وەزارەتی دارایی: مووچەی فەرمانبەران نافەوتێ و دابینکراوە

وەزارەتی دارایی هەرێمی کوردستان داهاتی ناوخۆی ڕادەستی بەغدا کرد و بڕیارە لە ناوەڕاستی هەفتەی داهاتووەوە مووچەی مانگی یەک ڕەوانەی هەولێر بکرێت. حکومەتی هەرێمی کوردستان بڕی 120 ملیار دیناری داهاتی ناوخۆی بە کاش ڕادەستی لقی هەولێری بانکی ناوەندیی عێراق کرد، بەمەش سەرجەم پابەندییە داراییەکانی جێبەجێ کردووە و هیچ بیانوویەک بۆ بەغدا نەماوەتەوە.  بەپێی زانیارییەکان، ناوەڕاستی هەفتەی داهاتوو (لە نێوان دووشەممە تاوەکو چوارشەممە) پارەی مووچە لە بەغداوە دەگات و وەزارەتی دارایی هەرێم یەکسەر دەست بە دابەشکردنی دەکات، کە بڕیارە لە ماوەی سێ بۆ چوار ڕۆژدا مووچەی سەرجەم مووچەخۆران دابەش بکرێت. وەزارەتی دارایی هەرێمی کوردستان سەبارەت بە میکانیزمی دابەشکردن و پڕۆژەی هەژماری من ڕایگەیاند: ئەم مانگەش مووچە بە دوو لیستی کاش و 'هەژماری من' دابەش دەکرێت. لەسەر بڕیارەکەمان سوورین؛ هەر مووچەخۆرێک فۆرمی 'هەژماری من'ـی پڕنەکردبێتەوە، مووچەکەی ڕادەگیرێت تاوەکو خۆی تۆمار دەکات، چونکە ئەم مانگە دوایین دەرفەتە. لەبارەی وادەی ناردنی مووچە مووچەخۆرانی هەرێمی کوردستان، بەرپرسێکی باڵای کورد لە بەغدا بە ئاڤای ڕاگەیاند، بەدڵنیاییەوە ناوەڕاستی هەفتەی داهاتوو پارە دەنێردرێت بەڵام ڕۆژەکەی دیار نییە دووشەممە، سێشەممە یان چوارشەممە دەبێت. ئەم مانگەش هاوشێوەی مانگەکانی ڕابردوو دوو لیستی مووچە بڵاودەکرێنەوە، بە کاش و لەڕێگەی هەژماری من. هەر مووچەخۆرێک فۆرمی هەژماری منی پڕنەکردبێتەوە ئەم مانگە مووچەی ڕادەگیرێت تا خۆی تۆمار دەکات، کەی فۆرمی پڕکردەوە ئەوکات مووچەی پێدەدرێت. بەپێی زانیارییەکانی ئاڤا تاوەکو ئێستا دەیان هەزار مووچەخۆر ماون فۆرمی هەژماری من پڕبکەنەوە. ئەم بڕیاری ڕاگرتنی مووچەیە کەمئەندامان و خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان، کەسوکاری شەهیدان، زیندانیانی سیاسی و فەرمانبەرانی گرێبەست ناگرێتەوە، چونکە ئەوان بە میکانیزمێکی دیکە هەژماریان بۆ پڕ دەکرێتەوە.

سەرچاوەیەک لە وەزارەتی دارایی هەرێمی کوردستان رایگەیاند، سبەی رێکارەکانی ناردنی داهاتی نانەوتی بۆ سەر هەژماری وەزارەتی دارایی عێراق دەستپێدەکات و هەفتەی داهاتووش بەغدا مووچەی مانگی کانوونی دووەمی 2026ی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان دەنێرێت. چوارشەممە 4-2-2026 سەرچاوەیەک لە وەزارەتیی دارایی هەرێمی کوردستان بە رووداوی راگەیاند، سبەی پێنجشەممە دەست بە رێکارەکانی ناردنی 120 ملیار دینار داهاتی نانەوتی هەرێمی کوردستان بۆ سەر هەژماری وەزارەتی دارایی عێراق دەستپێدەکات، ئەگەر فریاکەوتن پارەکە دەنێرن، ئەگەرنا ناردنی پارەکە دەکەوێتە یەکشەممەی داهاتوو. بە گوتەی ئەو سەرچاوەیە، دوای ناردنی 120 ملیار دینارەکە، بەغدا دەست بە رێکارەکانی خەرجکردنی مووچەی مانگی یەک دەکات و هەفتەی داهاتوو پارەکە دەنێرێت. 35 رۆژ لە ساڵی نوێ تێپەڕیوە و تاوەکو ئێستا فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان مووچەی مانگی کانوونی دووەمیان وەرنەگرتووە، ئەمە لە کاتێکدایە پێشتر حکومەتی عێراق مووچەی مانگی یەکی ‌هێزە ئەمنی و سەربازییەکانی داوە، لە پێنجشەممەی رابردووشەوە دەستی بە خەرجکردنی مووچەی فەرمانبەرانی مەدەنی بۆ مانگی یەک کرد. دوێنێ سێشەممە هەڵکەوت عەزیز، بەرپرسی نووسینگەی رووداو لە بە‌غدا رایگەیاند، خالید شوانی، وەزیری دادی عێراق پێیراگەیاندووە، قسەی لەگەڵ تەیف سامی، وەزیری دارایی عێراق کردووە لەبارەی مووچەی کانوونی دووەمی 2026ی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان؛ پێیگوتووە، هیچ کێشەیەک نییە، چاوەڕێی ئەوە دەکەن حکومەتی هەرێمی کوردستان پابەندییەکانی جێبەجێ بکات و دوای ناردنی 120 ملیار دینارەکە، مووچەی مانگی یەک دەنێرن.   رۆژی سێشەممە 27ی کانوونی دووەمی 2026 لیستی مووچەی مانگی کانوونی دووەمی فەرمانبەران و مووچەخۆرانی هەرێمی کوردستان لەلایەن تیمی تەکنیکی وەزارەتی دارایی و ئابووری هەرێمی کوردستانەوە رەوانەی بەغدا کرا و رۆژی دواتر رادەستی فەرمانگەی ژمێریاری وەزارەتی دارایی حکومەتی فیدراڵ کرا. دوایین مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان لە 29ی کانوونی یەکەمی 2025 دابەشکرا، کە مووچەی مانگی تشرینی یەکەمی 2025 بوو.

ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراق ڕۆژی سێشەممە بڕیار لەسەر خەرجکردنی مووچەی مانگی یەکی هەرێمی کوردستان دەدات، ئەوەش هاوکاتە لەگەڵ سەردانی محەممەد شیاع سوودانی بۆ هەولێر. کۆبوونەوەی ڕۆژی سێشەممە ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراق لەکاتێکدا هەرێمی کوردستان مەرجەکانی وەک زیادکردنی پشکی داهاتی نانەوتیی بۆ 120 ملیار دینار جێبەجێ کردووە، دیوانی چاودێری دارایی عێراق ڕاپۆرتێکی ئامادە کردووە لەبارەی بودجەی سێ ساڵی ڕابردوو و تەرخانی دارایی بۆ هەرێمی کوردستان. بڕیاردان لە خەرجکردنی مووچەی مانگی یەکی مووچەخۆرانی هەرێمی کوردستان دەکەوێتە کۆتایی ئەم هەفتەی، چونکە بەپێی زانیارییەکانی ئاڤا میدیا، تەیف سامی، وەزیری دارایی عێراق بە سەردانێک چووەتە دوبەی و تا ڕۆژی سێشەممە ناگەڕێتەوە.  بەرپرسێکی باڵای حکومەتی عێراق بە ئاڤا میدیای ڕاگەیاند، ڕۆژی سێشەممە ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراق کۆبوونەوەی هەفتانەی خۆی دەکات بەسەرپەرشتی محەممەد شیاع سوودانی، تەیف سامیش دەگەڕێتەوە و بەشداری کۆبوونەوە دەکات، بڕیارەش پێش کۆبوونەوەکەش سوودانی سەردانی هەولێر بکات. ٠ بەرپرسەکەی حکومەتی عێراق وتیشی: یەکێک لە بڕگەکانی کۆبوونەوەی ئەنجوومەنی وەزیران تایبەتە بە هەرێمی کوردستان، دیوانی چاودێری دارایی عێراق ڕاپۆرتێکی ئامادە کردووە لەبارەی بودجەی سێ ساڵی ڕابردوو، ڕوونی کردۆتەوە لە سێ ساڵدا چەند پارەیان بۆ هەرێمی کوردستان ناردووە. دیوانی چاودێری دارایی دەڵێت: لە سێ ساڵی ڕابردوودا زیاتر لەوەی پشکی هەبووە لە بودجە پارە بۆ هەرێمی کوردستان نێردراوە، ئەمە لە کۆبوونەوەی ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراق دەخوێنرێتەوە، ڕوونیش نییە هەڵوێستی ئەنجوومەنی وەزیران چۆن دەبێت، ئایا بە ئاسانی تێدەپەڕێت یان هەڵوەستەی لەسەر دەکەن و بابەتەکە گەورە دەکەن و دەیکەنە بیانووێکی تر. دیوانی چاودێریی دارایی ڕاپۆرتێکی ئامادە کردووە و تێیدا بانگەشەی ئەوە دەکات کە هەرێم لە سێ ساڵی ڕابردوودا زیاتر لە پشکی خۆی پارەی وەرگرتووە، لەکاتێکدا بەغدا تەنها لەم ماوەیەدا شەش مووچەی تەواوی فەرمانبەرانی هەرێمی نەناردووە.  پڕۆسە تەکنیکییەکان بەرەو کۆتایی دەچن؛ لیستی مووچەی مانگی یەک بێ کێشەیە و وەزارەتی نەوتیش نووسراوی هەناردەکردنی نەوتی هەرێم بۆ وەزارەتی دارایی دەنێرێت. هەرێمیش ئامادەکاریی کردووە بۆ ڕادەستکردنی 120 ملیار دینارەکەی داهاتی نانەوتیی. پێشبینی دەکرێت لە کۆتایی ئەم هەفتەیەدا تەمویلی مووچە بنێردرێت ئەگەر هیچ بەربەستێکی نوێ دروست نەبێت. ساڵی ڕابردوو هەولێر و بەغدا گەیشتنە ڕێککەوتنێکی نوێ کە تێیدا هەرێمی کوردستان ڕازیی بوو پشکی حکومەتی فیدراڵیی لە داهاتی نانەوتیی لە 50 ملیار دینارەوە بۆ 120 ملیار دینار زیاد بکات؛ لە بەرامبەردا بەغدا بەڵێنی ناردنی بەردەوامی مووچەی فەرمانبەرانی دا. بەڵام دەرکردنی ڕاپۆرتی نوێ لەلایەن دیوانی چاودێرییەوە، زۆرجار وەک ئامرازێکی فشار بۆ دواخستنی شایستە داراییەکان بەکارهێنراوە.

