هاوڵاتی

ئێران بەرگەی ئابڵوقە دەگرێت؟

BBC، هاوڵاتی دووشەممە قۆناغی دووەمی ئابڵوقە توندەکانی ئەمریکا بەسەر ئێراندا سەپێندرا. حەسەن ڕۆحانی، سەرۆکی ئەو وڵاتەش هەوڵەکانی ئەمریکا بەشکستخواردوو ناودەبات و دەڵێت: «شکی تێدانیە کەئەمریکا لەم پلانگێڕیەیدا دژ بەئێران سەرکەوتوو نابێت و وردە وردە دەکشێتەوە.» ئابوری ئێران بەشێوەیەکی سەرەکی لەسەر هەناردەکردنی نەوت بەندەو ئەم قۆناغە نوێیەی ئابڵوقەکان کە کەرتی وزە دەکاتە ئامانج زیانێکی کوشندە بەئابوری ئەو وڵاتە دەگەیەنێت. یەکێتی ئەوروپا پێشنیاری کردوە کەکۆمپانیا نێودەوڵەتیەکان بەردەوامبن لەمامەڵەکردنی دارایی لەگەڵ ئێران. بەڵام ئایە ئەم کۆمپانیایانە ئامادەن بەرژەوەندیە ئابوریەکانیان لەگەڵ ئەمریکا بخەنە مەترسیەوە و مامەڵە بازرگانیەکانیان لەگەڵ ئەمریکا تێکبدەن لەسەر ئێران؟ ئەمریکا بۆچی ئابڵۆقەی بەسەر ئێراندا سەپاندوە؟ دۆناڵد ترەمپی سەرۆکی ئەمریکا لەمساڵدا لەڕێککەوتنی ئەتۆمی لەگەڵ ئێراندا کشایەوە و ڕێککەوتنەکەی بە «بەرباد» ناوزەند کرد کەپێشتر لەساڵی ٢٠١٥دا لەلایەن شەش وڵاتەوە لەگەڵ ئێراندا واژۆکرا لەسەر سنوردارکردنی پرۆگرامە ئەتۆمیەکەیان لەبەرانبەر لابردنی هەموو ئابڵوقە ئابوریە نێودەوڵەتیەکان لەسەریان. هەموو ئەو ئابڵوقانەی کەدوای جێبەجێکردنی ڕێککەوتننامەکە لابران ئێستا ئەمریکا تاکلایەنانە سەپاندوویەتیەوە بەسەر ئێراندا. بەڵام وڵاتانی تر، کە وڵاتانی یەکێتی ئەوروپاش لەخۆدەگرن، پێیان وایە کەئێران پابەندبووە بەڕێککەوتنەکەوە و بەڕاستەوخۆ خستوویانەتەڕوو کەئامادەنین پاڵپشتی ئەمریکابن لەسەپاندنی ئابڵوقەی ئابوری بەسەر ئێراندا. پێگەو هەژموونی ئەمریکا لەبازرگانی نێودەوڵەتیدا هێندە بەهێزە کەتەنها ڕاگەیاندنی سەپاندنی ئابڵوقە ئابوریەکان بەسەر ئێراندا بەس بوو بۆ جێهێشتنی بەلێشاوی کۆمپانیا نێودەوڵەتیەکان لە ئێران و کشانەوەی بەرژەوەندیەکانیان، هاوکات هاوردەی نەوتی ئێران لەکزبووندایە. ئابڵۆقەکەی ئەمریکا چۆن کار دەکات؟ دوایین قۆناغی ئابڵۆقەکانی ئەمریکا بۆ سەر ئێران ڕێگری دەکات لەهەر کۆمپانیایەک کەمامەڵە لەگەڵ ئێران بکات کەمامەڵە لەگەڵ ئەمریکا بکات. جگە لەمەش بەهۆی ئابڵۆقەکانەوە هەر کۆمپانیایەکی ئەمریکی کەمامەڵەی ئابوری لەگەڵ هەر کۆمپانیایەکی تر بکات کە لەئێراندا کاربکات دوچاری سزا دەبێتەوە. لە دووشەممەوە ئابڵوقە خراوەتە سەر بانکی ناوەندی ئێران دوای ئەوەی لەمانگی ئابدا و لەیەکەم قۆناغی ئابڵوقەکەدا ئابڵوقە خرایەسەر مامەڵەکردنی ئاڵتون و کانزاو ئوتومبێل. ئەمریکا بەئاشکرا ڕایگەیاندوە کە ئامانجی کۆتایی لەبنهێنانی بازرگانی نەوتی ئێرانە، بەڵام لەئێستاداو بۆ ماوەیەکی کاتی ڕێگا بەهەشت وڵات دەدات کەهاوردەی نەوتی ئێران بکەن تاوردە وردە دەرفەتیان هەبێت هاوردەی نەوتی ئەو وڵاتە کەمبکەنەوە، بەپێی سەرچاوەکانی ئاژانسی