى نوێ پێکدێت، ئه‌و حکومه‌ته‌ نوێیه‌ ده‌توانێت بڵێت مولزه‌م نییم به‌و پرۆژه‌ یاسایه‌وه‌ بۆیه‌ ناتوانین وه‌ک په‌رله‌مان لێپێچینه‌وه‌ له‌سه‌ر که‌موکوڕییه‌کان له‌حکومه‌تى نوێ بکه‌ین ئه‌گه‌ر بێت و حکومه‌تى کاربه‌ڕێکه‌ر ره‌وانه‌ى په‌رله‌مانى بکات. حکومه‌ته‌که‌ى عادل عه‌بدولمه‌هدى دواى پێکهێنانى ده‌توانێت له‌ئه‌نجومه‌نى وه‌زیرانى عێراق موناقه‌شه‌ى پرۆژه‌ى بودجه‌ بکه‌ن و ئه‌وان بینێرنه‌ په‌رله‌مان،  قه‌ناعه‌تم وایه‌ دوا ده‌خرێت تا ئه‌وکاته‌ى حکومه‌تى نوێ پێکدێت. ‌هاوڵاتی: ئه‌و نوسخه‌یه‌ى که‌ لاى تۆ بووه‌و به‌شێکیت بڵاوکرده‌وه‌، پێتوایه‌ ئه‌وه‌ى بۆ کورد دانراوه‌ پشکێکى که‌مه‌و به‌شى پێداویستیه‌کانى ناکات؟ ئه‌حمه‌د حاجى ره‌شید: رێژه‌ى بودجه‌ى هه‌رێمى کوردستان به‌ له‌سه‌دا 12.67 ده‌کاته‌ 8 ترلیۆن و 970 ملیار دینارو 467 ملیۆن دینار. ئه‌مه‌ ئه‌گه‌ر هه‌ندێ گۆڕانکارى تێدابکرێت و پشکى هه‌رێم بگه‌یه‌ندرێته‌ 10 ترلیۆن دینار، ئه‌وا موافق ده‌بێت له‌گه‌ڵ ئه‌و مه‌رجه‌ى سندوقى قه‌رزى نێوده‌وڵه‌تى که‌ له‌ 2017 گفتوگۆ له‌سه‌ر پرۆژه‌ى ساڵى 2018 ده‌کراو له‌گه‌ڵ سندوقى قه‌رزى نێوده‌وڵه‌تى دانیشتین ئه‌وان ده‌یانوت  هه‌رێمى کوردستان ئه‌گه‌ر پشکه‌که‌ى بکرێته‌ 10 ترلیۆن دینار ئه‌وا به‌شى خه‌رجییه‌کانى هه‌رێمى کوردستان ده‌کات، دیاره‌ ئه‌وانیش ئه‌و ژماره‌یه‌یان له‌لایه‌ن حکومه‌تى هه‌رێمى کوردستانه‌وه‌ پێوتراوه‌. نامه‌یه‌کم ئاماده‌کردووه‌ بینێرم بۆ دەزگای مه‌رکه‌زى ئامارى عێراق که‌ له‌ راپۆرتێکدا باسى دانیشتوانى عێراقى کردووه‌ و ئه‌وه‌ى خستۆته‌ڕوو که‌ژماره‌ى دانیشتوانى هه‌رێمى کوردستان که‌پارێزگاى ( سلێمانى، هه‌ولێر، دهۆک) ده‌کات له‌سه‌دا 15ى دانیشتوانى عێراق پێکده‌هێنن، ئه‌گه‌ر پشکى هه‌رێم له‌ له‌سه‌دا 12.67 بکرێته‌ له‌سه‌دا 15، ئه‌وا پشکى هه‌رێم ده‌گاته‌ 10 ترلیۆن دینار. ‌هاوڵاتی: لایه‌نه‌ سیاسییه‌کان وه‌فد ده‌نێرن بۆ گفتوگۆ له‌سه‌ر پۆسته‌کانى به‌غدا، ئایا ناکرێت پێکه‌وه‌ وه‌ک یه‌ک تیم گفتوگۆبکه‌ن  له‌سه‌ر بابه‌ته‌ نیشتمانیه‌کان؟ ئه‌حمه‌د حاجى ره‌شید: له‌ڕاستیدا هه‌ر ئه‌وه‌ باشه‌ به‌یه‌ک تیم بچینه‌ به‌غداو گفتوگۆ و دانوستان بکه‌ین، به‌ڵام ئایا پارتى و یه‌کێتى ئاماده‌ن واز له‌ئیمتیازات بهێنن بۆ ئه‌وه‌ى بابه‌ته‌ نیشتمانییه‌کان موناقه‌شه‌ بکه‌ین.  