سەرۆکی نوێنەرایەتیی حکوومەتی هەرێمی کوردستان، پێشبینی دەکات لەم هەفتەیە کێشەی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم چارە بکرێت و بڕیار لەسەر خەرجکردنی بدرێت. لە بارەی پرسی سەرۆک کۆمارەوەش، فارس عیسا ئاشکرای کرد، تا ئێستا لەو بارەیەوە رێککەوتنی کۆتایی لەگەڵ هیچ لایەنێک نەکراوە. شەممە 31ـی کانوونی دووەمی 2026، فارس عیسا، سەرۆکی نوێنەرایەتیی حکوومەتی هەرێمی کوردستان لە بەغدا، لە لێدوانێکدا گوتی: دواکەوتنی مووچە بەهۆی ئەوەوە بووە کە وەزارەتی دارایی فیدراڵی داوای داتای لە وەزارەتی نەوت کردووە لە بارەی بڕی ئەو نەوتەی هەرێم هەناردەی دەکات. هاوکات دەڵێت: ئێمە وەک نوێنەرایەتیی حکوومەتی هەرێم، نووسراوی فەرمیمان ئاراستەی وەزارەتی نەوتی فیدراڵی کردووە بۆ ئەوەی زانیارییەکان بدات بە وەزارەتی دارایی. سەبارەت بە وادەی ناردنی مووچەکە، فارس عیسا، ئاشکرای کرد، پێشبینی دەکەن لەم هەفتەیەدا ئەو کێشەیە چارە بکرێت و مووچەی مانگی یەک بنێردرێت. سەبارەت بە پرسی سەرۆک کۆماریش، سەرۆکی نوێنەرایەتیی حکوومەتی هەرێم دووپاتی کردەوە، کە هێشتا رێککەوتنی کۆتایی لەسەر پرسەکە لەگەڵ هیچ لایەنێک نەکراوە و هیوای خواست لە نزیکترین کاتدا لایەنەکان بگەنە رێککەوتن. سێشەممە، 27ـی کانوونی دووەمی 2026، وەزارەتی دارایی و ئابووریی حکوومەتی هەرێمی کوردستان رایگەیاندبوو: لیستی مووچەی مانگی کانوونی دووەمی فەرمانبەران و مووچەخۆرانی هەرێمی کوردستان لەلایەن تیمی تەکنیکی وەزارەتی دارایی و ئابووری هەرێمی کوردستانەوە رەوانەی بەغدا کرا.

بەگوێرەی داتاکانی پێگەی "شەفافییەت"، داهاتی نانەوتیی پارێزگاکانی سلێمانی و هەڵەبجە، لەگەڵ ئیدارەکانی گەرمیان و ڕاپەڕین بۆ مانگی کانوونی دووەمی 2026 کەمبوونەوەی بەخۆیەوە بینیوە. کۆی گشتیی داهاتەکە گەیشتووەتە 44,752,000,000 دینار، کە لەو بڕە 38,518,000,000 دیناری بە کاش و 6,233,000,000 دیناریشی بە شێوەی چەک بووە. داهاتی نانەوتیی ئەم ناوچانە بەراورد بە مانگی کانوونی دووەمی ساڵی 2025، کە بڕەکەی 62,005,000,000 دینار بووە، بە ڕێژەی 28% کەمیکردووە. هەروەها داتا گشتییەکان نیشانی دەدەن کە کۆی داهاتی نانەوتیی سلێمانی و هەڵەبجە لە تەواوی 12 مانگی ساڵی ڕابردوودا گەیشتووەتە 900,820,000,000 دینار. ئەم داتایانە لە ڕێگەی 6 گەنجینە، 28 وەزارەت و دەستە، لەگەڵ سەدان بەڕێوەبەرایەتی کۆدەکرێنەوە. ڕۆژانە تیمێکی تایبەت کە لە 828 فەرمانبەر پێکهاتوون، وردەکاریی داهاتەکان لە پێگەی شەفافییەت تۆمار دەکەن. ئەم پڕۆژەیە لە تەممووزی 2022ـەوە بە بڕیاری قوباد تاڵەبانی، جێگری سەرۆکوەزیرانی هەرێمی کوردستان دەستی پێکردووە. پڕۆژەی شەفافییەت وەک هەنگاوێک بۆ ڕوونیی دارایی لە پارێزگاکانی سلێمانی، هەڵەبجە و ئیدارە سەربەخۆکانی گەرمیان و ڕاپەڕین جێبەجێ دەکرێت. سیستمەکە ڕێگە دەدات هاووڵاتییان و لایەنە پەیوەندیدارەکان بە شێوەیەکی ڕۆژانە ئاگاداری قەبارەی کۆکردنەوەی داهاتە نانەوتییەکان بن و چاودێریی جموجۆڵە داراییەکانی ئەو ناوچانە بکەن._