ئەسۆشیەیتد پرێس ئەو وڵاتانە ئیتاڵیا و هیندستان و یابان و کۆریای باکور لەخۆدەگرن. خۆلادانی ئێران لەئابڵوقە ئابوریەکە یەکێتی ئەوروپا بۆ ئەوەی ڕێگا خۆشبکات بۆ بازرگانی کۆمپانیا نێودەوڵەتیەکان لەگەڵ ئێران و دووچاری سزای دارایی لەلایەن ئەمریکاوە نەبنەوە میکانیزمێکی پارەپێدانیان دابینکردوە کەوادەکات ئەم کۆمپانیایانە سیستەمی دارایی ئەمریکا تێبپەڕێنن لەمامەڵە بازرگانیەکاندا. وەک بانکێکی سەربەخۆ، ئەم میکانیزمە پێشنیارکراوە ڕێگەدەدات بەکۆمپانیاکان مامەڵە لەگەڵ حکومەتی ئێران نەکەن بەڕاستەوخۆو پارە نەچێتە دەرەوەو ناوەوەی ئێران. بەم شێوەیە، گەر ئێران نەوت هەناردەی وڵاتێکی یەکێتی ئەوروپا بکات، کۆمپانیا نەوتیە ئێرانیەکە پارەکە دەدات بەم دەزگای پارەپێدانە و بەڕاستەوخۆ مامەڵەی پارە لەنێوان دوو لایەنەکەدا ڕوونادات. ئێران دەتوانێت دواتر ئەو پارەیەی دەچێتە ئەم دەزگایەوە بەکاریبهێنێت بۆ کڕینی شتومەک و پێویستی لەوڵاتەکانی یەکێتی ئەوروپا. یەکێتی ئەوروپا هەروەها داواکاریەکی پێشکەشکردووە کە هەموو زیانە داراییەکانی بەهۆی ئابڵوقەکەانی ئەمریکا بۆ سەر ئێران بەریانکەوتوە وەریبگرنەوە. کەواتە ئێران خۆی ڕادەگرێت؟ بەم پلانەی یەکێتی ئەوروپاشەوە، نرخی مامەڵەی بازرگانی لەگەڵ ئێراندا لەلایەن کۆمپانیا نێودەوڵەتیەکانەوە زۆریان لەسەردەکەوێت و مەترسی سزایان لەسەرە. بۆ نمونە، گەر کۆمپانیایەکی گواستنەوەی نەوت بیەوێت نەوتی ئێران لەم ڕێگە نوێیەوە بکڕێت کەیەکێتی ئەوروپا پێشنیاریکردوە هێشتا هەر مەترسی سەپاندنی سزایان لەسەر هەیە و پێدەچێت مامەڵە بازرگانیەکانیان لەگەڵ ئەمریکادا لەدەستبدەن. بەوتەی (ڕیچارد نێفیو)، پسپۆڕی ئابڵۆقەو لێکۆڵەرەوەی پایەبڵند لەزانکۆی کۆڵۆمبیای ئەمریکا، ئابوری ئێران بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ پەیوەست نیە بە سیستەمی دارایی ئەمریکاوە بەڵام کێشەیەکی تر لەئارادایە. ئەو دەڵێت: «کێشەکە ئەوەیە کەزۆرێک لەو لایەنانەی مامەڵەی بازرگانی لەگەڵ ئێران دەکەن ئەوان پەیوەستن بە سیستەمی دارایی ئەمریکاوەو ئەمەش ساردیان دەکاتەوە لەئامادەییان لەمامەڵەکردن لەگەڵ ئێران لەترسی لەدەستدانی مامەڵە بازرگانیەکانیان لەگەڵ ئەمریکادا.» بەپێی پێشبینیەکانی ئەو، کۆمپانیا بچوک و مامناوەندەکان زیاتر ئامادەییان دەبێت لەکۆمپانیا گەورەکان تا لەڕێگای ئەو سیستەمە نوێیەی یەکێتی ئەوروپا پێشنیاری کردوە کار لەگەڵ ئێراندا بکەن. جگە لەمەش بەوتەی پسپۆڕێکی تر مامەڵەکردن بەم سیستەمە پێدەچێت سزای لاوەکی لێ بکەوێتەوەو بەسەر کۆمپانیاکاندا بسەپێندرێت. لێکتێگەیشتنێکی کاتی؟ ئەمریکا جەخت لەوەدەکاتەوە کەبڕی هاوردەی نەوتی ئێران بۆ سفر داببەزێنێت بەڵام بەوتەی (سکۆت لوکاس) پرۆفیسۆری سیاساتی نێودەوڵەتی لە زانکۆی بێرمینگهام، ئەمە ڕێگەچارەیەکی مەنتیقی نیە چونکە نرخی نەوت بەرزدەکاتەوە. جگە لەمەش ڕازیبوونی چین بەسەپاندنی ئابڵوقەکان زۆر گرنگە، کە لەئێستادا زیاترین مامەڵەی بازرگانی لەگەڵ ئێراندا هەیە. دوایین جار کەئابڵوقەی ئابوری بەسەر ئێراندا سەپێندراو کەرتی نەوتی کرایە ئامانج لەساڵی ٢٠١٠ بۆ ٢٠١٦ هەناردەی نەوتی ئەو وڵاتە بەڕێژەی ٥٠% دابەزی. بێ شک، هەناردەی نەوتی ئێران ڕوو لەدابەزین دەکات لەگەڵ ئەم ئابڵوقە ئابوریەی ئێستاشدا، بەڵام ئاشکرایە کەئێران و دۆستە ئابوریەکانی ئەوپەڕی هەوڵی خۆیان دەدەن تا پەیوەندیە بازرگانیەکانیان بهێڵنەوە. پسپۆڕێک لەئەنجومەنی ئەوروپا بۆ پەیوەندی نێودەوڵەتی هۆشداری دەدات و دەڵێت «مەخەڵەتێن، ئەم ئابڵۆقانە زۆر ئازاربەخش دەبن بۆ ئێران، بەڵام پێشتر ئەو وڵاتە چەندین ئابڵوقەی تری تێپەڕاندووە.» ئێرانیەکان بەزۆر دەبێت بیر لەشێوەی نوێ بکەنەوە بۆ فرۆشتنی نەوت و بۆ ئەم مەبەستەش پشت بەمێژووی چەند ساڵەی ژیانیان لەژێر ئابڵۆقەی ئابوریدا دەبەستن. بۆ پڕکردنەوەی پەیوەندیە بازرگانیەکانی لەگەڵ ئەوروپیەکانیشدا لەدەستیداوە، ئێران بەرەو ڕۆژهەڵات دەڕوانێت و هەوڵی بەهێزکردنی پەیوەندیە بازرگانیەکانی لەگەڵ ڕووسیا و چین دەدات. وەرگێڕانی: یاد قوربانی


هاوڵاتی

ماده‌کانى به‌شه‌خۆراکى مانگانه‌ى هاوڵاتیان زیاد ناکرێت

‌هاوڵاتی، سه‌روه‌ر له‌پڕۆژە بودجه‌ى 2019دا بڕی یه‌ک ترلیۆن دینار له‌بودجه‌ى به‌شه‌ خۆراکی مانگانه‌ى هاوڵاتیان که‌مکراوه‌ته‌وه‌، ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆى ئه‌وه‌ى هیچ ماده‌یه‌کى به‌شه‌خۆراک زیادنه‌کرێت، که‌هاوڵاتیان له‌ ماده‌ خۆراکیه‌کان و کوالێتیه‌که‌ى ناڕازین. به‌شه‌خۆراکی هاوڵاتیان له‌ وه‌زاره‌تى بارزگانی عێراقه‌وه‌ ده‌نێردرێت بۆ سه‌رجه‌م پارێزگاکان، له‌پارێزگاکانى هه‌رێمی کوردستانیش به‌شه‌خۆراکه‌که‌ مانگانه‌ له‌ڕێگه‌ی کۆمپانیاکانی دابه‌شکردنی خۆراکه‌وه‌ دابه‌ش ده‌کرێت به‌سه‌ر بریکاره‌کاندا و پاشان هاوڵاتیان. بڕیار نییه‌ بۆ ساڵى داهاتوو هیچ به‌شه‌ خۆراکێک زیادبکرێت به‌هۆى که‌مکردنه‌وه‌ى بودجه‌یه‌ک به‌بڕی یه‌ک ترلیۆن دینار، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ى ژماره‌ى خێزانه‌کان له‌عێراق و هه‌رێمى کوردستاندا زیادیان کردوه‌. له‌کاتێکدا به‌پێی لیستى ناوى خۆراکه‌کان بێت ده‌بوو 30 ماده‌ى خۆراکی به‌هاوڵاتیان بدرێت، به‌ڵام ته‌نها چوار ماده‌ ده‌درێت.  شەوکەت محەمەد، بەڕێوبەری گشتی کۆمپانیای دابەشکردنی خۆراک لە سلێمانی به‌‌هاوڵاتی وت «له‌کۆی 30 ماده‌ ئێستا چوار ماده‌ دابه‌شده‌کرێت که‌پێکهاته‌وه‌ له‌ئارد، برنج، شه‌کر، زه‌یت». بڕی به‌شه‌ خۆراکی هاوڵاتیانى هه‌ر پارێزگایه‌ک له‌لایه‌ن وه‌زاره‌تی بارزگانی عێراقه‌وه‌ دیاریده‌کرێت و ده‌درێته‌ بەڕێوەبەری گشتی کۆمپانیای دابەشکردنی خۆراک له‌پارێزگاکه‌. به‌ڵام له‌ساڵانى 2014 و 2017 چه‌ند مانگێک به‌شه‌خۆراکی