پارتى و یه‌کێتى به‌به‌رده‌وام وه‌فدى مه‌کته‌بى سیاسیان له‌به‌غدا بووه‌ بۆ پۆستى سه‌رۆک کۆمارو جێگرى دووه‌مى سه‌رۆکى په‌رله‌مان و پارێزگارى که‌رکوک، وه‌فده‌کانى به‌غداش ده‌چنه‌ هه‌ولێرو سلێمانى بۆ دابه‌شکردنى پۆسته‌کان. پارتى و یه‌کێتى ناتوانن له‌به‌غدا ته‌نها بابه‌ته‌ نیشتمانییه‌کان موناقه‌شه‌ بکه‌ن، بۆیه‌ ئه‌و له‌ده‌ستدانى متمانه‌یه‌ بۆته‌ هۆى ئه‌وه‌ى که‌ کورد نه‌توانێت به‌ یه‌ک تیم دانوستان بکات. ‌هاوڵاتی: پشکى پێشمه‌رگه‌ له‌پرۆژه‌ى بودجه‌ى 2019دا 444 ملیار دیناره‌، ناتوانن زیادى بکه‌ن وه‌ک ئه‌وه‌ى بۆ حه‌شدى شه‌عبى دیاریکراوه‌؟ ئه‌حمه‌د حاجى ره‌شید: کاتى خۆى موناقه‌شه‌یه‌کى ته‌فسیلم له‌ لیژنه‌ى دارایى له‌گه‌ڵ که‌سى دووه‌مى حه‌شدى شه‌عدى کرد که‌ئه‌وان 122 هه‌زار چه‌کداریان بۆ نوسرابوو، به‌حزورى ئه‌ندامه‌ کورده‌کانى ناو لیژنه‌که‌، ئه‌و ئیقرارى کرد کورد سه‌د هه‌زار پێشمه‌رگه‌ که‌مترى بۆ نه‌نوسرێت،  به‌ڵام براده‌ره‌کانى پارتى رازى نه‌بوون، تا په‌رله‌مانتارێکیان که‌ شاخه‌وان ده‌لۆیى بوو وتى قه‌ناعه‌تم به‌و ژماره‌یه‌ هه‌یه‌. له‌ دوو سه‌رکرده‌ى یه‌کێتیم بیستووه‌ کاتى خۆى فوئاد مه‌عسوم قه‌ناعه‌تى به‌مالکى کردووه‌ که‌ئه‌وکات سه‌رۆک وه‌زیرانى عێراق بووه‌ که‌ 80 هه‌زار پێشمه‌رگه‌ بۆ کورد بنوسێت، دواتر جه‌نابى مام جه‌لال ته‌له‌فونى بۆ مالکى کردووه‌و ئه‌و ژماره‌یه‌ى پێ زیاد کردووه‌ بۆ 90 هه‌زار. هه‌روه‌ها عه‌بدوڵا عه‌لیاوه‌یى بۆى گێڕامه‌وه‌  که‌په‌یوه‌ندى خۆشى هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ سیاسیینى عێراقى، ئه‌وکاته‌ عه‌لیاوه‌یى په‌رله‌مانتاربووه‌و مالکیش سه‌رۆکى حکومه‌ت بووه‌و ئیستسمارى ئه‌و په‌یوه‌ندیه‌ى کردووه‌ بۆ ئه‌وه‌ى پێشمه‌رگه‌ قه‌ناعه‌تى پێکردووه‌ که‌ 90 هه‌زار بنوسرێت، دیاره‌ پارتى رازى نه‌بووه‌ له‌سه‌ر ئه‌و رێژه‌یه‌. ئه‌وه‌ى ده‌کرێت بیکه‌ین، حه‌شد چۆن کراوه‌ته‌ یاساو کارى پێده‌کرێت و موازنه‌ى دیاره‌، ده‌بێت هێزه‌ کوردییه‌کان بکه‌نه‌ هێزو سوپایه‌کى نیشتمانى ته‌نها پارتى و یه‌کێتى تێدا نه‌بێت و به‌کارنه‌هێندرێن، ئه‌گه‌ر بتوانین سه‌د هه‌زار پێشمه‌رگه‌ ته‌دریب و ئه‌سلیحه‌یان دیار بێت یاسایه‌کیان هه‌بێت ئه‌وکاته‌ ده‌توانین موناقه‌شه‌ له‌سه‌ر زیادکردنى بودجه‌ى پێشمه‌رگه‌ بکه‌ین،  به‌داخه‌وه‌ حکومه‌تى هه‌رێم ژماره‌ى فعلى ناداته‌ که‌س، هێزى نیشتمانى بونه‌ته‌ هێزى حزبى، تا یاساى بۆ ده‌رنه‌که‌ین ناتوانین بودجه‌ى موەحه‌دى بۆ ده‌ربکه‌ین. ‌هاوڵاتی:  ئایا هه‌رێمى کوردستان ده‌توانێت ئه‌و نه‌وته‌ى لێى زیاد بێت بۆ خۆى بیفرۆشێت؟ ئه‌حمه‌د حاجى ره‌شید: له‌ناو یاساى بودجه‌دا برگه‌یه‌ک دیارى ده‌کرێت هه‌ر بره‌ نه‌وتێک زیادى کرد ده‌بێت بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ خه‌زێنه‌ى ئیتحادى. دیاره‌ دادگاى فیدڕاڵى له‌کۆتایى ئه‌م مانگه‌دا بڕیار له‌سه‌ر پرسى نه‌وتى هه‌رێم ده‌دات، نه‌وتى هه‌رێم وه‌ک کلیل و قفڵێک دانراوه‌، ئه‌گه‌ر پارتى و یه‌کێتى به‌تایبه‌ت پارتى هه‌ماهه‌نگ بێت له‌گه‌ڵ حکومه‌ته‌که‌ى عادل عه‌بدولمه‌هدى و به‌شدار بێت، ئه‌وا ئه‌م کلیله‌ به‌ئاراسته‌یه‌ک ده‌بێت، به‌ڵام ئه‌گه‌ر هه‌ماهه‌نگى حکومه‌تى عێراق نه‌بن  هه‌ر به‌پێى ماده‌کانى 111 و 112 و 121 ده‌ستورى عێراق که‌ ته‌فسیراتى زۆر هه‌ڵده‌گرێت ده‌توانرێت له‌به‌رژه‌وه‌ندى هه‌رێم یا زیانى هه‌رێم بریار بدرێت. هاوڵاتى: ئایا ئه‌گه‌ر 10 ترلیۆن دینار بدرێته‌ هه‌رێم له‌ بودجه‌ى عێراق ده‌توانرێت پاشکه‌وتى موچه‌ له‌سه‌ر فه‌رمانبه‌ران لاببرێت له‌ساڵى 2019 دا؟ ئه‌حمه‌د حاجى ره‌شید: گه‌وره‌ترین گرفت له‌به‌رده‌ماندا ژماره‌ى فه‌رمانبه‌رانى هه‌رێمه‌و تا سه‌ر ئێسقان حکومه‌تى هه‌رێم ناشه‌فافه‌، نازانین نه‌وت به‌ چه‌ند ده‌فرۆشێت و داهاته‌که‌ى چه‌نده‌و چه‌ند فه‌رمانبه‌رى هه‌یه‌و نازانین چه‌ندێک خه‌رجى هه‌یه‌. حکومه‌تى هه‌رێم ئاماده‌ نییه‌ شه‌فافیه‌ت بنوێنێت مادام ئاماده‌ نیه‌و ئه‌و قسه‌یه‌ى ئێمه‌ راسته‌ که‌ له‌رووى ته‌خمینیه‌وه‌ ده‌یکه‌ین. حکومه‌تى هه‌رێم ئێستاش ده‌توانێت پاشکه‌وتى موچه‌ى فه‌رمانبه‌ران لاببات، بۆ ساڵى ئاینده‌ ئه‌گه‌ر رێکه‌وتن له‌نێوان حکومه‌تى هه‌رێم و عێراق بکرێت و 10 تریلۆن دینار بدرێته‌ هه‌رێم به‌شى موچه‌ى ته‌واوى فه‌رمانبه‌ران ده‌کات به‌بێ پاشکه‌وت. ‌هاوڵاتی: هه‌رێم پشکى له‌ بودجه‌ى ته‌کمیلى ده‌بێت؟ ئه‌حمه‌د حاجى ره‌شید: ته‌بعه‌ن قه‌زییه‌ک هه‌یه‌ له‌قانونى ئیداره‌ى مالى له‌فه‌قه‌ره‌ى پێنج گۆرانکارى موازانه‌یه‌، له‌کاتى گۆڕانکارى له‌ زروفى ئابوورى یا نرخى نه‌وت بگۆڕێت، نرخى نه‌وت له‌جیهاندا به‌ ره‌شبینى یا گه‌شبینى یا به‌وریاییه‌وه‌ دایده‌نێت،  عێراق دایم نرخى نه‌وت  به‌وریاییه‌وه‌ داده‌نێت ئه‌م 56 دۆلاره‌ بۆ نرخى نه‌وت ته‌حه‌فوزیه‌، دیاره‌ نرخى نه‌وت زیاتر له‌ 56 دۆلار، ئه‌و بره‌ زیاده‌یه‌ى نه‌وت بۆ پرکردنه‌وه‌ى کورتهێنانى بودجه‌ داده‌نرێت، ئه‌گه‌ر له‌وه‌زیاتر بێت ده‌چێته‌وه‌ ئیحتیادى یه‌ده‌گى عێراق. هاوڵاتى: ساڵ به‌ساڵ بودجه‌ى سیادى زیاد ده‌کرێت ئه‌مه‌ له‌قازانجى کورد نییه‌، چۆن ده‌توانن ده‌ستکارى بکه‌ن و که‌مى بکه‌نه‌وه‌؟ ئه‌حمه‌د حاجى ره‌شید: له‌ 2005 بودجه‌ى سیادى 16 برگه‌ بووه‌و پێنج تریلیۆن دینار بووه‌، له‌ ساڵى 2018 بۆته‌ 86 برگه‌و 41 ترلیۆن له‌ پرۆژه‌ بودجه‌ى 2019  46 تریلیۆنى بۆ دانراوه‌.  ئه‌م زیادکردنه‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندى هه‌رێمى کوردستان نییه‌، ده‌بێت سیاسیه‌کان له‌کاتى پێکهێنانى  حکومه‌تى  عێراق گفتوگۆى له‌سه‌ر بکرێت و رێکه‌وتن له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌تانه‌ بکه‌ن که‌ جێگه‌ى ناکۆکى گه‌وره‌یه‌و ته‌وزیعى ئیرادات و نه‌فه‌قات بکه‌ن، گفتوگۆ له‌سه‌ر نه‌فه‌قاتى سیادى و حاکیمه‌ بکرێته‌وه‌. ئێستا له‌پرۆژه‌ بودجه‌ى 2019 وه‌زاره‌تى به‌رگرى   حه‌وت ترلیۆن و 600 ملیار دینارى بۆ دانراوه‌، کورد له‌سه‌دا 2ى وه‌زاره‌تى به‌رگرى پێک ده‌هێنێت،  له‌وه‌زاره‌تى خاریجى که‌مترین له‌ئه‌نجومه‌نى وه‌زیران کورد ئێستا دوو وه‌زیرى هه‌یه‌.  په‌رله‌مان ناتوانێت سیاسه‌تى دارایى حکومه‌ت تێک بدات، سه‌لاحیاتى ته‌خفیز و موناقه‌له‌ى هه‌یه‌، به‌ڵام نابێت سیاسه‌تى مالى تێک بدات، چونکه‌ ئه‌و کاته‌ حکومه‌ت ده‌توانێت له‌دادگاى ئیتحادى سکاڵا له‌سه‌ر ئه‌نجومه‌نى نوێنه‌ران تۆمار بکات. ‌هاوڵاتی: ئایا به‌شدارى حکومه‌ت ده‌که‌ن یان ده‌بنه‌ ئۆپۆزسیۆن که‌ خاوه‌نى دوو کورسى په‌رله‌مانین؟ ئه‌حمه‌د حاجى ره‌شید: له‌گه‌ڵ ئه‌نجومه‌نى سیاسى کۆمه‌ڵ قسه‌م کردووه‌ باسى به‌شدارى حکومه‌تم کردووه‌، یا ده‌بێت له‌گه‌ڵ هێزه‌ گه‌وره‌کان پارتى و یه‌کێتى و شیعه‌و سونه‌ یا له‌گه‌ڵ لایه‌نى تر یا به‌و دوو کورسیه‌ى خۆمان به‌شدارى بکه‌ین، بۆچونى ئه‌میرى کۆمه‌ڵ و ئه‌نجومه‌نى سیاسى ئه‌وه‌یه‌ ئه‌گه‌ر توانیمان به‌ دوو کورسیه‌که‌وه‌ ده‌چینه‌ حکومه‌ت یان ده‌بینه‌ ئۆپۆزسیۆن و به‌شدارى ناکه‌ین. بۆ به‌شدارى حکومه‌ت هاوپه‌یمانى و هاوبه‌شى له‌گه‌ڵ هیچ هێزێکى سیاسى ناکه‌ین، بۆ پرسى هه‌نوکه‌یى له‌گه‌ڵ گۆران و نه‌وه‌ى نوێ و یه‌کگرتوو چالاکى ناو په‌رله‌مان له‌سه‌ر لیژنه‌کانى په‌رله‌مان گروپى کاتى بۆ ئیشێکى تایبه‌ت چۆن بگونجێت  ئه‌وا کار ده‌که‌ین و وه‌کو فراکسیۆنى کۆمه‌ڵ ده‌ستکراوه‌ ده‌بین.