روانگەی ئیکۆ عێراق بڵاویکردەوە، مووچەی سێ سەرۆکایەتییەکەی عێراق (سەرۆکایەتی کۆمار، پەرلەمان و ئەنجوومەنی وەزیران) نزیکەی 11.5%ـی کۆی گشتیی مووچەی فەرمانبەرانی دەوڵەت پێکدەهێنێت، ئەو مووچانەی بە "بەرز و بێ پاساو" وەسف کرد بەراورد بە هاووڵاتیی ئاسایی. ئەمڕۆ شەممە، 31ـی کانوونی دووەمی 2026، روانگەی ئیکۆ عێراق لە راگەیەندراوێکەدا ئاشکرای کرد، "کۆی گشتیی مووچەی فەرمانبەرانی دەوڵەت تا مانگی تشرینی دووەمی 2025، گەیشتووەتە نزیکەی 56 ترلیۆن دینار." لەبارەی وردەکاریی مووچەی سەرۆکایەتییەکان لە راگەیەندراوەکەدا هاتووە، "مووچەی ئەنجوومەنی وەزیران نزیکەی 5.9 ترلیۆن دینار بووە، ئەنجوومەنی نوێنەران 0.5 ترلیۆن دینار و سەرۆکایەتی کۆمار 0.04 ترلیۆن دینار بووە. بەمەش کۆی مووچەی هەر سێ سەرۆکایەتییەکە دەگاتە 6.46 ترلیۆن دینار." روانگەی ئیکۆ عێراق پێی وایە، "ئەم خەرجییە خەیاڵییانەی سەرۆکایەتییەکان لەسەر حساب و پشکی ئەو خزمەتگوزارییە گشتییانەیە کە هاووڵاتی بە شێوەیەکی راستەوخۆ پێویستییەتی، ئەمەش بە جۆرێک لە بەهەدەردانی سامانی گشتی دادەنرێت." روانگەکە دەشڵێت، "ئەم سێ سەرۆکایەتییە راستەوخۆ خزمەتگوزاری پێشکەش ناکەن و هاووڵاتی هەست بە خزمەتەکانیان ناکات، لەکاتێکدا ملیۆنان فەرمانبەر لە بەرامبەر کارە رۆژانەکانیاندا مووچەیەکی کەم وەردەگرن." لە راگەیاندراوەکەدا هاتووە، بەردەوامبوونی ئەم دۆخە نیشانەی پرسیاری گەورە دەخاتە سەر دادپەروەری لە دابەشکردنی داهاتە گشتییەکاندا.