هاوڵاتیان نه‌دران، ئه‌وه‌ش دواى هه‌ندێک گرژی ئه‌منى و سیاسی. شەوکەت محەمەد، بەڕێوبەری گشتی کۆمپانیای دابەشکردنی خۆراک لە سلێمانی  له‌باره‌ی ئه‌و به‌شه‌ خۆراکه‌ فه‌وتاوانه‌ی چه‌ند ساڵی ڕابردوو وتى «تا ئێستا هیچ ڕێنمایه‌کمان به‌ده‌ست نه‌گه‌یشتوه‌ ، له‌ساڵی 2014ه‌وه‌ بڕیاری قه‌ره‌بووکردنه‌وه‌ی هاوڵاتیان ڕاگیراوه‌«. هه‌ندێک له‌هاوڵاتیان رازیی نین له‌کوالێتى به‌شه‌ خۆراکه‌کان، سه‌ره‌ڕاى ئه‌وه‌ى هه‌ندێکیان له‌کاتنى خۆیاندا دابه‌شناکرێن. به‌هار سه‌یفوڵا، ته‌مه‌ن 40  ساڵ ئاماژه‌ به‌وه‌ده‌کات ئه‌و خۆراکانه‌ی که‌دابه‌شده‌کرێن به‌سه‌ریاندا له‌ئاستی پێویستدا نین، وتى «به‌شه‌ خۆراک به‌شێوه‌یه‌که‌ که‌ته‌نانه‌ت مانگانه‌ له‌کاتی خۆیاندا دابه‌ش ناکرێن، به‌ڵکو پاش تێپه‌ڕینی چه‌ند مانگێک به‌شه‌ خۆراکی یه‌ک مانگ وه‌رده‌گرین، قه‌ره‌بووی خۆراکه‌ فه‌وتاوه‌کانیش ناکرێت». هه‌روه‌ها هاوڵاتیه‌ک دەڵێت ئه‌و خۆراکانه‌ی که‌وه‌ریده‌گرن به‌که‌ڵکی خواردن نایه‌ن و به‌ناچاری ده‌یفرۆشنه‌وه‌ به‌بریکاره‌کان یاخود ده‌کرێت به‌خۆراکی ئاژه‌ڵه‌ ماڵیه‌کان. زه‌ینه‌ب محه‌مه‌د، ته‌مه‌ن 44 ساڵ دانیشتووى سلێمانى پاش وه‌رگرتنى به‌شه‌ خۆراکه‌که‌ى هه‌ندێک جار به‌شه‌ خۆراکى مانگانه‌که‌ى ده‌فرۆشێته‌وه‌، به‌هۆى ئه‌وه‌ى لێی رازیی نیه‌. زه‌ینه‌ب بۆ ‌هاوڵاتی وتى «ئاردو برنجه‌که‌ هه‌ندێک مانگ به‌که‌ڵک نایات و ئه‌یفرۆشمه‌وه‌، هه‌ندێ جاریش باشه‌و به‌کاریدده‌هێنین و ده‌یخۆین». وتیشی «زۆرجار بایه‌عى دواده‌که‌وێت و دواى دوومانگ وه‌ریده‌گرین». شەوکەت محەمەد، بەڕێوبەری گشتی کۆمپانیای دابەشکردنی خۆراک لە سلێمانی  له‌باره‌ى نیگه‌رانیه‌کانى هاوڵاتیانه‌وه‌ وتى «ئه‌و خواردنانه‌ی له‌لایه‌ن وه‌زاره‌تی بازرگانی عێراقه‌وه‌ ده‌نێردرێت خاوه‌نی باشترین کوالێتین، چونکه‌ چوار جۆر پشکنینی بۆ ده‌کرێت، له‌پاش ده‌رچوونی له‌پشکنین ئه‌وکاته‌ بڕیاری ده‌ستکردن به‌دابه‌شکرنی ده‌ده‌ین». به‌ڵام به‌بڕواى دلێر تاهیر که‌بریکارى به‌شه‌ خۆراکى مانگانه‌ى هاوڵاتیانه‌ له‌ چه‌مچه‌ماڵ  بڕو کوالێتی خۆراکه‌کان له‌بریکارێکه‌وه‌ بۆ بریکارێکی تر جیاوازن و ده‌گۆڕێن. دلێر تاهیر وتى «بۆ نمونه‌ هه‌ریه‌ک له‌ماده‌کانی (برنج و ئارد) به‌شێکی سه‌ره‌کین له‌گرفته‌کان، به‌وه‌ی که‌ دوو جۆر له‌برنج دابه‌شده‌کرێن به‌سه‌ر بریکاره‌کاندا، که‌ جۆرێکیان له‌ڕووی کوالێتیه‌وه‌ کوالێتیه‌کی نزمی هه‌یه‌ و ئه‌وی تریان به‌پێچه‌وانه‌وه‌«. وتیشی «ئه‌مه‌ واده‌کات کێشه‌و گرفت دروستبکات له‌نێوان هاوڵاتیان و بریکاره‌کاندا، هه‌روه‌ها ئاردیش به‌ده‌ر نیه‌ له‌گرفته‌کان له‌ڕووی کوالێتیه‌وه‌ به‌هۆی ئه‌و جۆره‌ گه‌نمه‌ی ده‌هاڕدرێت بۆ ئارد.» حکومەتی عێراق له‌م ساڵانه‌ى دواییدا چه‌ند مانگێک بەشەخۆراکی ھاوڵاتییان قەرزار بوو. لەساڵی 2016 هاوڵاتیان بەکۆی گشتی تەنها چوار