لهدواى به ئهنجامگهیاندنى ههوڵى نێودهنگیرى لهنێو كورد و دیمهشق له سوریا، كورد ههوڵێكى دیكهى نێوهندگیرى دهستپێدهكات و ئهمجاره یهكلاكردنهوه و چارهسهرى گرفتى پێكهێنانى حكومهته له عێراق كه ناكۆكییهكان سهرجهم لایهنهكانى گرتووهتهوه. لهكاتێكدا هێزهكانى سوریاى دیموكرات (ههسهده) و هێزه چهكدارهكانى سهر به حكومهتى دیمهشق لهنێو شهڕێكى سهختى بهردهوامدا ههوڵهكانیان بۆ پاشهكشهپێكردنى ئهوى دیكه چڕكردبووهوه، ههرێمى كوردستان ههوڵه نێوهندگیرییهكانى بۆ كۆتایى هێنان به خوێنڕشتن له رۆژئاواى كوردستان و ناوچهكانى باكوورى رۆژههڵاتى سوریا دهستپێكرد. ههولێر و مێزى سهركرده سیاسییهكانى بووه شوێنى كۆبوونهوه و بهیهكگهیشتن و لێكنزیككردنهوه، ئاكامهكهى، هاوشانى بهرگریی شهڕڤانانى كورد له رۆژئاوا، ئهو رێككهوتنى ئاگربهسته درێژخایهنه بوو كه له كۆتایی مانگى كانونى دووهمى رابردوو لهنێوان هێزهكانى سوریاى دیموكرات و حكومهتى دیمهشق هاته ئاراوه. ههوڵهكانى سهرۆك مهسعود بارزانى و نێچیرڤان بارزانى سهرۆكى ههرێمى كوردستان، بهرههمهكهى چهسپاندنى خواست و داواكارییهكانى كوردى له رۆژئاواى كوردستان لێكهوتهوه كه خۆى له پێكهێنانى ژمارهیهك لیواى تایبهت بۆ هێزهكانى ههسهده و دانان و جێگیركردنى بهرپرسانى كورده له ناوچه كوردییهكانى ئهو بهشهى كوردستان دهبینێتهوه. سهركهوتنى خواستهكانى كورد له رۆژئاوا قۆناغێكى دیكهى بڕى، كاتێك له سێ رۆژى رابردوودا ئامادهبوونى بهرپرسانى رۆژئاواى كوردستان به سهرۆكایهتیی مهزڵوم عهبدى، فهرماندهى گشتیی ههسهده و ئیلهام ئهحمهد، بهرپرسى پهیوهندییهكانى دهرهوهى ئیدارهى رۆژئاوا له دیدار و كۆبوونهوهى كۆنگرهى ئاسایشى میونشن بهشى گرنگى دیدار و كۆبوونهوهكانى پێكهێنا و ئامادهبوونى دیپلۆماسیی كورد ناونیشان و رووماڵى سهرهكیی میدیاكانى تهنى. لهو بارهیهوه مەزڵووم عەبدی دوێنێ لهمیانهى دیداریدا لهگهڵ نێچیرڤان بارزانى له میونشن "سوپاس و پێزانینی خۆی ئاراستەی سهرۆک مهسعود بارزانی و سەرۆکایهتیی ههرێمی کوردستان کرد بۆ هەوڵی بەردەوام و رۆڵی کاریگەریان لەپێناو ئارامكردنهوهى دۆخهكه و گەیشتنی دیمەشق و هەسەدە بە رێککەوتنی ئاگربەست". ههروهك پێشتریش له دیدارێكدا ئاماژهى به رۆڵى نێچیرڤان بارزانى كرد له ئاسانكارى بۆ گهیشتنى وهفدى رۆژئاوا و ئامادهبوونیان له كۆنگرهى میونشن لهئێستادا دواى به ئهنجامگهیشتنى ئهو قۆناغه، سهركردایهتیی سیاسیی كورد ههوڵێكى دیكهى نێودهنگیریی دهستپێكردووه، ئهمجاره لهنێو لایهنه شیعییهكان لهلایهك و لهنێوان شیعه و ئیدارهى ئهمریكا لهلایهكى دیكه بهمهبهستى كردنهوهى گرێكوێرهى تایبهت به ناونانى كاندیدى سهرۆك وهزیران. لهو بارهیهوه رۆژنامهى (ئهلنههار)ى لوبنانى له راپۆرتێكدا ئهو ههوڵهى ئاشكراكردووه و بڵاویكردووهتهوه كه نێوهندگیرییهكى كوردى ههیه كه سهرۆك مهسعود بارزانى سهرۆكایهتی دهكات بۆ رازیكردنى ئیدارهى ئهمریكا به كاندیدكردنى مالكى بۆ سهرۆكایهتى وهزیران"، هێماى بۆ ئهوهشكرد كه نێوهندگیر "ئاماژهى ئهرێنى" له كۆشكى سپییهوه پێگهیشتووه. وهفا محهمهد، سهركرده له پارتى دیموكراتى كوردستان قسهى بۆ رۆژنامهكه كردووه و دهڵێت، "ههماههنگى لهگهڵ رهوتى دهرهكى بۆ دۆخى عێراق زۆر گرنگه" ئاماژهى بهوهشدا كه ههرێمى كوردستان "رۆڵى یهكلاكهرهوهى گێڕاوه له چارهسهرى ناكۆكییهكان لهنێو سوریا لهنێوان ئیدارهى ئهحمهد شهرع و هێزهكانى سوریاى دیموكرات (ههسهده)، بهههمان شێوه لهنێوان توركیا و پارتى كرێكارانى كوردستان". دووپاتیشیدهكاتهوه، "بابهتى نێوهندگیریی كورد بۆ كردنهوهى گرێى كاندیدى چوارچێوهى ههماههنگى بۆ سهرۆكایهتى وهزیران لهسهر مێزى بهرپرسانى ههرێمه".
شیعە دەیەوێت دەستە چەورەکانی بە کورد بسڕێت ئامادەکردنی: هاوڵاتی هەرچەندە پارتی و یەکێتی تا ئێستا لەسەر پۆستی سەرۆککۆمار ڕێکنەکەوتوون، بەڵام چوارچێوەی هەماهەنگی دەیەوێت ئەمە بقۆزێتەوە بۆ ئەوەی بڵێت کورد ڕێگرە لە پێکهێنانی حکومەت، لەکاتێکدا لەدوای هەڕەشەکانی ترەمپ، نێوماڵی شیعە تەقەی تێکەوتووە و بە مالیکی بۆ پۆستی سەرۆکوەزیران ڕازی نین. ڕۆژنامەی شەرقلئەوسەت لە نوێترین ڕاپۆرتیدا دەڵێت، پێدەچێت ناکۆکی نێو ماڵی شیعە لەوە زیاتر تەشەنەی سەندبێت کە دواکەوتنی ڕاسپاردنی سەرۆکوەزیرانیان پەیوەندی بە ناکۆکی کوردەوە هەبێت و ئەوان خۆیان ئێستا ڕای جیاوازیان بۆ دروستبووە. ڕۆژنامەکە دەڵێت، ئیستا چوارچێوەی هەماهەنگی بەتەواوی دابەش بووە و لەکۆی 12 هێز و هاوپەیمانی شیعەی نێو چوارچێوەکە، نیوەیان تێبینیان لەسەر مەترسیی کاندیدکردنی نوری مالیکی هەیە یان بێلایەنییان هەڵبژاردووە. هەڕەشەکانی دۆنالد ترەمپی سەرۆکی ئەمریکا کاریگەرییەکی زۆری دروستکردووە کە لە مانگی ڕابردوودا گوتی، دانانەوەی نوری مالیکی بە سەرۆکوەزیرانی عێراق بژاردەیەکی خراپە و ئەگەر ببێتەوە بە سەرۆکوەزیران چیدیکە یارمەتی عێراق نادەن، ئەگەر واشبکەن ئەوا چانسی سەرکەوتنی عێراق سفر دەبێت. شەرقلئەوسەت باس لەوە دەکات، یەکێک لەوانەی ڕازی نییە بەوەی مالیکی ببێتەوە بە سەرۆکوەزیران، قەیس خەزعەلییە لەگەڵ عەممار حەکیم و حەیدەر عەبادی کە هەرسێکیان پێش پەیامە تووندەکەی ترەمپ هۆشداریی ئەمریکایان لەوباریەوە دابوو. واشنتن مالیکی بە کەسایەتییەکی زۆر نزیکی ئێران دەزانێت، بەڵام لە نوێترین چاوپێکەوتنیدا، نوری مالیکی وەک ئەوەی پاکانە بۆ خۆی بکات لای ئەمریکا گوتی: ترەمپ بە هەڵە تێگەیەنراوە و لەلایەن رکابەرە عێراقی و هەرێمییەکانەوە بەلاڕێدا براوە. چەند سەرچاوەیەکی نزیک لە مالیکی بە میدیای ئەمواجیان گوتووە، مالیکی چاوی لە رووبەڕووبونەوەی ئەمریکا نییە و لە هەوڵی ئەوەدایە لەگەڵ واشنتن بگاتە لێکتێگەیشتنێک. ئێستا واشنتن چوارچێوەی هەماهەنگی و مالیکی خستووەتە دۆخێکی ئیحراجکەرانەوە، چونکە ناتوانن مالیکی بکشێننەوە، بۆیە بە ئاشکرا چوارچێوەی هەماهەنگی باس لەوە دەکات مالیکی لە کاندیدبوون ناکێشێتەوە و نوری مالیکی خۆیشی ئەوەی گوتووە کە ئەوەی ئەمریکا دەیکات دەستوەردانە و تەنها بە بڕیاری چوارچێوەی هەماهنەگی بەردەوام دەبێت یان دەکشێتەوە. کەواتە چارەسەر چییە؟ ئەمواج میدیا چەند سیناریۆیەکی خستووەتە ڕوو کە چوارچێوەی هەماهەنگی لەو ئیحراجییە ڕزگاری بێت. یەکەمیان ئەوەیە کە چوارچێوە دەتوانێت خۆی بڕیار نەدات، تا نەڵێن بە فشاری ئەمریکا کاندیدەکیان لابرد، بەڵکو مالیکی خۆی بکشێتەوە و ئەوانیش پێی ڕازیی ببن. دووەم سیناریۆ ئەوەیە، مالیکی رابسپێردرێت بۆ پێکهێنانی حکومەت بەڵام دواتر لە پەرلەمان متمانەی لێ بسەنرێتەوە و کەسێکی دیکە بکرێتە سەرۆکوەزیران یان بەبێ ئەوەی متمانەی لێ بسەنرێتەوە خۆی لە پۆستەکە بکشێتەوە. بە یەکێک لەم ڕێگایانە مالیکی دەتوانێت کشانەوەیەکی ستراتیجی بکات و چوارچێوەی هەماهەنگیش لە ئیحراجبوون ڕزگار بکات، بەجۆرێک دەتوانێت دواتر بانگەشەی ئەوە بکات بەرژەوەندییەکانی ئەمریکای لەبەرچاوگرتووە بەبێ ئەوەی سازش لەسەر سەروەریی عێراق بکات.