سەرچاوەیەک لە وەزارەتی دارایی عێراق بە رووداوی راگەیاند، وەزیری دارایی بۆ ناردنی مووچەی مانگی یەک، داوای تەرازووی پێداچوونەوەی سێ مانگی کۆتایی پار دەکات. سەرچاوەیەکیش لە وەزارەتی دارایی هەرێمی کوردستان داواکارییەکانی تەیف سامی بە بیانوو بۆ دواخستنی مووچە دەزانێت. بە گوێرەی زانیارییەکان کە رووداو لە سەرچاوەیەکی باڵاوە لە وەزارەتی دارایی عێراق دەستی کەوتووە، تەیف سامی، وەزیری دارایی فیدراڵی، ناردنی تەرازووی پێداچوونەوەی مانگەکانی 10، 11 و 12ـی پاری کردووەتە مەرج بۆ ناردنی مووچەی مانگی 1ـی ئەم ساڵی مووچەخۆرانی هەرێمی کوردستان. هەر لەو بارەیە ئەمڕۆ بەرپرسێکی باڵا لە وەزارەتی دارایی هەرێمی کوردستانیش بە رووداوی راگەیاند، پێشتر ئەوان تەرازووی پێداچوونەوەی ئەو سێ مانگەیان ناردووە بەغدا، ''بەڵام داوکارییەکانی تەیف سامی بیانوون و تەنیا دەیەوێ پڕۆسەی ناردنی مووچە دوابخرێت. ئەگەرنا پێشتر تەرازووی پێداچوونەوەی هەر سێ مانگیان وەرگرتووە و رەزامەندییان لەسەر داوە.'' بە گوێرەی زانیارییەکان هەرچەندە وەزارەتی دارایی هەرێمی کوردستان گۆڕینی تەرازووی پێداوچوونەوەی مووچەی مانگی 12ـی بەو شێوەیەی کە تەیف سامی داوای دەکات بە نایاسایی زانیوە، بەڵام لەبەر ئەوەی وەزیری دارایی عێراق بیانووی زیاتر نەگرێ، بەو شێوەیەی ویستوویەتی، گۆڕانکارییان تێدا کردووە. لەبارەی 120 ملیار دیناری داهاتی نانەوتیی هەرێمی کوردستان رووداو لە سەرچاوەیەکی وەزارەتی دارایی زانیاری وەرگرتووە، کە چاوەڕێ دەکرێ یەکشەممە یان دووشەممەی داهاتوو داهاتەکە ئامادە بکرێ، کە وەک مەرجێکی سەرەکییە بۆ ناردنی مووچەی مووچەخۆران.

تاوەکو ئێستا مووچەی مانگی کانوونی دووەمی فەرمانبەرانی مەدەنی لە عێراق دابەش نەکراوە، بەڵام دوو پەرلەمانتار دڵنیایی دەدەن رێکارەکان تەواو بوون و "ئەمڕۆ دابەشکردنی مووچە دەستپێدەکات." شێروان دووبەردانی، ئەندامی پەرلەمانی عێراق، رۆژی پێنجشەممە، 29-01-2026، بە تۆڕی میدیایی رووداوی راگەیاند: "بەدواداچوونی وردمان بۆ پرسی دواکەوتنی مووچە کردووە؛ بڕیارە ئەمڕۆ دەست بە خەرجکردنی مووچەی فەرمانبەرانی عێراق بکرێت." هاوکات عودەی عەواد، پەرلەمانتاری فراکسیۆنی عەسائیب ئەهلی حەق رایگەیاند: "رێکارەکانی پارەدارکردنی مووچە ئەمڕۆ تەواو دەبن و لە رێگەی بانکەکانەوە دەست بە خەرجکردنی مووچەی وەزارەت و دەستەکان دەکرێت." پێشتر رۆژانی 18ـی هەموو مانگێک رێکارەکانی دابەشکردنی مووچە دەستیپێدەکرد، بەڵام چەند مانگێکە ئەو وادەیە دوادەکەوێت. شێروان دووبەردانی سێ هۆکاری سەرەکی بۆ دواکەوتنی مووچەی ئەم مانگە بۆ رووداو خستەڕوو. یەکەم: بڕیارە نوێیەکانی حکومەت بۆ کەمکردنەوەی هەندێک خەرجی و دەستکاریکردنی دەرماڵەی بەشێک لە فەرمانبەران (وەکو هەڵگرانی بڕوانامە باڵاکان و خزمەتی زانکۆیی)، ئەمەش وایکردووە ئامادەکردنی لیستەکان کاتی زیاتری بوێت. دووەم: کێشەی نەختینە و بوونی گرفت لە دابینکردنی پارەی کاش (دینار). سێیەم: دواکەوتنی گەیشتنی دۆلار؛ دۆلاری فرۆشی نەوتی عێراق مانگانە بە دوو کاروان لە ئەمریکاوە دەگاتە بەغدا. کاروانی یەکەم گەیشتووە، بەڵام کاروانی دووەم بۆ ئەم مانگە دواکەوتووە، ئەوەش کاریگەریی لەسەر پرۆسەکە هەبووە.

