زکری مووسا

زۆر لێكدانەوە هەن، پێیانوایە جیهان پێیناوەتە قۆناغێكی ناڕوون و ترسێنەر كە تێیدا یاسای دارستان باڵادەستە و، بەهێز و درشتەكان، لاواز و وردەكان دەخەنە ژێر چەپۆک و هەژموونی خۆیان. ئەخلاق و بەها و پڕەنسیپ ئیدی لە هاوكێشەكاندا كاریگەر نین، ئەوە هێز و چەك و پارە و فرتوفێڵە چارەنووسی مرۆڤایەتی و وڵاتان دادەڕێژنەوە. چیتر سەروەری و سنوور و یوئێن و یاسای نێودەوڵەتی پارێزەری دەوڵەتان نین. هەموو لایەك لەژێر هەڕەشەن و كەس پارێزراو نیە. تەنانەت لە ئاستی ژیانی تاكەكەسیشدا مرۆڤەكان لە خەم و تەقەلای ئەوەدان چۆن لە بەرانبەر ترسەكاندا مانا و ئارامی و هیوا بۆ ژیان بدۆزنەوە.

لە ڕاستیدا بە لەبەرچاوگرتنی ڕووداوەكانی ئەم دواییە، ئەمەی گوترا ڕەنگە هەڵگری بەشێك لە حەقیقەت بێت و بەرەو ڕەشبینیی زیاتر تاومان بدات. بارودۆخی نێودەوڵەتیی ئێستا زۆر لە كەشوهەوای سییەكانی سەدەی بیستەم واتە ساتەكانی پێش ڕوودانی جەنگی جیهانیی دووەم دەچێت. كۆمەڵەی گەلان و یاسای نێودەوڵەتیی ئەو كات و بەها و پڕەنسیپەكان نەیانتوانی فریادڕەس بن و، ڕێگە لە هەڵگیرسانی ئەو شەڕە بگرن كە دەیان ملیۆن كەس بەهۆیەوە كوژران و جیهان هەتا سەر لێواری لەناوچوون ڕۆییشت. ڕووداوەكان و دیمەنی ئێستا پێمان دەڵێن ئێمە لە قۆناغێكی بێ بەزەیی مێژوودا دەژیین كە نەخشێنەری وتەی یەكەم و كۆتایی هەر بەرژەوەندییەكانن.

لەبارەی كورد چیرۆكەكە جیاوازترە لە شوێنەكانی تری جیهان. لە سەدەی بیستەمدا كە سەدەی كۆمەڵەی گەلان و نەتەوە یەكگرتووەكان و یاسای نێودەوڵەتی و سیادەی دەوڵەتان بوو، گوێ بە داواكاری و بوونی كورد نەدرا و، بە بێ ویستی خۆی دابەشكرا و ناسنامەی پێشێلکرا و هەوڵی سڕینەوەی درا. كورد بەو دابەشكردن و بەو ستەمە ئاشكرایە ڕازی نەبوو و ئەو ناڕەزایەتییە لە شۆڕشەكانی كورددا بەرجەستە بوو. وەڵامی ئەو شۆڕش و ناڕەزایەتییە بە ئازار و نەهامەتی و مەرگەسات و جینۆساید و نکۆڵیی زیاتری كورد درایەوە. بۆ كورد سەدەی بیستەمیش وەك ئێستا سەدەیەكی تاریك و ناڕوون و بێ بەزەیی بوو.

پرسیار ئەوەیە بۆچی سەرباری ئەو مامەڵە دارستانی و دڵڕەقانەی كە لەگەڵ كورد و مافەكانی كرا، بەڵام كورد هەر ما و هەریش بەهێزتر بوو؟