ئامادەکردنی: هاوڵاتی دانوستانەکانی تاران و واشنتن لە مەسقەتی پایتەختی عومان بەبێ هیچ دەرئەنجامێک کۆتایی هات. هەرچەندە دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، گوتی دانوستانەکان باش بوون، بەڵام میدیای ئێرانی و ئەمریکییەکان کۆکن لەسەر ئەوەی هیچ لایەک سازشی لەسەر داواکارییەکانی نەکردووە. کەواتە ئەگەر هەفتەی داهاتوو هەردوولا ڕێکنەکەون و ترەمپ بڕیاری هێرش بدات، چی ڕوودەدات؟ لێرەوە من حەوت سیناریۆی جەنگتان بۆ باس دەکەم کە ئەگەری ڕوودانیان هەیە. یەکەم: هێزە ئاسمانی و دەریاییەکانی ئەمریکا هێرشێکی سنوردار و ورد بۆ سەر بنکە سەربازییەکانی سوپای پاسداران، بەسیج، سەکۆ مووشەکییەکان، کۆگاکانی چەک و بەرنامەی ئەتۆمی ئێران ئەنجام دەدەن. لەم سیناریۆیەدا دەگونجێت، رژێمی ئێران دوای هێرشەکە لاواز ببێت و بکەوێت، بەڵام ئەمریکا مێژووی لەگەڵ ئەم جۆرە دەستوەردانە هەیە و ڕەنگە وڵاتەکە بکەوێتە دۆخی پشێوییەوە وەک چۆن لە عێراق و لیبیا روویدا. سیناریۆی دووەم: لەم سیناریۆیەدا ڕژێمی ئێران ڕزگاری دەبێت، بەڵام سیاسەتەکانی نەرمتر دەکاتەوە. دەتوانرێت بەم سیناریۆیە بوترێت "مۆدێلی ڤەنزوێلا" کە تێیدا ئەمریکا دەستوەردانێکی خێرا و بەهێز دەکات بەبێ ئەوەی دەسەڵاتی وڵاتەکە کاریگەری بکەوێتە سەر، بەڵکو تەنها سیاسەتەکانی دەگۆڕێت. بۆ نمونە: پشتگیرییەکانی بۆ میلیشیاکانی کەمدەکاتەوە و کۆتایی بە بەرنامەی ئەتۆمی و مووشەکیی دەهێنێت. ئەم سیناریۆیە ئەگەری ڕوودانی کەمە چونکە ئێران وەک ڤەنزوێلا نییە. سیناریۆی سێیەم: زۆرێک دەڵێن ئەم سیناریۆیە زۆرترین ئەگەری ڕوودانی هەیە. لەم سیناریۆیەدا رژێمی ئێران دەڕوخێت و دەسەڵاتی سەربازیی جێگەی دەگرێتەوە. لە ئێران خۆپیشاندان زۆر ئەنجام دەدرێت، بەڵام هۆکاری شکستی زۆربەیان بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە هەڵگەڕانەوە لەنێو سوپای پاسداران زۆر بە کەمی دەبینرێت. لە پشێوی دوای هێرشی ئەمریکا، ئەگەری ئەوە هەیە دەسەڵاتی وڵات بکەوێتە دەست کەسایەتییە سەربازییەکان. سیناریۆی چوارەم: بەرپرسانی ئێران چەندین جار گوتوویانە ئەگەر ئەمریکا هێرش بکات، ئەوانیش تۆڵە دەکەنەوە. لێرەدا تۆڵەکردنەوەی ئێران هێرشکردنە سەر ئیسرائیل یان بنکە سەربازییەکانی ئەمریکایە لە وڵاتانی دەوروبەری ئێران وەک قەتەر و بەحرەین. چەند رۆژێک لەمەوبەر عەبدولرەحیم موسەوی، سەرۆکئەرکانی سوپای ئێران گوتی، ئاگری ئەم جارەی جەنگ ئەمریکا و هاوبەشەکانی دەسووتێنیت. سیناریۆی پێنجەم: ئێران زیان لە ئابووریی جیهان دەدات. لەم سیناریۆیەدا تاران هەڵدەستێت بە مینڕێژکردنی کەنداوی عومان و گەرووی هورمز بۆ تەقاندنەوەی کەشتییە بازرگانییەکان. ساڵانە 25%ـی بەرهەمی نەوت و نزیکەی 20% ـی بەرهەمی غازی جیهان لە گەرووی هورمزەوە تێدەپەڕن بۆیە بەئامانجگرتنی کەشتیی بازرگانی زیانێکی زۆر بە ئاڵوگۆڕی بازرگانی جیهانی و نرخی نەوت دەگەیەنێت. سیناریۆی شەشەم: بەهۆی هەبوونی مووشەک و درۆنی پێشکەوتوو، ئێران دەتوانێت کەشتییە جەنگییەکانی ئەمریکا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەئامانج بگرێت. ئەم سیناریۆیە ئەگەری ڕوودانی کەمە، بەڵام ئەگەر ڕووبدات، کەشتییە جەنگییەکانی ئەمریکا توانای بەرگەگرتنی زۆریان نییە و دەکرێت بە لێشاوی درۆن و مووشەک پەکبخرێن، هەرچەندە سیستمی بەرگرییان هەیە. سیناریۆی حەوتەم: ئەم سیاریۆیە مەترسیدارترینە بۆ واشنتن چونکە ڕەنگە دوای هێرشی ئەمریکا، پشێوییەکی گەورە دروست ببێت و جەنگی ناوخۆیی لێبکەوێتەوە. هەرچەندە ئەمریکا دەیەوێت ڕژێمی ئێران بڕوخێت، بەڵام ئێرانێکی ناوێت کە بەش بەش ببێت، بەڵکو خوازیاری ئێرانێکی یەکگرتووە و رەنگە ترسی ئەوەی هەبێت نەتەوەکانی دیکە، وەک کورد، لە ئێران سەربەخۆیی ڕابگەیەنن؛ هەروەک چۆن ئێستا لە سوریا نایەوێت کورد سەربەخۆیی هەبێت و چاوی لەوەیە هەموو نەتەوەکانی سوریا لەژێر دەسەڵاتی ئەحمەد شەرع بن.