راوێژکاری سەرۆک وەزیرانی عێراق بۆ کاروباری دارایی، هۆکارەکانی بەرزبوونەوەی نرخی دۆلاری لە بازاڕی رەش ئاشکرا کرد و جەختی کردەوە، ئەو بەرزبوونەوەیە کاریگەریی راستەوخۆی لەسەر سەقامگیریی بژێوی هاووڵاتیان نییە. مەزهەر محەممەد ساڵح، بە ئاژانسی هەواڵی عێراقی رایگەیاند، "بازاڕەکانی ئاڵوگۆڕی دۆلار یەکێکن لەو بازاڕانەی زۆرترین کاریگەریی زانیارییان لەسەرە، تەنانەت دەکرێت وەک بازاڕی زانیاری وەسف بکرێن، بەتایبەت کاتێک زانیارییەکان لە جۆری دەنگۆبن. راوێژکارەکەی سەرۆک وەزیران روونیشیکردەوە، لە ئێستا دراوی بیانی هاوتەریب لەگەڵ نرخی زێڕ لە جیهاندا دەڕوات، بەو پێیەی خواست لەسەر هەردوکیان زیاد بووە، ئەمەش هۆکاری سەرەکیی بەرزبوونەوەی دۆلارە لە بازاڕی رەشدا. سەبارەت بە کاریگەریی ئەم دۆخە لەسەر ژیانی رۆژانەی هاووڵاتیان، مەزهەر محەممەد ساڵح دڵنیایی دا کە "ئەم گۆڕانکارییانە کاریگەریی جەوهەرییان لەسەر ئاستی بژێوی نییە"، هۆکارەکەشی گەڕاندەوە بۆ فراوانیی بنکەی دابینکردنی کاڵا بە نرخی فەرمی و جێگیر، کە لەلایەن یەدەگێکی بەهێزی بیانییەوە پشتیوانی دەکرێت، جگە لە سیاسەتی بەرگریکردن لە نرخی کاڵا سەرەکییەکان. لە کۆتاییدا راوێژکاری سەرۆک وەزیران جەختی کردەوە، بەرزبوونەوەی نرخی زێڕ و دۆلار زیاتر پەیوەستە بە رەفتاری ئەو کەسانەی خاوەنی پارەی زیادەن و وەک پاشەکەوت بەکاری دەهێنن، وەک بەڵگەیەکیش گوتی: "تۆمارکردنی ڕێژەی هەڵاوسانی ساڵانە لە کۆتایی ساڵی 2025دا، کە %1.5ی تێنەپەڕاندووە، بەڵگەیە لەسەر مانەوەی نرخەکان لە چوارچێوەیئاساییدا."

تومەن دیسان نزمترین نرخی لە مێژوودا تۆمار کرد، هەر دۆلارێک بە 150 هەزار تومەن مامەڵەی پێوەکرا. ماوەیەک بوو بەهای تومەنی ئێران جێگیر ببوو، بەڵام چەند رۆژێکە جارێکی دیکە رووی لە دابەزین کردووە و بە نزمترین بەهای لە مێژوودا مامەڵەی پێوە دەکرێت. لە 28ـی کانوونی یەکەمی ساڵی رابردوو بەهای هەر دۆلارێک گەیشتە 144 هەزار تومەن و بەهۆیەوە بازاڕەکانی تاران داخران و دواتر ناڕەزایەتییەکی زۆری بەدواوە هات. مەسعود پزیشکیان، سەرۆک کۆماری ئێران بۆ چارەسەری ئەم دۆخە سەرۆکی بانکی ناوەندی گۆڕی و توانی کەمێک بەهای تمەن بەرز بکاتەوە و بیگەیەنێتە 135 هەزار تومەن  و دواتر دیسان دابەزی. ئەمە تەنیا چەند رۆژێک بەردەوام بوو و لە دوو هەفتەی رابردوودا بەهای دۆلار لە بازاڕەکانی تاران لە نيوان 138 هەزار تومەن تا 141 هەزار تومەن جێگیر ببوو. لە سەرەتای ئەم هەفتەیەوە رۆژ لە دوای رۆژ بەهای تومەن زیاتر دابەزیوە و ئەمڕۆ سێشەممە بە 150 هەزار تومەنیش بۆ هەر دۆلارێک مامەڵەی پێوەکراوە، کە لە مێژووی ئەو دراوەدا بێوێنەیە. بەردەوامیی سزاکان، ئەگەری روودانی جەنگ، لێدوانی توندی بەرپرسانی ئێران و ئەمریکا لە دژی یەکتر و بێ متمانەیی لە نيو بازاڕەکانی ئێران بوونەتە هۆی ئەوەی تومەن بەهاکەی زیاتر دابەزێت.

وەزارەتى دارایی و ئابووریی هەرێمى کوردستان ڕایگەیاند، ئەو فەرمانبەر و مووچەخۆرانەی تاوەکو ئێستا لە پڕۆژەی "هەژماری من" تۆمار نەکراون، یاخود پڕۆسەی دروستکردنی کارتەکانیان تەواو بووە و وەریان نەگرتووەتەوە، مووچەى مانگى 1ی ئەمساڵیان پێنادرێت. ئەم بڕیارە وەک فشارێکە بۆ تەواوکردنی پڕۆسەی بەبانکیکردنی مووچەی سەرجەم فەرمانبەران. لە کۆبوونەوەیەکدا لەگەڵ تیمی سەرپەرشتیاری پڕۆژەکە، ئاوات شێخ جەناب، وەزیری دارایی هۆشداری داوەتە ئەو بانکانەی کە کێشەی نەبوونی سەنتەری پەیوەندی و کەمیی ئامێرەکانی ATMـیان هەیە. وەزارەتەکە ئاشکرای کردووە کە بەهۆی پێشکەشنەکردنی خزمەتگوزاریی پێویست، ڕێکاری توند بەرامبەر بانکی بازرگانیی عێراقی TBI دەگیرێتەبەر و هەر بانکێک پابەند نەبێت، لە پڕۆژەکە دوور دەخرێتەوە. سەبارەت بە هەنگاوەکانی تۆمارکردنی خانەنشینان، کەسوکاری شەهیدان و خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان، وەزارەتی دارایی ئاماژەی بەوە کردووە کە لە کۆی 455 هەزار سوودمەند، تاوەکو ئێستا زانیاریی 438 هەزار کەسیان وەرگیراوە. هەروەها لەو ژمارەیە زیاتر لە 354 هەزار کەسیان بە فەرمی لە پڕۆژەی هەژماری من تۆمارکراون و کارتیان بۆ دروست دەکرێت. وەزارەتی دارایی پڕۆسەیەکی نوێی بۆ دروستکردنی هەژماری بانکی بۆ جووتیاران دەستپێکردووە. ئەم هەنگاوە لە سەرەتای ئەمساڵەوە دەستیپێکردووە و ئامانجی ئەوەیە سەرجەم جووتیاران ببنە خاوەن هەژماری تایبەت، تاوەکو شایستە داراییەکانی فرۆشتنی بەرهەمەکانیان لە ڕێگەی کارتی بانکییەوە وەربگرن و چیتر پەنا بۆ وەرگرتنی پارەی کاش نەبەن.