بە بەراورد لەگەڵ 100 ساڵ پێشتر، یان وردتر بڵێین 1926، كورد ئێستا لە دۆخێكی زۆر باشتردا دەژیێت، هێزێكی ئەتنیكی و سیاسی و دیپلۆماسی و ئابووری و جیۆگرافی و كولتوورییە كە ناكرێ نادیدە بگیرێت. بۆچی وای لێهات و كورد نەسڕایەوە و بەهێزتر بوو و هەر مایەوە؟ وەڵامی خێرا و كورت و پوخت ئەوەیە: بەهۆی پێكۆڵی و بەردەوامی و سەرسەختی خۆیەوە كورد مایەوە و بەردەوام بوو و هێزی زیاتری وەدەست خست. بیرمان نەچێت هیچ گەلێك بە پشتبەستن بە بەزەیی وڵاتان و پڕەنسیپە نێودەوڵەتییەكانەوە ئازادی وە چنگ نەخستووە، بەڵكو بەپشتبەستن بە خۆیانەوە توانیویانە بگەن بە ئازادی و سەربەخۆیی. ئایرلەندا، ڤیەتنام و كۆسۆڤۆ و دەیان نەتەوە و گەلی تر پشتیان بە خۆیان بەست و، بەردەوام و پێكۆڵ بوون و خەباتیان كرد و خۆیان و داواكارییەكانیان چەسپاند.

بێگومان لە سەردەمی یاسای دارستانیشدا هەر وایە، ئەوە سیستەمی دارستان نیە بڕیار لەسەر چارەنووس دەدات، بەڵكو پشتبەستن یان نەبەستن بە هێز و بوونی خۆتە بڕیار لەسەر مانەوەی تۆ دەدات. هەروەها ئەو گەلەی هیوای لەسەر چاوەڕوانیی بەزەیی و بەڵێنی ئەوانی ترهەڵبچنێت تیاچوون چارەنووسی دەبێت. ئەو وتەیەی سەرۆك بارزانی لە ئیتالیا دووپاتیكردەوە کە دەبێ خۆت هەبی و لە كتێبەكەی بۆ مێژوودا ڕوونتر ئاماژەی پێداوە، ڕێك گەیاندنی ئەو پەیامەیە بە خەڵكی كوردستان، "هیچ كات پشتی خۆتان بە كەس گەرم نەكەن. جیهان، جیهانی بەرژەوەندییەكانە. ئەگەر بەرژەوەندییان لەگەڵ كورد بگونجێ ئەوا دەبنە دۆست و ئەگەر بەرژەوەندییان نەگونجێ پشتتان تێدەكەن و ناتانناسن. بۆیە تەنیا پشت بە خودا و پشت بە خۆتان ببەستن. ئەگەر پێشمەرگەی خۆمان هەبێت و هێزی خۆمان هەبێت، كوردستان دەتوانێ خۆی بپارێزێت. ئەگەر بێهێز بین ناپارێزرێین و لەناویشمان دەبەن". ئەم ئامۆژگارییەی سەرۆك بارزانی بۆ سەدەی بیستەمی كورد ڕاستە و بۆ سەدەی بیست و یەك و بۆ سەردەمی باڵادەستبوونی یاسای دارستانیش هەر ڕاستە.

ئەو تێزە واقعیە لەدوای ڕووداوەكانی سووریا و هەڕەشەكانی سەر ڕۆژئاوا بە باشی وەڵامی دایەوە. جۆش و خرۆش و ئەو شەپۆلە نەتەوەییەی كە لەناو هەموو هەرێمی كوردستان و كوردانی دەره‌وەی وڵات و پارچەكانی تر بۆ پشتیوانیكردنی ڕۆژئاوا بینرا لە مێژوودا بێوێنەیە و كاریگەریی زۆری لەسەر ئەوە هەبوو كە ڕێگە لە ڕوودانی نەهامەتی و كارەساتی تر بگیرێت. ئەو هاودەنگییە نەتەوەییەی لە ئاستی جەماوەری و سەرجەم چین و توێژەكانیش بینرا، پەیامێكی زۆر ڕوونی بە گوێی هەموومان چرپاند. ئاستی هۆشیاریی نەتەوەیی و یەكگرتوویی و یەكدەنگی بەرانبەر پرسە چارەنووسازەكانی كورد یەكجار بەرزە. هەموو ئەو دەنگۆ و پروپاگەندانە ناڕاست دەرچوون كە باس لە نەبوون و كاڵبوونەوەی ئینتیمای نەتەوەیی و نیشتیمانی لەناو كوردیان دەكرد. دیسان بۆمان سەلمێندرا ناسنامە وهۆشیاریی نەتەوەیی و ئیرادەی هاوبەش گەورەترین سەرمایەی کوردن.