.jpg)
لەگەڵم بمێنەرەوە تا وەڵامی ئەو پرسیارە بدەمەوە، بەڵام دەبێت سەرەتا باسی چەند بابەتێک بکەین. تا ئێستا دانپێدانانی فەرمی بوونی نییە، بەڵام ئەگەر چەند تیۆرییەک و بەڵگە نوێکان لێک بدەین وێنەکەمان باشتر لا ڕوون دەبێتەوە. ئامادەکردنی: هاوڵاتی یەکەم: تۆمەتی پەیوەندی بە دەزگای هەواڵگرییەوە؛ ڕوونترین بەڵگە لە قسەیەکی ئەلیکساندەر ئەکۆستاوە دێت، کە وەزیری پێشووی کاری ئەمریکا بووە. ئەکۆستا لە 2008 وەک پارێزەرێک چاودێریی دانپێدانانی ئیپیستینی کردووە. پێگەی دەیڵی بیستی ئەمریکی لە ساڵی 2019 باسی لەوە کرد لەکاتی لێپرسینەوەی بۆ ئەوەی پۆستی وەزیر لە ئیدارەی ترەمپ وەربگرێت، ئەکۆستا بە بەرپرسانی ئیدارەی ترەمپی گوتووە، لە دۆسیەکەی 2008 پێی گوتراوە "بکشێتەوە" چونکە ئیپیستین "سەر بە هەواڵگرییە" و لەسەروو دەسەڵاتی ئەوەوەیە، بەڵام ئەکۆستا دواتر ئەم قسەیەی ڕەتکردەوە و گوتی: هەرگیز زانیاریی ئەوەم نەبووە کە ئیپیستین سەر بە دەزگایەکی هەواڵگریی بێت. ئەو تیۆریانەی باس لەوە دەکەن ئیپیستین سیخوڕی ئیسرائیل بووبێت بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە بەرپرسی باڵا، کەسە بەناوبانگەکان و دەوڵەمەندەکانی جیهانی هەڵخەڵەتاندووە بچنە دوورگەکەی تاوەکو مەلەفی ئەخلاقییان لەسەر کۆبکاتەوە و دواتر وەک کارتی فشار بەکاریان بهێنێت. هەر بۆیە دەچینە سەر خاڵی دووەم، کە پەیوەندییە گوماناوییەکانی ئیپیستینە بە دەزگای هەواڵگری ئیسرائیل (مۆساد)ـەوە. گیلەین ماکسوێل هاوکار و کەسی نزیکی ئیپیستین بووە. باوکی ئەم ژنە بەناوی رۆبیرت ماکسوێل گومانی ئەوەی لێدەکرێت پەیوەندی بە مۆسادەوە هەبووبێت. هەندێک لە تیۆرییەکان دەڵێن، گیلەین پەیوەندییەکانی باوکی بۆ ماوەتەوە و ئیپیستینی تێکەڵ بەم پەیوەندییانە کردووە. دێینە سەر تیۆری "تەڵەی هەنگوینی". بەرپرسانی پێشووی مۆساد و نووسەرانی هەواڵگری وەک ئاری بێن مێناش، بە گومانەوە باسیان لەوە کردووە کە ئیپیستین ئۆپەراسیۆنێکی "تەڵەی هەنگوینی" بەڕێوەبردووە بۆ هەڵخەڵەتاندنی کەسانی بەناوبانگ و دەسترۆیشتوو تاوەکو کردەوەی سێکسی ئەنجام بدەن و دواتر بە ڤیدیۆ تۆماریان بکات و دژیان بەکاری بهێنێت. سێیەم: سیخوڕی دەستپێگەشتن بەرامبەر سیخوڕی پڕۆفیشناڵ. بەشێک لە شارەزایانی هەواڵگریی، وەک جۆن کیراکاو، ئەفسەری پێشووی سی ئای ئەی، ئیپیستین بەم جۆرە وەسف دەکات: زۆر دڵنیام لەوەی ئیپیستین مۆساد بووە، بەڵام سیخوڕێکی ڕاهێنراو نەبووە بەڵکو سیخوڕێکی دەستپێگەشتن بووە. کیراکاو دەڵێت، ئیپیستین نمونەی سیخوڕێکی ئاسایی مۆسادە و مۆساد ئەم جۆرانە بەکاردەهێنێت کە پێی دەڵێن سیخوڕی دەستپێگەیشتن، ئەمەش مانای ئەوەیە کە بۆ نمونە، تۆ دەستت ناگات بە بیڵ کلینتۆن، بەڵام باشترین شت دوای ئەوە بیکەیت ئەوەیە کەسێک دابنێیت کە لێی نزیک ببێتەوە و کەشێکی ئارامی بۆ دروست بکات بۆ ئەوەی دواتر لە کاتی خۆی مەلەفی لەسەر کۆبکاتەوە و نهێنی لێوەربگرێت. گەورەترین بەڵگە کە لەسەر ئیپیستین دۆزراوەتەوە یاداشتە نوێکانی ئیف بی ئایە، کە وەزارەتی دادی ئەمریکا لە فایلەکانی ئیپیستین بڵاویکردووەتەوە. لە یاداشتەکەی ئیف بی ئای دا هاتووە کە "ئیسرائیل ترەمپی قۆستووەتەوە" و جێفری ئیپیستینیش کاری لەگەڵ هەواڵگریی ئیسرائیل کردووە. یاداشتەکە لە زاری سەرچاوەیەکەوە وەرگیراوە کە ناوی نەهاتووە و دەڵێت، ئیپیستین کاری لەگەڵ هەواڵگریی ئەمریکا و دەرەوە کردووە و "سەرچاوەکە بڕوای بەوە هەیە ئیپیستین بریکارێکی زۆرلێکراوی مۆساد بووە." لە بەشیکی دیکەی یاداشتەکەدا هاتووە، ئیپیستین کاروباری دارایی لەگەڵ ئەو کۆمپانیایانە کردووە کە لەلایەن ئەفسەرانی خانەنشینانی یەکەی 8200ـی مۆساد دامەزراون. ئەو یەکەیە لقێکی نوخبەی هەواڵگریی ئیسرائیلە کە گەورەترین دامەزراوەی نهێنی کۆکردنەوەی زانیارییە بۆ مۆساد. سەرەڕای ئەمانە ئیسرائیل خۆی بەتەواوی نکوڵی لێ دەکات و وەزارتی دادی ئەمریکاش دەڵێت، ئەو فایلانەی پەیوەندی بە سیخوڕیی ئیپیستینەوە هەیە بەڵگەی سەلمێنراو نادەن بەدەستەوە تاوەکو دەزگای هەواڵگریی هیچ وڵاتێک تۆمەتبار بکرێت بەوەی سپۆنسەری کارەکانی ئیپیستینی کردبێت. بەڵام گوێ لە رۆژنامەنووسی بەناوبانگی ئەمریکی تەکەر کارلسۆن بگرە لەوباریەوە چی دەڵێت.
بۆچی ترەمپ نکوڵیان لێدەکات؟ ئامادەکردنی: هاوڵاتی لەم چەند رۆژەدا باس باسی دوورگەکەی جێفری ئیپیستینە، کە بە دوورگەی "شەیتان"، "تاوان" یان دوورگەی "منداڵبازی" ناسراوە و تێیدا چەندین کاری قیزەون و نائەخلاقی ئەنجامدراوە، بەڵام ئەوەی جێی گومانە پەیوەندیی بەهێزی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکایە، بە ئیپیستینەوە. ترەمپ خۆی حاشای لێدەکات و دەڵێت: "نە چوومەتە دوورگەکە، نە بە فڕۆکە تایبەتەکانی ئیپیستین گەشتم کردووە"، بەڵام فایلە نوێکان کە لەلایەن وەزارەتی دادی ئەمریکاوە بڵاوکراونەتەوە چیرۆکێکی دیکە باس دەکەن. هەرچەندە تا ئێستا فایلەکان نەبوونەتە هۆی ئەوەی ترەمپ تۆمەتبار بکرێت، بەڵام چەندین ئاماژەی ترسناکیان تێدایە. ترەمپ لە 1985 بۆ یەکەمجار چاوی بە ئیپیستین دەکەوێت کاتێک کۆشکەکەی مارەلاگۆ لە فلۆریدا دەکرێت و ئەوکاتیش ئیپیستین لە پام بیچی فلۆریدا ژیاوە. ترەمپ خۆی لە 2002 دانی بەوەدا ناوە ماوەی 15 ساڵە ئیپیستین دەناسێت و بە پیاوێکی "ناوازە" وەسفی کردووە. ترەمپ ئەو کاتە گوتووشیەتی: دەوترێت ئیپیستین وەک من حەزی لە ئافرەتی گەنجە، زۆربەی ئەوانەشی حەزی لێیانە زۆر گەنجن. لە 1989 ترەمپ و ئیپیستین لەگەڵ کچانی گەنج چوونەتە گازینۆی ترەمپ لە شاری ئەتلەنتا و یەکێکیان تەمەنی خوار تەمەنی یاسایی بووە. سەرۆکی ئەوکاتی گازینۆکە گوتوویەتی: ترەمپ پێی گوتم، جێفری حەزی لە کچانی گەنجە. ترەمپ چەندین جار خۆی لە هاوڕێیەتی ئیپیستین بێبەری کردووە، بەڵام لە 1992 وێنەیان هەیە پێکەوە کە لە ئاهەنگێکی مارەلاگۆ پێکەوە بینراون و پێکەوە پێدەکەنن. هەر لە هەمان ساڵ، ئیپیستین بەشداری لە ئاهەنگێکی ترەمپدا لە هۆتێل پلازا کردووە. لە 1993 لە ئاهەنگێکی دیکە لە مارەلاگۆ؛ ترەمپ بانگێشتی ئیپیستین و بازرگانێکی بەناوی جۆرج هۆرانی کردووە و کچە هاوڕێکەی هۆرانی بەناوی جیل هارس گوتوویەتی: ترەمپ بەزۆر ماچی کردووە و دەستی لێداوە، نەشیهێشتووە ژووری نووستن بەجێبهێڵێت. هارس باسی لەوەش کردووە، ترەمپ لە ئاهەنگەکەدا لەگەڵ کچێکی 22 ساڵان خۆی خزاندووەتە نێو پێخەفی نووستنەوە. ترەمپ خۆی دەڵێت، هەرگیز سواری فڕۆکە تایبەتەکانی ئیپیستین نەبووە، بەڵام بەپێی تۆماری هاتوچۆی فڕۆکەکە، ترەمپ لە 1993 چوار جار، لە 1994 یەک جار و لە 1997 چەند جارێک گەشتی بە فرۆکە تایبەتەکانی ئیپیستین کردووە. ستەیسی ویلیامز، کە مۆدێلێکی ئەمریکییە، تۆمەتی ئەوەی خستووەتە پاڵ ترەمپ کە کاتێک ئیپیستین ئەمی بردووە بۆ تاوەری ترەمپ، ترەمپ دەستی بۆ بردووە. ئەم ڕووداوە لە 1993 ڕوویداوە، بەڵام لە 2024 کەمپینی سەرۆکایەتی ترەمپ تۆمەتەکانی بە ناڕاست ناوزەد کرد. لە 1994، ئیپیستین کچێکی 14 ساڵانی لەگەڵ خۆی بردووە بۆ ماڵەکەی ترەمپ لە مارەلاگۆ، دواتر ئەو کچە تۆمەتی ئەوەی داوەتە پاڵ ترەمپ کە ئیپستین پرسیاری لە ترەمپ کردووە و گوتوویەتی: ئەمەیان باشە، وانییە؟ ترەمپیش لە وەڵامدا سەری لەقاندووە و پێکەنیوە. چەند دەستنووسێک کە لەلایەن هاریکارێکی ئیپستینەوە پارێزراون، باسی ئەوەیان تێدایە کە ترەمپ لە 1994 لە ژیانی ئیپستیندا کەسێکی زۆر بینراو بووە. لە ساڵی نەوەدەکاندا نێوانیان زۆر خۆش بووە و ئەو دووانە لانیکەم سێ جار لە هەفتەیەکدا قسەیان پێکەوە کردووە. لە 1995 ئیپستین پەیوەندی بە کچێکەوە کردووە بەناوی ماریا فاڕمەر؛ کە بێت بۆ ئۆفیسەکەی لە نیویۆرک لە کاتی درەنگانی شەودا. دواتر ترەمپیش هاتووە و چووەتە نزیکی فاڕمەر کە ئەوکات لە 20ـتەکانی تەمەنیدا بووە. ترەمپ چاوی بڕیوەتە قاچە ڕووتەکانی فاڕمەر، بەڵام ئیپیستین پێی گوتووە: نا، نا، ئەمە بۆ تۆ نییە. یەکێک لە قوربانییەکانی دەستی ئیپستین بەناوی ڤێرجینیا گیوفری کە لە کۆشکەکەی ترەمپ لە ساڵی 2000 کاری کردووە لەلایەن گیلەین ماکسوێل، هاوکارەکەی ئیپستینەوە، ڕازیکراوە کە وەک مەساجکەری تایبەتی ئیپستین کار بکات، دواتر هەردووکیان داوایان لێکردووە خزمەتگوزاریی سێکسیی بە کەسە دەوڵەمەندەکانی دەوروبەری ئیپیستین پێشکەش بکات. لە 2001 ئیپستین "بێزار بووە" لە ترەمپ، ئیپستین بە یەکێک لە کارمەندەکانی گوتووە، ترەمپ "پارەی پێنییە و داوا دەکات بە فڕۆکەکانم گەشت بکات." لە 2003 ترەمپ کارتێکی یادی لەدایکبوونی بە ئیپستین داوە کە لێی نوسراوە، "هیوام وایە هەموو رۆژێکت نهێنییەکی سەرسوڕهێنەر بێت." لە ساڵی 2004ـەوە ترەمپ و ئیپستین ناکۆکی دەکەوێتە نێوانیان لەسەر کڕینی کۆشکێک لە پام بیچی فلۆریدا. دواتر لە 2007 ترەمپ سەردانی ئیپستین بۆ مارەلاگۆ قەدەغە دەکات و ترەمپ بە کەسێکی گوتووە، "ئیپستین سپاکەی مارەلاگۆ بۆ ڕازیکردنی کچان بەکاردەهێنێت." لە 2017 کاسی ڕوملەر، ڕاوێژکاری پێشووی کۆشکی سپی لە سەردەمی ئۆبامادا، بە ئیپستینی گوتووە، "ترەمپ زۆر قێزەونە"؛ ئیپستینیش وەڵامی داوەتەوە و گوتوویەتی: ترەمپ هەم لە ژیانی ڕاستەقینە و هەم لە نزیکەوە خراپترە. لە ساڵی 2019 ئیپستین بە ڕۆژنامەنووسێکی گوتووە، "بەدڵناییەوە ترەمپ لەبارەی کچەکانەوە زانیویەتی و بە گیلەینی گوتووە کارەکە ڕابگرێت"، ئەمەش وەک ئاماژەیەک کە ترەمپ ئاگای لە دوورگەکە و پرۆسە قێزەونەکان بووە. ترەمپ ئەم بەڵگانە، کە هەندێکیان هێشتا پشتڕاستنەکراونەتەوە، بەتەواوی ڕەتدەکاتەوە و بە "فێڵێک" بۆ بەلاڕێدابردنی ڕای گشتی ناویان دەبات.