ئەمڕۆ دووشەممە، بەهای دیناری عێراقی بەرامبەر بە دۆلاری ئەمریکی دابەزینێکی پێوانەی تۆمار کرد، شارەزایانی بواری ئابووری هۆکارەکەی بۆ هەڕەشەکانی ئەمریکا لەسەر بەشداری پێنەکردنی گرووپە چەکدارەکان لە حکومەتی نوێی عێراق دەگەڕێننەوە. چەند ڕۆژێکە، بەهۆی ناسەقامگیری بازاڕ، لەدوای هەڕەشەکانی ئەمریکا لە گرووپە چەکدارەکانی عێراق، بەهای دینار بەرامبەر دۆلاری ئەمریکی بەردەوامە لە دابەزین. کەیفی خۆشناو، وتەبێژی بازاڕی دراوی هەولێر بە ئاڤای ڕاگەیاند: لەگەڵ کرانەوەی بازاڕدا 100 دۆلاری ئەمریکی بە 151 هەزار و 500 دینار مامەڵەی پێوە دەکرا، ئێستا بە 151 هەزار دینار مامەڵەی پێوە دەکرێت و پێشبینی دەکرێت دینار زیاتر بەهای خۆی لەدەست بدات. سەبارەت بە جیاوازی بەهای دۆلاری سپی و شین و ڕێژەکەی لە بازاڕدا، کەیفی خۆشناو دەڵێت: زۆرینەی ئەو دۆلارە سپیەی هەبوو بۆ تورکیا گواستراوەتەوە، بۆیە ئێستا ڕێژەیەکی کەم لە بازاڕدا هەیە، ئێستا جیاوازی بەهای دۆلاری سپی و شین هەندێکجار هەزار دینار، یان 750 دینار، یان 600 دینارە، جیاوازی هەیە، بە تێپەڕینی کات ئەم جیاوازیە نامێنێت. شارەزایانی بواری ئابووری هۆکاری دابەزینی بەهای دینار بەرامبەر بە دۆلار، بۆ بەرزبوونەوەی نرخی زێڕ بە دینار، هەروەها هەڕەشەکانی ئەمریکا بۆ سەر گرووپە چەکدارەکانی عێراق و هەوڵەکانی بۆ ڕێگریکردن لە بەشداریکردنیان لە حکومەتی داهاتووی عێراق دەگەڕێننەوە.