جار بەتەواوەتی بەشە خۆراکییان پێدرا زۆربەی کات بەشێوە پچڕپچڕو کەم دابەشکراوە. جگە لەوەی کەپارەی قەرەبووی بەشە خۆراکی هاونیشتیمانیان خەرجنەکرا بەو  پاساوەی کە لەیاسادا دیاری نەکراوە و لەبودجەی 2017یشدا بۆ هەرێمی  کوردستان هیچ بڕێکی دیاریکراوە تەرخان نەکرا. بۆ ساڵى داهاتووش بڕی بودجه‌ى به‌شه‌ خۆراک که‌مکراوه‌ته‌وه‌. ئه‌حمه‌د حاجى ره‌شید، په‌رله‌مانتاری لیژنه‌ى دارایی عێراق به‌ ‌هاوڵاتی وت «له‌پرۆژه‌ بودجه‌ى 2019ى عێراقدا بودجه‌ى حاکیمه‌ که‌مکراوه‌ته‌وه‌ بۆ ترلیۆن و نیوێک که‌ساڵى رابردوو دوو ترلیۆن و 500 ملیار دینار بووه‌، ئاراسته‌کان به‌و شێوه‌یه‌ن که‌ ئه‌مه‌ جێگیر ده‌کرێت له‌بودجه‌دا». ناوبراو جه‌ختى له‌وه‌کرده‌وه‌ به‌و پێیه‌ى بودجه‌ى حاکیمه‌ که‌مکراوه‌ته‌وه‌و ماده‌کانى به‌شه‌ خۆراکى مانگانه‌ى هاوڵاتیان که‌ئێستا چوار ماده‌یه‌ زیاد ناکرێت ئه‌گه‌ر که‌منه‌کرێته‌وه‌. هه‌روه‌ها وتیشى»راپۆرتێکیان ئاماده‌ کردووه‌ ئه‌و مانگانه‌ى به‌شه‌ خۆراک نه‌دراوه‌ به‌هاوڵاتیان قه‌ره‌بووى مادییان ده‌که‌نه‌وه‌ یان نا و له‌سه‌ر کوالێتییه‌کانیشى به‌دواداچونى جددى ده‌که‌ن له‌گه‌ڵ په‌رله‌مانتارانى دیکه‌دا». به‌شه‌ خۆراکی هاوڵاتیان به‌پێی بڕیارێکی ئه‌نجومه‌نى ئاسایشی نێوده‌وڵه‌تی درا به‌ژماره‌ 986ى ناسراو  نەوت بەرامبەر بە خۆراک، ئه‌مه‌ش دواى گه‌مارۆیه‌کى قورسی ئابوری کۆمه‌ڵگه‌ى نێوده‌وڵه‌تى هات له‌سه‌ر عێراق له‌ 5/8/1990 که‌تێیدا ئەنجومەنی ئاسایش  بەپێی بڕیاری ژمارە ٦٦١ سزای ئابووری بەسەر عێراقدا  سەپاند دواى داگیرکردنى کوێت له‌لایه‌ن عێراقه‌وه‌. بەپێی راپۆرتەکانی  نەتەوەیەکگرتووەکان  لەنێوان  ١٩٩٠---١٩٩٥  نیو ملیۆن منداڵی عێراق بەهۆی بەدخۆارکییەوە  گیانیان لەدەستدا.  بەڵام لە مانگی چواری ١٩٩٥ ئەنجومەنی ئاسایش بۆ دابینکردنی پێداویستییە سەرەتاییەکان بڕیاری ٩٨٦ی ده‌رکرد، ئەمەش بە پرۆگرامی نەوت بەرامبەر بە خۆراک ناسرا.، به‌ڵام زیاتر له‌دوو ساڵێک به‌سه‌ر ئه‌و بڕیاره‌دا تێپه‌ڕی پاشان به‌شه‌ خۆراک گه‌یشته‌ عێراق. بەپێی ئەو بڕیارە  ئەنجومەنی ئاسایش رێگای بەحکومەتی عێڕاقی دەدا بڕێک لەنەوت  بفرۆشێت  بۆ دابینکردنی خواردن و دەرمان و پێداویستییە سەرەکییەکانی ژیان، مەرجی سەرەکی ئەم بڕیارە  ئەوەبوو کە رێگانەدرێت حکومەتی عێڕاق لەداهاتی نەوت ژێرخانی سەربازی ببوژێنێتەوە، ئەمە  تەنها ئەو ماوەیە بوو، کەعێراقییەکان بەناڕاستەوخۆ  بەشێوەیەکی رێژەیی سوودیان لەداهاتی نەوت وەرگرت. دوای روخانی رژێمی بەعس لەنیسانی ٢٠٠٣ و دواتر پێکهێنانی دەوڵەتی عێراقی فیدراڵ و نوسینەوەی دەستورێکی نوێ کە کورد تێیدا بەشێکی سەرەکی و گرنگە، بەشە خۆراکی هاوڵاتیان لە رێگەی وەزارەتی بازرگانیەوە بەردەوامی پێدرا، سەرەڕای ناڕازیبوونی هەندێک لەهاوڵاتیان لەکوالێتی مادەکان و ناڕێکوپێکی دابەشکردنی.