ئامادەکردنی: هاوڵاتی بە پێی ڕاپۆرتێکی کەناڵی ئەلعەرەبییە، دوای ڕووداوەکانی چەند ڕۆژی ڕابردوو لاپەڕەیەکی نوێ لەسەر گۆڕەپانی سوریا دەنووسرێتەوە، ئەمەش ئیسرائیلی زۆر توڕە کردووە. بە پێی ئەو سەرچاوانەی لە ڕاپۆرتەکەدا "بەبێ ناوهێنان" ئاماژەیان پێکراوە؛ تەلئەبیب واشنتۆنی ئاگادار کردووەتەوە کە ئاواتەخوازە سوریا ببێتە دەوڵەتێکی فیدراڵی، ئەمەش پێچەوانەی ڕێڕەوی ڕووداوەکانی ئێستایە. بەم پێیەش توڕەیی ئیسرائیل تەنیا لە پرسی کورددا سنووردار نییە؛ بەڵکو گەیشتووەتە ناوەندە کاریگەرەکانی ناو ئیدارەی ترەمپ. بە گوێرەی هەمان سەرچاوە، حکومەتەکەی نەتانیاهۆ، تۆم باراکی باڵیۆزی ئەمریکا و نێردەی ترەمپ بۆ سوریا بە لایەنگری تەواوەتی لە هەڵوێستی تورکیا دەزانێت، کە بە دوای دەوڵەتێکی ناوەندگەراییدا دەگەڕێت لە سوریادا. بە ڕای چاودێرانیش ئیسرائیلییەکان جارێکی دیکە هاوتا ئەمریکییەکانیان ئاگادارکردووەتەوە کە بوونی سەربازی تورکیا لەسەر خاکی سوریا قبوڵ ناکەن و دەستبەرداری پاراستنی دروزەکان نابن بەتایبەت ئەوانەی لە باشووری سوریادان، ئەمەش لە کاتێکدایە زۆرینەی دروزەکان لە ڕۆژانی کۆتایی مانگی ڕابردوو و سەرەتای ئەم مانگەدا، خۆپیشاندانێکی جەماوەرییان سازکرد و تێیدا ئاڵای کوردستان و ئیسرائیل و وێنەی نەتانیاهۆیان بەرز کردبووە و داوای سەربەخۆییان دەکرد. لە هەوڵێکدا بۆ سەرلەنوێ پێداچوونەوە و سەیرکردنەوەی هەموو ئەو داواکاریانە، بڕیارە لە ماوەی دوو هەفتەدا لیژنەی هاوبەشی میکانیزمی سوریا و ئیسرائیل کۆببێتەوە. پێش ئەوەش ئیسرائیل واشنتۆنی ئاگادارکردەوە کشانەوە بۆ هێڵی جیابوونەوە لە بەرزاییەکانی جۆلان ڕەت دەکاتەوە؛ تا ئەو کاتەی متمانەی لەگەڵ دیمەشقدا بۆ دروست دەبێت. بەگوێرەی سەرچاوەکانی هەواڵیش، پێداگری ئەمریکا لە جاران زیاترە بۆ بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر لە سوریا و بەتایبەتیش بۆ ڕێگریکردن لە داعش و سەرلەنوێ خۆ ڕێکخستەوەیان. ئەمەش لە کاتێکدایە زۆرینەی چاودێران پێیانوایە ئەمریکا پشتی لە هاوپەیمانەکانی خۆی کردووە و لە پێناوی بەرژەوەندییە ئابووری و سیاسییەکانی خۆیدا پشتگیریی لە دیمەشق و گروپە چەکدارەکان دەکات، بەبێ ئەوەی لێکەوتەکانی ئەو پشتیوانیکردنە ڕەچاو بکات لەسەر بارودۆخی سوریا و چارەنووسی پێکهاتەکانی، کە لەوپەڕی نائارامی و پشێویدا دەژین.
کەنداوی فارس و دورگەی خەرگ جارێکی دیکە لە لێواری مەترسی داگیرکاریدان! بۆچی بەشێک لە چاودێران ئەگەری دەستپێشخەری لە لایەن ئێرانەوە بە ئەگەرێکی کراوە دەبینن؟ ئامادەکردنی: هاوڵاتی بە چڕبوونەوەی ئامادەیی سەربازیی ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لەوانەش جێگیرکردنی کەشتیی فڕۆکە هەڵگری "ئەبراهام لینکۆڵن" و کەرەستەی پێشکەوتووی جەنگی لە ئاوەکانی نزیک ئێران، کەنداوی فارس جارێکی دیکە بووەتە یەکێک لە ناوەندە هەستیارەکانی دروستبوونی گرژیی لە نێوان تاران و واشنتۆندا. هاوکات لەگەڵ ڕاگەیاندنی مانۆڕی سەربازیی چەند ڕۆژەی هێزی ئاسمانی ئەمریکا و دەرکردنی هۆشداریی فڕۆکەوانی لە لایەن ئێرانەوە، سوپای پاسداران بەهەمان شێوە بەڕێوەچوونی مانۆڕی دەریایی لە گەرووی هورمز ڕاگەیاندووە؛ چونکە وای دەبینن ئەمریکا سەرنجی لەسەر ئەو ڕێڕەوە ئاوییە ستراتیژییە چڕکردووەتەوە. لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا بەشێک لە دەزگاکانی ڕاگەیاندنی ئێران لەوانە؛ ڕۆژنامەکانی خوراسان و قودس و جەڤان و کەیهان و فەرهیختەگان، جێگیرکردنی نوێی هێزەکانی ئەمریکایان بە نیشانەی هەنگاونانێکی وردە وردە و هێواش بەرەو "گەمارۆدانی دەریایی ئێران" هەڵسەنگاندووە. بەگوێرەی ئەم دەزگا میدیاییانە، ئامانجی ستراتیژی لەو جۆرە گەمارۆدانە؛ دروستکردنی زۆرترین فشاری ئابوورییە، بەتایبەتی لە ڕێگەی سنووردارکردنی هەناردەکردنی نەوتی ئێرانەوە، بەبێ ئەوەی ڕاگەیاندنی جەنگێکی دەستبەجێ و تەواوەتی بێت. لەم چوارچێوەیەشدا، دوورگەی خەرگ وەک گرنگترین تێرمیناڵی هەناردەکردنی نەوتی ئێران، جارێکی دیکە وەک دەرچەیەکی ستراتیژی لەبەرچاو گیراوە. محەممەد مەنان ڕەئیسی، نوێنەری شاری قوم لە پەرلەمانی ئێران، بە پشتبەستن بە ڕاپۆرتێکی دامەزراوەی بەرگری لە دیموکراسی (FDD) ڕایگەیاندووە، خەرگ یەکێکە لە بژاردە یەکەمین و ئەگەرییەکان لە سیناریۆ سەربازییەکانی ئەمریکادا. ئەمەش پیلانێکی لە مێژینەتر دەهێنێتەوە یاد کە بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٧٩ دوای داگیرکردنی باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە تاران لە لایەن ئەمریکاوە پێشنیار کرا. بەپێی گێڕانەوەکان پیلانەکە لەسەر لێدانی هێڵی ژیانی و سەرەکیی ئابووریی ئێران بوو، کە لەلایەن دەریاوان جەیمس لیۆنەوە پێشنیارکرابوو، بەڵام بەهۆی نیگەرانییەکانی ئەوکاتەی ئەمریکا لەبارەی دەرئەنجامە کۆنترۆڵنەکراوەکانی جێبەجێکردنی پیلانەکەوە، پەردەپۆشکرا، بەڵام گرژیەکانی ئێستا دەریدەخەن وەک ماکێکی ستراتیژی لە یادەوەری ئەمریکادا ماوەتەوە! لە هەمان کاتدا بەشێک لە شرۆڤەکاران هۆشداری ئەوە دەدەن کە نیشاندانی هێزی سەربازیی ئەمریکا لە کەنداوی فارس، مەرج نییە بەو مانایە بێت کە گرژییەکە لەم جوگرافیایەدا سنووردار دەمێنێتەوە، بەڵکو ئەگەری سەرکێشانی بۆ ڕووبەرێکی فراوانتریش هەیە وەک تێوەگلانی عێراق. لە لایەکی دیکەشەوە هیچ گەرەنتییەک نییە کە ئێران خۆی لە گرتنەبەری هەنگاوی پێشوەختە بپارێزێت. چونکە لە وتاری هەینی هەفتەی ڕابردوودا، ژمارەیەک لە ئیمام و دەزگاکانی ڕاگەیاندنی لایەنگری حکومەت کەشتییە ئەمریکییەکانیان بە "تابوتی ملیاران دۆلار" ی وەسفکرد! ئەمەش گوزارشتێکە بە ڕای چاودێران ئاماژەیە بۆ ئامادەیی وەڵامدانەوەی توند و پێشوەختەی ئێران ئەگەر فشارەکان زیاتر چڕ ببنەوە لەسەری. لە ڕوانگەی یاسای نێودەوڵەتییەوە، سەعید مەحمودی، مامۆستای یاسای نێودەوڵەتی و یاسای جەنگە دەریاییەکان لە