کۆمپانیای دانە غاز و نەوتی هیلال، لەگەڵ هاوبەشەکانیان لە هاوپەیمانی پترۆلیۆم، ڕێککەوتنی فرۆشتنی غازی درێژخایەنیان لەگەڵ چەند کۆمپانیایەکی ناوخۆیی هەرێمی کوردستان واژۆ کرد بۆ دابینکردنی 142 ملیۆن پێ سێجا غازی سروشتی ڕۆژانە بۆیان. کۆمپانیای دانەغاز  و نەوتی هیلال، لە ڕاگەێینراوێکدا ئاماژەیان بەوە کرد:" چەند ڕێکەوتنێکیان واژۆ کردووە، بەپێی ئەم ڕێککەوتنانە ڕۆژانە 142 ملیۆن پێ سێجا غاز بە کۆمپانیاکانی چیمەنتۆ و پۆڵا دەفرۆشرێت، بۆ ماوەی 10 ساڵ و دابینکردنی غازەکە لەگەڵ دەستپێکردنی بەرهەمهێنان لە کێڵگەی چەمچەماڵ لە نیوەی دووەمی ساڵی 2027 دەست پێدەکات، لەگەڵ پلانی دروستکردنی هێڵی بۆری نوێ کە لەلایەن کۆمپانیاکانی کەرتی تایبەتەوە جێبەجێ دەکرێت بۆ کێڵگەگە". لە ڕاگەێینراوەکە هاتووە:" ئەم ڕێککەوتنانە لەگەڵ کۆمپانیاکانی ماس چیمەنتۆ، بازیان چیمەنتۆ، دێڵتا چیمەنتۆ، گاسن چیمەنتۆ، چیمەنتۆی سلێمانی، کە هەموویان لە ناوچەی پیشەسازی بازیان لە پارێزگای سلێمانین، هەروەها کۆمپانیای ڤان ستێل لە پارێزگای هەولێر لە هەرێمی کوردستان واژۆ کراون". هاوکات بەشدارانی پترۆلیۆم بەهۆی توانای زۆری کێڵگەی چەمچەماڵ کێڵگەکە ئامادە دەکەن بۆ دەستپێکردنی زیاتری بەرهەمهێنانی غاز، هاوبەشەکان بڕیاریانداوە 160 ملیۆن دۆلاری ئەمریکی وەبەرهێنان بکەن بۆ لێدانی سێ بیری دیکە، بە ئامانجی دابینکردنی غازی زیاتر. کۆمپانیای دانەغاز، لە ساڵی 2005 دامەزراوە و یەکەم و گەورەترین کۆمپانیای تایبەتی کەرتی غازی سروشتییە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. لە ئێستادا لە بوارەکانی گەڕان و بەرهەمهێنان و گواستنەوەی غاز لە هەریەک لە ئیمارات، میسر و هەرێمی کوردستان کار دەکات. 

وەزارەتی نەوتی عێراق، ئەمڕۆ یەکشەممە، ئامارە بەراییەکانی هەناردە و داهاتی نەوتی بۆ مانگی کانوونی دووەمی 2026 ڕاگەیاند، کە تێیدا داهاتەکەی 6 ملیار دۆلاری تێپەڕاندوە. بەپێی بەیاننامەیەکی فەرمی وەزارەتەکە، کە پشت بە ئامارەکانی کۆمپانیای بەبازاڕکردنی نەوتی عێراق (سۆمۆ) دەبەستێت، کۆی گشتی هەناردەی نەوتی خاو (بە کۆندێنسێتیشەوە) لەو مانگەدا بڕی 107  ملیۆن و 651 هەزار و 61  بەرمیل بوە. داهاتی بەدەستهاتوو لەو بڕەش گەیشتووەتە 6 ملیار و 388  ملیۆن و 429  هەزار دۆلار. دەربارەی سەرچاوەی هەناردەکردنەکە، وەزارەتەکە وردەکارییەکانی بەم شێوەیە خستووەتەڕو: کێڵگەکانی ناوەڕاست و باشوور: 100  ملیۆن و 420  هەزار و 48  بەرمیل. هەرێمی کوردستان (لە ڕێگەی بەندەری جەیهان): 5  ملیۆن و 997  هەزار و 527  بەرمیل. هەروەها ئەو بڕەی هەناردە کراوە بۆ ئوردن بڕی 309 هەزارو 712 بەرمیل بوە وە بڕی هەناردەکراو لە کێڵگەی قەیارە: 923  هەزار و 774  بەرمیل بوە.

 رێباز حەملان، یاریدەدەری سەرۆکوەزیرانی هەرێمی کوردستان، سەبارەت بە مووچەی مانگی یەک (کانوونی دووەم) بە کوردستان24ـی ڕاگەیاند: "هەفتەی ڕابردوو وەزارەتی دارایی هەرێمی کوردستان ڕێنماییەکانی خەرجیی ساڵی 2026ـی بڵاوکردەوە و لە ئێستاشدا ئامادەکارییەکان بۆ لیستی مووچە لە قۆناغی کۆتاییدان." یاریدەدەری سەرۆکوەزیران ئاشکرای کرد، لە چەند ڕۆژی داهاتوودا لیستەکە تەواو دەبێت و ڕەوانەی بەغدا دەکرێت. دوای پەسەندکردنی لەلایەن وەزارەتی دارایی عێراقەوە، بڕی 120 ملیار دینار دەخرێتە سەر هەژماری بانکیی وەزارەتی دارایی فیدراڵ. سەبارەت بە پابەندبوونەکان، رێباز حەملان گوتی: "وەکو حکوومەتی هەرێمی کوردستان بەتەواوی پابەندی داواکارییەکانی عێراق بووین و هیچ پاساوێک لەلایەن هەرێمەوە نییە بۆ دواکەوتنی مووچە." ناوبراو ڕەخنەی لە هەڵوێستی بەغدا گرت و ڕایگەیاند: "بەداخەوە ئەوەی لەلایەن وەزارەتی دارایی فیدراڵ و بەغداوە دەکرێت، ستەمێکی گەورەیە لە خەڵکی کوردستان، بە جۆرێک لە ماوەی سێ ساڵدا مووچەی حەوت مانگ بۆ هەرێم نەنێردراوە."