هاوڵاتی

هه‌رێم بۆ جێگره‌وه‌ى کاڵا ئێرانیەکان چاوى له‌سوریای دوای شەڕە

‌هاوڵاتی هه‌رێمى کوردستان چاوى بڕیوه‌ته‌ بازاڕه‌کانى سوریا له‌دواى جه‌نگ و هێوربوونه‌وه‌یه‌کی رێژه‌یی بارودۆخى ناجێگیرى ئه‌و وڵاته‌، ئه‌گه‌ر گه‌مارۆکانى ئه‌مریکا بۆ سه‌ر ئێران کاریگه‌رى له‌سه‌ر بازاڕه‌کانى دروستبکات، که‌ تائێستا کاریگه‌رییه‌که‌ى نادیاره‌. ڕۆژى چوارى ئه‌م مانگه‌ ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتووه‌کانى ئه‌مریکا قۆناغى دووه‌مى سزاکانى بۆ سه‌ر ئێران خسته‌ بوارى جێبه‌جێکردنه‌وه‌، که‌ زیاتر که‌رتى نه‌وتى ئه‌و وڵاته‌ى به‌ ئامانج گرتووه‌. تا ئێستا گه‌مارۆکان کاریگه‌رییان له‌سه‌ر بازاڕه‌کانى هه‌رێمى کوردستان دروستنه‌کردووه‌، که‌ بۆ دابینکردنى به‌شێک له‌ پێداویستییه‌کانى پشت به‌ هاورده‌کردنیان ده‌به‌ستێت له‌ئێرانه‌وه‌. نه‌وزاد ئه‌دهه‌م به‌ڕێوه‌به‌رى گشتى بازرگانى له‌وه‌زاره‌تى بازرگانى و پیشه‌سازى هه‌رێم به‌ ‌هاوڵاتی ڕاگه‌یاند، هه‌تا ئێستا گه‌مارۆکان هیچ کاریگه‌رییه‌کى له‌سه‌ر هه‌رێم دروستنه‌کردووه‌، به‌ڵام مه‌ودایه‌کى ده‌وێت تا کاریگه‌رییه‌که‌ى به‌ته‌واوى ده‌رده‌که‌وێت. وتیشى «پێشبینى ئێمه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئه‌گه‌ر هات و رێگه‌نه‌درا هه‌ندێ مادده‌ش هاورده‌ بکرێت هیچ کاریه‌گه‌رییه‌کى نابێت، له‌به‌رئه‌وه‌ى سنورو مه‌رزى به‌دیلمان هه‌یه‌، هه‌روه‌ها دواى ریفراندۆم چه‌ند مانگێک ئێران سنوره‌کانى داخست، به‌ڵام هیچ کاریگه‌رییه‌کى له‌سه‌ر بازاڕه‌کانى هه‌رێم دروستنه‌کرد». قۆناغى دووه‌مى سزاکانى سه‌ر ئێران زۆربه‌ى ئه‌و که‌لوپه‌لانه‌ ناگرێته‌وه‌ که‌ هه‌رێم ڕۆژانه‌ له‌و وڵاته‌وه‌ هاورده‌ى ده‌کات، وه‌کو خۆراک و ده‌رمان و ئامێرى پزیشکى و سه‌وزه‌ و میوه‌، به‌ڵام که‌رتى سوته‌مه‌نى ده‌گرێته‌وه‌ که‌ به‌شێک له‌ئاڵوگۆڕى بازرگانى نێوان هه‌رێم و ئێران له‌و رێگه‌یه‌وه‌یه‌و هێشتا ئه‌وه‌ش به‌ته‌واوى نه‌وه‌ستاوه‌. نه‌وزاد ئه‌دهه‌م باسى له‌وه‌کرد، گه‌مارۆکان گۆڕانکارى له‌ رێڕه‌وى بازرگانى دروستده‌کات، له‌ئێستا مه‌وادێکى زۆر به‌ترانزێت له‌ رێگه‌ى ئێرانه‌وه‌ دێته‌ هه‌رێم، ئێران له‌و کاڵایانه‌ حه‌قى رێگاوبان وه‌رده‌گرێت، ئه‌وکاته‌ که‌ئه‌گه‌ر هاتوو شه‌حنى به‌حرى رێگرى لێبکرێت ئه‌وکاته‌ رێڕه‌وى بازرگانى ده‌گۆڕێت، به‌ڵام تا ئێستا ئه‌وه‌ش نه‌وه‌ستاوه‌، به‌ڵام پێشبینى ده‌کرێت نه‌هێڵن ئه‌و