زانکۆی ستۆکهۆڵم، جەخت لەوە دەکاتەوە کە گەمارۆی دەریایی تەنها لە ئەگەری ڕوودانی شەڕێکی فەرمی لە نێوان دوو وڵاتدا ڕەوایە، هەرچەندە لە ڕووی کردارییەوە ڕەچاوکردنی لایەنی دیبلۆماسی و پاراستنی هاوسەنگی هێز دەتوانێت وەڵامدانەوەی دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان سنووردار بکات و نەبنە ڕێگر لەبەردەم لایەنی هێرشبەردا. هەر بۆیە زۆرینەی چاودێران پێیانوایە؛ بە سەرنجدان لە پێگەی ستراتیژی ئێران لە گەرووی هورمز و بوونی هێزی سەربازی و ئەزموونەکانی ڕابردووی لە ڕووبەڕووبوونەوەی لەگەڵ لەشکرکێشی هێزی دەریایی ئەمریکادا؛ هاوشێوەی جەنگی مەنتیس لە نیسانی١٩٨٨دا، ئاسۆی ئەم گرژییەی ئێستا تەمومژاوییە و یەکلابوونەوەی زیاتر پەیوەستە بە چۆنیەتی هەڵسوکەوت و وەڵامدانەوەی هەردوولاوە بەرامبەر یەکتری، بۆیە ڕەوشەکە لە ئێستا هەروا بە نادڵنیایی و پڕ لە مەترسیی جددی دەمێنێتەوە.
پێشتر هاوکاری لە کام لا وەرگرتووە؟ ئامادەکردنی هاوڵاتی زۆرجار و بەتایبەتی لەدوای دروستبوونی شۆرشی سوریاوە و بە دیاریکراویش لە کاتی ئەم گرژییانەی ئێستای رۆژاڤا، لەلایەن نەیارانی کوردەوە، ناوی ئەم نەتەوەیە دەبەسترێتەوە بە ئیسرائیلەوە، بەتایبەتی پەکەکە و هەسەدە. بەڵام ئایا دەزانیت لە سەرەتای دروستبوونی پارتی کرێکارانی کوردستان، گرووپە جوداخوازەکانی فەڵەستین و لوبنان، مەشق و ڕاهێنانیان بە پەکەکە دەکرد و جێگەیان بۆ کردبوونەوە؟ تەنانەت بۆ چەند ساڵێکیش پەکەکە هاوشانی گرووپەکانی لوبنان و فەڵەستین شەڕی سوپای ئیسرائیلی کردووە. ئەمە جگە لەوەی تاکە شانازی عەرەب کە ڕزگارکردنی قودسە لەسەر دەستی سەڵاحەدینی ئەیوبی کوردەوە بووە. من باسی ئەو مێژووەتان بۆ دەکەم. لە دوای کودەتای ساڵی 1980ـی تورکیا. پەکەکە، کە تا ئەو کاتە پارتێکی سیاسی بوو، بڕیاریدا خەباتی چەکداری دژی تورکیا دەستپێبکات، بۆ ئەو مەبەستەش عەبدوڵڵا ئۆجالان، رێبەری پارتەکە بڕیاریدا تورکیا بەرەو سوریا جێبهێڵن، لەوێشەوە چوونە نێو خاکی لوبنان و بە دیاریکراوی لە دۆڵی بیقاع جێگیربوون، کە ئەوکات لەژێر هەژموونی سەربازیی سوریادا بوو. پەکەکە لە کەمپی هەریەکە لە بەرەی دیموکراتی بۆ رزگاری فەڵەستین، بەرەی جەماوەری بۆ رزگاری فەڵەستین و بزوتنەوەی فەتح جێگیرکرا و لەلایەن ئەو گرووپانەوە مەشقی سەربازی پێدەکرا. حافز ئەسەدی سەرۆکی ئەوکاتی سوریا بە ئامانجی دژایەتی تورکیا ڕێگەی پێدەدان لە ژێر هەژموونی ئەواندا خۆیان بەهێز بکەن. تەنانەت مانەوەی پەکەکە تەنها بۆ مەشق نەبوو، بەڵکو لە ساڵی 1982 کاتێک ئیسرائیل هێرشی کردە سەر کەمپەکانی گرووپە فەڵەستینییەکان لە نێو خاکی لوبنان، بە دیاریکراوی لە شەڕی قەڵای شەقسرین، پەکەکە بڕیاریدا هاوشانی گرووپە فەڵەستینییەکان شەڕ دژی ئیسرائیل بکات و لەو شەڕەشدا چەندین کوژراو و دیلی هەبوو. مانەوەی پەکەکە لە لوبنان بۆ چەند ئامانجێک بوو. سوود وەرگرتن لە ئەزموونی ئەو گروپە چەکدارانەی لەوێ بوون، هەروەها خۆناساندنیان بە جیهانی دەرەوە وەک گرووپێکی داکۆکیکار لە مافی نەتەوەکەیان، ئەوەش بوو لەساڵی 1984 توانیان لە خاکی سوریاوە بپەڕنەوە بۆ باکووری کوردستان و یەکەم چالاکی سەربازی کە ناسرابوو بە داستانی (دهێ و شەمزینان) دژی حکومەتی ئەوکاتی تورکیا ئەنجام بدەن. پەیوەندی پەکەکە و گرووپە فەڵەستینییەکان هەتا ساڵی 1993 بەردەوامبوو، دواتر کاتێک یاسر عەرەفات و ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین لەو کاتەدا ڕێککەوتننامەی ئاشتییان لەگەڵ ئیسرائیل واژۆ کرد، ئاڕاستەی سیاسی فەلەستینییەکان گۆڕا. هەروەها، لە کۆتایی هەشتاکان و سەرەتای نەوەدەکاندا، هەژموونی گرووپە چەپ و مارکسییەکانی فەلەستین (وەک بەرەی دیموکراتی و بەرەی جەماوەری) کە هاوپەیمانی نزیکی پەکەکە بوون، پاشەکشەیان کرد. لە بەرامبەردا گرووپە ئیسلامییەکان (وەک حەماس و جیهادی ئیسلامی) گەشەیان کرد. لە لایەکی دیکەوە تورکیا پەیوەندییەکی مێژوویی و دیپلۆماسی بەهێزی لەگەڵ فەلەستینییەکان هەبوو. تورکیا بە ڕاشکاوی بە سەرکردایەتی فەلەستینی ڕاگەیاندبوو کە ناکرێت هەم داوای پشتگیری لە ئەنقەرە بکەن و هەمیش مەشق و ڕاهێنان بە پەکەکە بکەن. ئەم فشارە وایکرد فەلەستینییەکان دوورکەوتنەوە لە پەکەکە هەڵبژێرن بۆ پاراستنی پشتگیرییە دارایی و سیاسییەکانی تورکیا. هەروەها هێرشەکانی پەکەکە لەنێو خاکی سوریاوە بۆسەر تورکیا تەواو ئەنقەرەی بێزارکردبوو، بۆیە تورکیا لە ساڵی 1998 زۆرینەی سوپای وڵاتەکەی لەسەر سنوری سوریا کۆکردەوە و هەڕەشەی هێرشکردنە سەر دیمەشقی دەکرد ئەگەر سوریا عەبدوڵڵا ئۆجالان دەرنەکات. سوریا کە لەو کاتەدا لە ڕووی سەربازییەوە توانای بەرەنگاربوونەوەی تورکیای نەبوو، بۆیە ناچار بوو پاشەکشە بکات. لە 20ی ئۆکتۆبەری 1998، هەردوو وڵات ڕێککەوتننامەی ئەدەنەیان واژۆ کرد. بەپێی ئەم ڕێککەوتنە: سوریا پەکەکەی وەک "ڕێکخراوێکی تیرۆریستی" ناساند، هەموو چالاکییەکانی پەکەکەی لە خاکی خۆیدا قەدەغە کرد و بڕیاریدا عەبدوڵا ئۆجەلان لە خاکی سوریا دەربکات. لەدوای رۆشتنی عەبدوڵڵا ئۆجالان لە خاکی سوریا، دەزگای هەواڵگری ئیسرائیل (مۆساد) بڕیاریدا وەک تۆڵەکردنەوەیەک لە پەکەکە هاوکاری تورکیا بکات بۆ دەستگیرکردنی عەبدوڵڵا ئۆجالان. پاش ئەوە ئۆجالان کۆچی کرد بۆ هەریەکە لە روسیا، یۆنان و ئیتاڵیا، بەڵام بەهۆی فشاری تورکیاوە هیچ کام لەو وڵاتانە ئامادەنەبوو وەریبگرن، بۆیە بەناچاری روویکردە، کینیا و لە باڵیۆزخانەی یۆنان لە کینیا خۆی حەشاردا. لە ساڵی 1999 تیمێکی هەواڵگری کە پێکهاتبوو لە میتی تورکیا و سی ئای ئەی ئەمریکی و مۆسادی ئیسرائیلی؛ توانیان ئۆجەلان دەستگیر بکەن و رەوانەی تورکیای بکەنەوە. ئەمەش چیرۆکی نێوان کورد و ئیسرائیل بوو کە هەمیشە کورد بەوە تۆمەتبار دەکرێت لایەنگیری ئیسرائیلە و لەلایەن ئەو وڵاتەوە پشتیوانی لێدەکرێت، لەکاتێکدا زیاتر لە فەڵەستینییەکانەوە نزیک بوو نەک ئیسرائیل.