مه‌وادانه‌ بێت. وتیشى «به‌دیلى ئێران بۆ هه‌رێم، رێگاى مێردین ئیبراهیم خه‌لیله‌، له‌گه‌ڵ رێگاى سوریا که‌مه‌وادێکى زۆرى لێیه‌ وه‌کو که‌ره‌سته‌ى سه‌ره‌تایی کارگه‌کان و پێشتر له‌ رێگه‌ى سوریاوه‌ ده‌هات کەشه‌ڕ ڕوویدا په‌نا برایه‌ به‌ر ئێران». به‌رپرسه‌که‌ى وه‌زاره‌تى بازرگانى باسى له‌وه‌شکرد، ئه‌گه‌ر بارودۆخى سوریا ئاسایی بێته‌وه‌و شه‌ڕ نه‌مێنێت، ده‌کرێت ئه‌و وڵاته‌ ببێته‌وه‌ سه‌رچاوه‌یه‌کى باش بۆ هاورده‌کردنى که‌ره‌سته‌ى خاو. هه‌رێمى کوردستان دوو مه‌رزى نێوده‌وڵه‌تى باشماخ و په‌روێزخانى له‌گه‌ڵ کۆمارى ئیسلامى ئێران هه‌یه‌ که‌ساڵانه‌ قه‌باره‌ى بازرگانى تێیاندا نزیکه‌ى شه‌ش ملیار دۆلاره‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌چه‌ندین مه‌رزى دیکه‌ى نافه‌رمى و لاوه‌کى. ئه‌زوه‌ر مه‌حمود به‌ڕێوه‌به‌رى مه‌رزى باشماخ دوێنێ له‌کۆنفرانسێکى ڕۆژنامه‌ونوسیدا ڕایگه‌یاند، هاتوچۆو ئاڵوگۆڕى بازرگانى له‌نێوان ئێران و هه‌رێم له‌و خاڵه‌ سنورییه‌وه‌ به‌رده‌وامه‌ و وه‌کو ڕۆژانى پێش گه‌مارۆکان ئاساییه‌. وتیشى ته‌نانه‌ت ئاڵوگۆڕى سوته‌مه‌نیش نه‌وه‌ستاوه‌ له‌مه‌رزى باشماخه‌وه‌، له‌کاتێکدا ئه‌و ئاڵوگۆڕه‌ به‌پێی سزاکانى ئه‌مریکا بۆ سه‌ر ئێران قه‌ده‌غه‌ کراوه‌. ڕۆژانه‌ له‌هه‌رێمى کوردستانه‌وه‌ به‌ده‌یان تانکه‌ر نه‌وتى خاو ر ده‌برێته‌ ئێران و له‌و وڵاته‌شه‌وه‌ به‌ده‌یان تانکه‌ر سوته‌مه‌نى هاورده‌ى هه‌رێم ده‌کرێت، ئه‌وه‌ش جموجۆڵى بازرگانى له‌ خاڵه‌ سنورییه‌کانى نێوان هه‌رێم و ئێران زیاتر کردووه‌. مسته‌فا عه‌بدوڕه‌حمان سه‌رۆکى یه‌کێتى هاورده‌و ناردنکارانى هه‌رێمى کوردستان به‌ ‌هاوڵاتی وت «گه‌مارۆکانى سه‌ر ئێران پاشه‌کشه‌ى به‌جوڵه‌ى بازرگانى نێوان هه‌رێم و ئێران نه‌کردووه‌و تا مانگێکى دیکه‌ش ئه‌و کاریگه‌رییه‌ دروستناکات، هیچ ئاسته‌نگێک تائێستا دروستنه‌بووه‌ بۆ کاره‌ بازرگانییه‌کان». باسى له‌وه‌شکرد، قه‌باره‌ى ئاڵوگۆڕى بازرگانى نێوان هه‌رێم و ئێران ماویه‌تى بگاته‌وه‌ به‌ڕێژه‌ى پێشوو، چونکه‌ ترسێک هه‌یه‌ لاى بازرگانان و پێشتریش ئێران بۆ چه‌ند مانگێک ده‌روازه‌کانى به‌ڕووى هه‌رێمدا داخست، به‌ڵام ئاڵوگۆڕێ‌ بازرگانى به‌رده‌وامه‌ و نه‌وه‌ستاوه‌. له‌باره‌ى ئه‌وه‌ى ئایا هه‌رێم  ده‌توانێت به‌شێوه‌یه‌کى سودمه‌ند له‌و سزایانه‌ ده‌ربازى بێت وه‌ک له‌وه‌ى زیانى به‌ربکه‌وێت، سه‌رۆکى یه‌کێتى هاورده‌و ناردنکارانى هه‌رێم وتى «ئه‌و بۆچونه‌ له‌وه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ى گرتووه‌ که‌ ده‌وترێت تمه‌ن زۆر داده‌به‌زێت و بازرگانه‌کان ده‌توانن فرسه‌ت بهێنن و کاڵا به‌هه‌رزان له‌سه‌ریان بکه‌وێت». وتیشى «به‌ڵام ئێمه‌ ده‌بێت حسابی ئه‌و بازرگانانه‌ بکه‌ن که‌ براندنیان هه‌یه‌ و به‌ڕێژه‌ى زۆر ئاڵوگۆڕى بازرگانى ده‌که‌ن، ئه‌وان ئاڵوگۆڕى بازرگانیان له‌گه‌ڵ ئێران کردووه‌ به‌دۆلار کارخانه‌کانیش به‌ هه‌مان شێوه‌ کردویانه‌ به‌دۆلار، چونکه‌ ئه‌و کارخانانه‌ که‌ مه‌وادى سه‌ره‌تایی به‌یۆرۆ و دۆلار ده‌کڕن له‌سه‌ریان گران ده‌که‌وێت و حکومه‌ت ناتوانێت بۆیان دابین بکات، که‌ پێشتر به‌تمه‌ن بۆیانى دابینده‌کرد». تا ئێستا سزاکانى سه‌ر ئێران کاریگه‌رییان له‌سه‌ر به‌رزبوونه‌وه‌ى نرخى هیچ کاڵایه‌ک له‌هه‌رێمى کوردستان دروستنه‌کردووه‌، ته‌نانه‌ت له‌سه‌ر ئه‌و کاڵایانه‌ش که‌ له‌ئێرانه‌وه‌ هاورده‌ ده‌کرێن. هه‌رێمى کوردستان دوو جۆر مامه‌ڵه‌ى بازرگانى له‌گه‌ڵ ئێران هه‌یه‌، جۆرێکیان بە شێوەی ترانزێتە بۆ ئەو شمەک و بەروبوومانەی کە لەڕێگەی بەندەرەکانی ئێرانەوە دێتەناو هەرێمی کوردستانەوە، جۆرێکی تریان تایبەتە بەو شمەک و بەروبوومە ناوخۆییانەی کە لە ناو ئێران دەکڕێن و راستەوخۆ دەهێنرێنە ناو هەرێمی کوردستانەوە. ژووری بازرگانی و پیشەسازی سلێمانی له‌به‌یاننامه‌یه‌کدا ڕایگه‌یاند، تائێستا بازرگانانی هەرێم بەگشتی هیچ کێشە و گرفتێکیان نیە بۆ هێنانی بەرهەمە ناوخۆیەکانی ئێران بۆ هەرێم و مەرزەکان. سەبارەت بەو بازرگانانەی تری هەرێم کە تائێستا لەبەندەرەکانی ئێرانەوە بەترانزێت کەلوپەلیان هێناوە بۆ هەرێم، ژووری بازرگانی ئاماژه‌ى به‌وه‌کردووه‌، ئەو بازرگانانه‌  لەئێستادا کاردەکەن  بە پێی پێوست بۆ گۆڕینی ئاراستەی ڕێگاکانیان بەرەو بەندەرەکانی تر لەئوم قەسر، مێرسین، عەقەبە  یان هەر ڕێڕەوێکی تری گونجاو. تائێستاش کەشتیە ئێرانیەکان بەردەوام کاردەکەن، تەنها کەشتییە بیانیەکان لەکار وەستاون لەبەندەرەکانی ئێران. ئه‌وه‌شى خستووه‌ته‌ڕوو، ئه‌وه‌ى ئه‌وان چاوه‌ڕوان ده‌که‌ن یەکلابێتەوە لەداهاتوودا،  تەنها کێشەی هێنانی سوتەمەنییە بۆ هەرێم، چ ئەوەی ڕاستەوخۆ لە ئێرانەوە دەکڕێت و دەهێنرێتە هەرێم وە چ ئەوەی لەپێشدا دەهێنرێتە بەندەرەکانی ئێران لەڕێگەی ئەو کەشتیانەی کە لەئیماراتەوە دێن و  لەپاشان بەرهەمەکانیان بەترانزێت دەهێنرێنە هەرێم. تائێستا چاوەڕوانی زانیاری زیاتر دەکەن لەو بارەیەوە.