ئیسرائیل بەنیازی چییە؟ ئامادەکردنی هاوڵاتی لەکاتێکدا دەنگۆی هێرشی ئەمریکا بۆ سەر ئێران لە هەموو کاتێک زیاترە و ترەمپ ڕۆژ نییە بۆ خۆی یان بە کەسە نزیکەکانیدا پەیام و هەڕەشە بۆ ئێران نەنێرێت، کەچی نەتانیاهۆ و حکومەتەکەی لە هەموو کاتێک بێدەنگترن و نقەیان لێوەنایەت. بەڵام ئەم بێدەنگییەی ئیسرائیل مانای ڕاوەستانی نییە، بی بی سی بەریتانی ئاشکرای کردووە کە ئیسرائیل بە ئاشکرا بێدەنگە، بەڵام لە ژێرەوە سەرقاڵی پلانە لەگەڵ واشنتۆن، چونکە پێیانوایە لەم کاتەدا ناتوانێت بە تەنها ڕژێمی ئێران بگۆرێت. گۆڕینی ڕژێم ئامانجی یەکەم و سەرەکیی ئیسرائیلە، بۆیە ڕێگەکەی بۆ ترەمپ کردووەتەوە کە ئەو کارەی بۆ بکات چونکە توانا سەربازییەکانی ئیسرائیل سنوورەدارە. لێکۆڵەرێکی باڵا لە کاروباری ئێران لەو بارەیەوە بە بی بی سی گوتووە: نەتانیاهۆ گەیشتووەتە ئەو بڕوایەی کە بۆ ڕاگرتنی پڕۆگرامی مووشەکی و ئەتۆمیی ئێران، تەنها یەک ڕێگە هەیە ئەویش گۆڕینی ڕژێمە، ئەمەش تەنها بە ئەمریکا دەکرێت. سەرچاوەیەک بۆ بی بی سی ئاشکرای کردووە، شلۆمی بیندەر، سەرۆکی هەواڵگری سەربازی ئیسرائیل، لە واشنتۆن لەگەڵ ئاژانسە هەواڵگرییەکانی ئەمریکا کۆبووەتەوە بۆ دیاریکردنی "ئامانجە سەربازییەکان" لەناو خاکی ئێراندا. لەبارەی بێدەنگی ئیسرائیلیش، ئاساف کۆهین جێگری پێشووی یەکەی هەواڵگریی ئیسرائیل دەڵێت: ئیسرائیل ئێستا بە ئەنقەست بێدەنگە بۆ ئەوەی ڕێگە بدات ئەمریکییەکان سەرکردایەتی بکەن، چونکە ئەوان بەهێزترن و شەرعییەتی نێودەوڵەتییان زیاترە، تاوەکو بتوانن ڕژێمی ئێران بە تەواوەتی بخەن و کۆتایی بە حوکمی خامنەییی بهێنن. لەبارەی کاتی گونجاویش کۆهین دەڵێت: ئێستا باشترین کاتە بۆ هێرشکردنە سەر ئێران؛ چونکە کلکەکانی وەک حزبوڵا و حەماس و حوسییەکان لاواز بوون و لەناوخۆی ئێرانیشدا پشێوی هەیە کە یارمەتی ئیسرائیل و ئەمریکا دەدات زووتر بتوانن ڕژێمی ئێران بڕوخێنن. پرسی هێرشکردنە سەر ئێران لە ناوخۆی ئیسرائیل بووەتە بابەتێکی گشتگیر. پارتی دەسەڵاتدار و ئۆپۆزسیۆن لەگەڵ هێرشی توند و دەستەبەجێدان بۆ سەر ئێران. مۆشێ تورپاز، ئەندامی پەرلەمانی ئیسرائیل لە بەرەی ئۆپۆزسیۆن دەڵێت: لە بەرەنگاربوونەوەی "شەڕی ڕەها"دا نابێت هێرشی سنووردار بکەیت. ئەمە بۆچوونێکی گشتییە و هەمووان لە ئیسرائیل پێیانوایە کە دەبێت هێرشێکی تووند بکرێتە سەر ئێران، نەک وەک جاری پێشوو تەنها لە ڕێی هێزی ئاسمانییەوە. بەگوێرەی چەند ڕاپرسییەک، لەدوای شەڕی 12 رۆژەی نێوان ئیسرائیل و ئێرانەوە، زۆرینەی دانیشوانی ئیسرائیل لەگەڵ ئەوەدان هێرش بکرێتە سەر ئێران و بەتەواوی ڕژێمەکە لەناو ببرێت، چونکە پێیانوایە ئێران هەڕەشەیەکی جدییە لەسەر تەلئەبیب و لە هەرکاتێکدا بێت ئێران بە مووشەک هێرش دەکاتە سەریان.
بۆچی 22 دەوڵەتی عەرەبی نەیانتوانیوە ئابڵوقەی سەر غەززە لاببەن؟ ئامادەکردنی هاوڵاتی هەرچەندە کورد خاوەنی دەوڵەت نییە و عەرەب 22 دەوڵەتیان هەیە، بەلام ئەوەی کورد بۆ کۆبانێی کرد لەماوەی هەفتەیەک، عەرەب نەیتوانیوە بە زیاتر لە 800 رۆژ بۆ غەززەی بکات. لە شەڕ و پەلاماری حکومەتی سوریا بۆ سەر هەسەدە، یەکگرتوویی و دەنگهەڵبرینی کورد وایکرد ئابڵوقەی کۆبانێ لە کەمتر لە هەفتەیەکدا هەڵبگیرێت و کاروانی هاوکارییەکان بگاتە شارەکە، بەڵام لەدوای 7ـی ئۆکتۆبەری 2023ـەوە غەزە ئابڵوقەی لەسەرە، کە ناوە ناوە کەمێک هەڵدەگیرت، کەچی عەرەب بە 22 دەوڵەتەوە نەیتوانیوە بەتەواوەی ئەو گەمارۆیە بشکێنێت. با کەمێک بە مێژوودا بچینەوە بۆ ئەوەی لە دۆخەکە تێبگەین. ساڵی 1973 کاتێک سوپای سوریا و میسر پەلاماری ئیسرائیلیاندا، توانیان گورزێکی کوشندە لە ئیسرائیل بدەن، بە ئامانجی ئەوەی بەشێک لە خاکە داگیرکراوەکەیان لە ئیسرائیل وەربگرنەوە، وەک بەرزاییەکانی جۆلانی سوریا و نیمچە دورگەی سینای میسر، بەڵام بەهۆی هاوکارییەکانی ئەمریکا و وڵاتانی ئەوروپاوە، نەک نەیانتوانی وەریبگرنەوە بەڵکو جارێکی دیکە تێکشکان. بەهۆی ئەم هەڵوێستەی ئەمریکا و ئەوروپاوە، وڵاتانی عەرەبی بە کۆی گشتی ڕێککەوتن نەوت بەو وڵاتانە نەفرۆشن کە هاوکاری ئیسرائیلیان کردووە لە جەنگەکەدا. ئەم بڕیارە وایکرد قەیرانێکی گەورەی وزە لە جیهاندا دروست ببێت، لەدوای ئەم بڕیارەشەوە بە ناچاری ئیسرائیل بارودۆخی فەڵەستینی ئاسایی کردەوە و وازی لە فراوانخوازییەکانی هێنا. میسر ساڵی 1979 بڕیاریدا دان بە دەوڵەتی ئیسرائیلدا بنێت لەپێناو وەرگرتنەوەی خاکەکەی و دواتر لە ساڵی 1994 ئوردنیش بە ناچاری لەگەڵ ئیسرائیل ڕێککەوتنی ئاشتیی واژۆکرد بە ئامانجی ئەوەی بتوانێت رێڕەوی ئاویی خۆی لە دەریای سوردا بەکاربهێنێت. هەرچی سوریایە هەتا ئێستاش نەیتوانیوە بەرزاییەکانی جۆلان لە ئیسڕائیل وەربگرێتەوە و لە ڕێککەوتنی مانگی رابردووش لەگەڵ ئیسرائیل دەستبەرداری نزیکەی 600 کیلۆمەتر چوارگۆشەی خاکەکەی بووە بۆ ئیسرائیل. لە ساڵی 2020 هەریەکە لە ئیماڕات، بەحرەین، مەغریب و سودان پەیوەندییەکانیان لە چوارچێوەی ڕێککەوتنی ئیبراهیمی لەگەڵ ئیسرائیل ئاسایی کردەوە، عومانیش بەتەواوی پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئیسرائیل ئاسایی کردووەتەوە. ئەم جیاخوازی و پەرتەوازەییە وایکردووە عەرەب نەتوانێت گەمارۆی سەر غەززە بشکێنێت و تا ئێستا نەیتوانیوە بڕیارێکی گشتگیر لە پێناو پاراستنی خەڵکی غەززە بدەن، کە تا ئێستا ئیسرائیل بەردەوامە لە هێرشکرنە سەری. بەڵام بە پێچەوانەی وڵاتانی عەرەبییەوە؛ کورد توانیویەتی چەند جارێک بە یەکگرتن هاوکێشەکان بگۆڕێت و دوژمنەکانیان بشکێنن یان ناچاری گفتوگۆی بکەن. ساڵی 2014 کاتێک تیرۆرستانی داعش هێرشیانکردە سەر ڕۆژئاوای کوردستان، هێزی پێشمەرگە توانی لەنێو خاکی تورکیاوە، کە گەورەترین نەیاری ڕۆژئاوای کوردستان بوو، خۆی بگەیەنێتە شاری کۆبانی و هاوکاریی شەڕڤانان بکەن لە تێکشکاندنی تیرۆرستانی داعش، ئەوەش یەکەم شکانی داعش بوو لەدوای دروستبوونییەوە. هەروەها ڕووداوەکانی ئەم دواییەی سوریا و هێرشی حکومەتی دیمەشق و گرووپە چەکدارەکانی تورکیا بۆ سەر ڕۆژئاوای کوردستان، جارێکی دیکە کوردی لە تەواوی جیهان یەکخست و بەم یەکگرتنەش توانییان سوپای سوریا ناچار بە گفتوگۆ بکەن و لە هێرشکردن بیانوەستێنن. هەروەها بەم یەکگرتنە کورد توانی نەک تەنها هێرشەکان بوەستێنێت، بەڵکو سۆزی زۆرینەی وڵاتانی جیهانی بەلای خۆیدا ڕاکێشا، بە تایبەتی لە دوای بڕینی کەزیەی شەڕڤانە کوردەکەوە کە بووە سیمبولی بەرخۆدانی ڕۆژاڤا.
ئیسرائیل چەند ناوچەی سوریای بەدەستەوەیە و سوریا چۆن ڕازیبووە؟ ئامادەکردنی هاوڵاتی تەنها لە ماوەی 25 ڕۆژدا نەخشەی سوریا گۆڕانکارییەکی گەورەی بەسەردا هاتووە، لە لایەک بەشێکی زۆری خاکەکەی بۆ ئیسرائیل لەدەستداوە و لە لایەکی دیکەش خاکێکی زۆری ژێر دەسەڵاتی هەسەدەی کۆنترۆڵ کردووە. لە دوای رێککەوتنەکەی 6ـی مانگ لەنێوان سوریا و ئیسرائیل لە پاریس، هەمووشتێک گۆڕا. هەر دوای ئەو رێککەوتنە بڕیاری هێرش بۆ سەر ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی بەڕێوبەرایەتی خۆسەر درا، بەڵام لە هەمان ڕێککەوتندا بەشێکی زۆری خاکی سوریا درا بە ئیسرائیل بەبێ ئەوەی بەرپرسانی دیمەشق ناڕازیی بن لەسەری. لە دوای رووخانی رژێمی ئەسەد، ئیسرائیل 400 بۆ 600 کیلۆمەتر چوارگۆشەی خاکی سوریای لە پارێزگای قونەیتەرە و دەرعای داگیرکرد و چیای جەبەل شێخیش کە تەنها 40 کیلۆمەتر لە دیمەشقەوە دوورە، بە دەستی ئیسرائیلەوەیە، ئەمە جگە لە پارێزگای سوەیدا کە بەدەست دروزەکانەوەیە و هاوپەیمانێکی نزیکی ئیسرائیلن. ئیسرائیل 59 ساڵیشە 1200 کیلۆمەتر چوارگۆشەی بەرزاییەکانی جۆلانی داگیرکردووە. بەگوێرەی میدیاکانی ئیسرائیل، سوریا تەنها لەبارەی جەبەل شێخ ناکۆکی هەیە و دەیەوێت سوپای ئیسرائیل لەو ناوچەیە بکشێتەوە و بۆ ناوچەکانی دیکە سازشی کردووە، بەڵام ئیسرائیل ئەو چیایەی بە هیڵی سوور داناوە و بە بەرپرسانی ئەمریکای گوتووە، لەوێ ناکشێنەوە. دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، تەنها ماوەی مانگێکی داناوە بۆ ئەوەی هەردوولا ڕێکبکەون و رێککەوتنەکەش بۆ ڕای گشتی ڕابگەیەنن. لە بەرامبەردا حکومەتی سوریا، لە شەشی مانگەوە هێرشی بۆ سەر ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی بەڕێوبەرایەتی خۆسەر دەستپێکرد و لەو ماوەیەدا دەستی گرت بەسەر دوو گەڕەکە کوردییەکەی حەلەب؛ پارێزگای دێرەزوور، رەققە و شارۆچکەی تەبقا. لە ئێستادا 80%ـی ئەو خاکەی 25 رۆژ لەمەوبەر بەدەست هەسەدەوە بوو، ئێستا حکومەتی سوریای تێدا جێگیرە، ئەمەش بە یارمەتی هۆزە عەرەبەکانی ئەو ناوچانە بوو کە لە هەسەدە هەڵگەڕانەوە و چوونە پاڵ چەکدارانی دیمەشق. سەرەڕای ئەو هەموو پیشێلکارییەی بەرامبەر کورد و شەڕڤانانیان کرد، کە زۆربەی رێکخراوە ناوخۆیی و جیهانییەکان بە تاوانی جەنگی ناودەبەن، چەکدارانی دیمەشق نەیانتوانی تەنها یەک بستی خاکی رۆژاڤا داگیربکەن و تەنانەت گوندێکی کوردیش نەکەوتووەتە دەستیان. لە بەرامبەردا، میدیای ئیسرائیل دەڵێت، کە جگە لە بێدەنگی دیمەشق لەسەر ئەو ناوچانەی ئیسرائیل لە رۆژئاوای وڵاتەکەی داگیریکردوون، ڕازیشبووە بەوەی تا کۆتایی ساڵ باڵیۆزخانەی ئیسرائیل لە دیمەشق بکرێتەوە و بچێتە نێو رێککەوتنامەی ئیبراهیمییەوە بۆ ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئیسرائیل. میدیای ئیسرائیل باس لەوە دەکات، هەموو ئەمانە بە فشاری ترەمپ لەسەر ئەحمەد شەرعە و دەیەوێت بەزووترین کات رێککەوتنەکە رابگەینرێت. بە چوونی سوریا بۆ نێو رێیکەوتننامەی ئیبراهیمی، وڵاتەکە دەبێتە پێنجەم وڵاتی عەرەبی دوای ئیمارات، مەغریب، بەحرەین و سودان کە پەیوەندی لەگەڵ ئیسرائیل ئاسایی بکاتەوە لەکاتێکدا بەرپرسانی دیمەشق و ئەنقەرە چەندین جار هەسەدەیان بەوە تۆمەتبار دەکرد کە پەیوەندی لەگەڵ ئیسرائیل هەیە و ئیسرائیل ناهێڵێت هەسەدە تێکەڵ بە سوپای سوریا ببێت.
ئێران لە قۆناغێکی هەستیاردایە لە مێژووی هاوچەرخی خۆیدا. چاودێران دەڵێن قەیرانی ئابووری، ناڕەزایەتییە بەربڵاوەکانی خەڵک و سەرکوتکردنیان بە شێوەیەکی دەڕەندانە لەلایەن حکومەتەوە و سزاکانی ئەمەریکا و ڕۆژئاوا بۆ سەر تاران، وردە وردە سیستەمی حوکمڕانی کۆماری ئیسلامی بەرەو داڕمان دەبات. دابەزینی بەردەوامی بەهای تمەن و بەرزبوونەوەی خێرای نرخی دۆلار، بەشێوەیەکی گشتی ئابووری وڵاتەکەی پەکخستووە. بەرزبوونەوەی نرخەکان، لە خۆراک و دەرمانەوە بۆ خانووبەرە و وزە، ژیانی ڕۆژانەی ملیۆنان خەڵکی ئێرانی ڕووبەڕووی کێشەی جددی کردووەتەوە و هەژاری کردووەتە دیاردەیەکی بەربڵاوی وڵاتەکە و وایکردووە قەیرانە ئابوورییەکە ببێتە قەیرانێکی سیاسی و وجودی بۆ تاران. بە گوێرەی هەواڵەکان، نرخی یەک دۆلاری ئەمەریکا، ڕۆژی پێنجشەممە، 29ی مانگی یەک، 160هەزار تمەنی لەو وڵاتە تێپەڕاندووە. لەئەنجامی دوایین خۆپیشاندانەکانی ئەو وڵاتە کە سەرەتا لەکاردانەوە بە بەرزبوونەوەی نرخی دۆلار دەستیان پێکرد، تاکو ئێستا هەزاران کەس بە تەقەی هێزەکانی حکومەت کۆژران و هەزارانی دیکەش بریندار و بێسەروشوێن کراون. هاوکات بەرزبوونەوەی گرژییەکان لەگەڵ ئەمەریکا و ڕۆژئاوا و ئەگەری کردەوەی سەربازیی ئەمەریکا وایکردووە دۆخی ئێرانی بەرەو خراپتربوون بڕوا. هەڕەشەی جموجۆڵی سەربازی له ناوچەکه و هۆشدارییە دیپلۆماسییەکان تا دێت بازاڕی دراو و ژیانی خەڵکی ناجێگیر کردووه . لەم جۆرە هەلومەرجەدا متمانەی گشتی ڕووخاوە و دەوترێت خەڵکەکە هەوڵی دەرکردنی پارە و داراییەکانیان لەبانکەکانی ئێران دەدەن. هاووڵاتییەک لە ناوخۆی ئێرانەوە سەبارەت بە بارودۆخی ئێستای ئەو وڵاتە بە دەنگی ئەمەریکای ڕاگەیاند "خەڵک لە ترسی ئەوەی بەهای پارەکەیان هێندەی دیکە بشکێت و وەک خەڵکی جارانی سوریا و عێراقیان بەسەر بێت، هەوڵدەدەن پارەکانیان لە بانکەکان بهێنە دەرەوە و بیگۆڕن بۆ دۆلار، بەڵام ئەمە بۆ خەڵکەکە جێبەجێ نابێت." بە وتەی ئەو هاووڵاتییە هۆکاری ئەمەش ئەوەیە نەوەک نەختینەیی نییە، بەڵکو پارەی ئێران هێندە بێ بەها بووە کە بانکەکان دراوی پێویستیان نییە و ئەگەر هەشبێت قەبارەی پارەکە ئەوەندە زۆر دەبێت کە ناتوانرێت بجوڵێنرێت و کاری پێبکرێت. ئەو هاووڵاتییە دەشڵێت، بازاڕی ئێران لەڕادەبەدەر ناجێگیرە "بە هەواڵێک، نرخەکان بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش بەرز و نزم دەبنەوە، هیچ شتێک پێشبینی ناکرێت." دەشڵێت "ئەوانەی کەمێک دۆخی ئابووریان باشترە، لە ترسی شەڕ خواردن و خۆراکێکی زۆریان کڕیوە، بەڵام زۆربەی خەڵکی دیکە لەم ڕۆژانەدا لە ژیانێکی مان و نەماندا بەسەر دەبەن." ئەم هاووڵاتییە لە کۆتاییدا دەشڵێت " زۆرینەی خەڵک هیوای بەستوە بە ترامپ و داوا دەکەن ئەم دۆخە بە لابردنی ئەم حکومەتە بگۆڕێت، چونکە هیچ ئومێدێک نەماوە بۆ چاکسازی لە ناوەوە". زۆرێک لە چاودێران پێیان وایە لە نەبوونی گۆڕانکارییە بنەڕەتییەکان لەو وڵاتە، تاران کەوتووەتە ڕێڕەوێکەوە کە بەرەو داڕمان دەڕوات. شارەزایەکی بواری ئابوری لە ناخۆی ئێران کە نەیویستووە ناوەکەی ئاشکرا بکرێت، بە بەشی کوردی دەنگی ئەمەریکای وت "قەیرانی ئابووری کاتێک دەبێتە هەڕەشەیەکی وجودی بۆ سەر حکومەت کە لەیەک کاتدا سێ ئەرکە سەرەکییەکەی حکومەت تێکدەدات کە بریتین لە دابینکردنی بژێوی ژیان و پاراستنی متمانەی گشتی و بەڕێوەبردنی نەزمی کۆمەڵایەتی کە هەر سێیان ئێستا پەکیان کەوتووە." دەشڵێت "ئێستا داڕمانی دراوی نیشتمانی ئێران وایکردووە حکومەت نەتوانێت نرخەکان کۆنترۆڵ بکات و بێمتمانەیی بە سیستەمی بانکی دروستبووە و حکومەت بێتوانایە لە وەڵامدانەوەی داواکارییەکانی خەڵک بۆ بژێوی ژیانیان و ئەمەش وایکڕدووە ناڕەزایەتییەکان ببنە بەشێک لە دیاردەیەکی هەمیشەیی ئەم وڵاتە."
هێزەکانی سوریای دیموکرات [هەسەدە] رێکەوتنی لەگەڵ حکومەتی سوریا لەبارەی ئاگربەست و تێکەڵکردنی هەسەدە بە سوپای سوریا راگەیاند. بەگوێرەی راگەیەندراوە، هێزەکانی سوپا دەکشێنەوە و لەبری ئەوان هێزەکانی ئاسایشی ناوخۆ لە ناوچەکانی حەسەکە و قامیشلۆ جێگیر دەکرین و سێ لیواش بۆ هێزەکانی هەسەدە دروستدەکرێت. دەقی راگەیەندراوەکە. دەقی ڕێککەوتننامەی نێوان هێزەکانی سوریای دیموکرات و حکومەتی سوریا لە چوارچێوەی ڕێککەوتنێکی گشتگیردا، بڕیار لەسەر ڕاگرتنی شەڕ لە نێوان حکومەتی سوریا و هێزەکانی سووریای دیموکرات درا، لەگەڵ لێکتێگەیشتن بۆ پڕۆسەیەکی یەکخستنی قۆناغ بە قۆناغی هێزە سەربازی و کارگێڕییەکانی هەردوولا. خاڵە سەرەکییەکانی ڕێککەوتنەکە: • کشانەوەی سەربازی: کشانەوەی هێزە سەربازییەکان لە خاڵەکانی بەریەککەوتن، چوونە ناوەوەی هێزەکانی ئاسایشی سەر بە وەزارەتی ناوخۆ بۆ ناوەندی شارەکانی حەسەکە و قامیشلۆ، و دەستپێکردنی پڕۆسەی تێکەڵکردنی هێزە ئەمنییەکان لە ناوچەکەدا. • پێکهاتەی سەربازی: پێکهێنانی فیرقەیەکی سەربازی کە سێ لیوا لە هێزەکانی سووریای دیموکرات لەخۆ بگرێت، جگە لە پێکهێنانی لیوایەکی هێزەکانی کۆبانێ لە چوارچێوەی فیرقەیەکی سەر بە پارێزگای حەلەب. • کارگێڕی و دامەزراوەکان: یەکخستنی دامەزراوەکانی بەڕێوەبەریی خۆسەر لە چوارچێوەی دامەزراوەکانی دەوڵەتی سووریادا، لەگەڵ جێگیرکردنی فەرمانبەرانی مەدەنی. • مافەکان: ڕێککەوتن لەسەر یەکلاکردنەوەی مافە مەدەنی و پەروەردەییەکانی گەلی کورد، و دەستەبەرکردنی گەڕانەوەی ئاوارەکان بۆ ناوچەکانی خۆیان. ئامانجی ئەم ڕێککەوتنە یەکخستنەوەی خاک و تەواوکردنی پڕۆسەی تێکەڵبوونی گشتگیرە لە ناوچەکەدا، لە ڕێگەی بەهێزکردنی هاوکاری نێوان لایەنە پەیوەندیدارەکان و یەکخستنی هەوڵەکان بۆ ئاوەدانکردنەوەی وڵات. ناوەندی ڕاگەیاندنی هێزەکانی سووریای دیموکرات 30ـی کانوونی دووەمی 2026
ئەحمەد شەرع ملی بۆ زۆربەی داواکارییەکانی ترەمپ و نەتانیاهۆ داوە ئامادەکردنی هاوڵاتی لە کاتێکدا هێرشی چڕ دەکاتە سەر رۆژاڤا و چەندین ناوچەی ژێر دەسەڵاتی بەڕێوبەری خۆسەری کۆنترۆڵکردووە، ئەحمەد شەرع، سەرۆکی ڕاگوزەری سوریا، خەریکە بە تەواوی مل بۆ داواکارییەکانی ئیسرائیل دەدات. ئەحمەد شەرع، بە پشتیوانی ئەمریکا و بەتایبەتی تۆم باراک، نێردەی ترەمپ بۆ سوریا، لە رۆژهەڵاتی وڵاتەکەی خەریکی جەنگە دژی کورد، بەڵام لە رۆژئاوای وڵاتەکەی چیرۆکێکی دیکە هەیە و بەشێکی زۆری داواکارییەکانی ئیسرائیلی جێبەجێکردووە. بەگوێرەی راپۆرتێکی پێگەی "میدڵ ئیست ئای"ـی بەریتانی، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، تەنها مانگێکی داناوە بۆ دیمەشق و تەلئەبیب تاوەکو بگەنە ڕێککەوتنی کۆتایی و لێکتێگەیشتنی 6ـی مانگ، کە لە پاریس واژۆکرا، جێبەجێ بکەن، بەمزووانەش رێککەوتنەکە ڕادەگەیەنرێت. لە راپۆرتەکەدا هاتووە، ترەمپ فشاری لە بنیامین نەتانیاهۆ، سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل و ئەحمەد شەرع کردووە تاوەکو سەرەتای مانگی سێ کۆتایی بە هەموو شتێک بهێنن. ڕێککەوتنەکە چۆنە؟ سەرچاوەیەک کە قسەی بۆ میدڵ ئیست ئای کردووە، دەڵێت، هەردوولا لەسەر هەموو شتێک ڕێککەوتوون و تەنها لەسەر چیای جەبەل شێخ ناکۆکن کە تەنها 40 کیلۆمەتر لە دیمەشقەوە دوورە و ئیسرائیل لەدوای ڕووخانی ئەسەد داگیری کردووە. بەرپرسێکی باڵای یەکێک لە وڵاتانی ڕۆژئاوا کە پەیوەندی لەگەڵ ئیسرائیلییەکان هەیە، بە میدڵ ئیس ئای گوتووە، ئیسرائیلییەکان ئەمریکییەکانیان ئاگادارکردووەتەوە هەرگیز سازش لەسەر جەبەل شێخ ناکەن و بە "هێڵی سووری" دەزانن. ئەو بەرپرسە پێیوایە، ئیسرائیل هەڵوێستی خۆی لەسەر ئەو بابەتە هەرگیز لە ماوەی مانگێکدا ناگۆڕێت کە ترەمپ دیاریکردووە. ئەو بەرپرسە باس لەوەش دەکات، ئیسرائیل دەزانێت ئیستا بەرپرسانی ئەمریکا بوونەتە دوو بەش لەسەر بابەتی کوردانی سوریا و وا لە جەبەل شێخ دەڕوانێت کە کێشەیەکی ئاسایشی نیشتمانییە، بەپێچەوانەی رۆژاڤاوە. ئەو بەپرسە دەشڵێت، "ناوەندی فەرماندەیی ئەمریکا و سیناتۆری کۆمارییەکان دژی هێرشی سوریان بۆ سەر کوردەکان، بەڵام تۆم باراک و دۆستەکانی پشتگیری" لە هێرشەکەی ئەحمەد شەرع دەکەن، بۆیە ڕۆژاڤا لای ئیسرائیل هێڵی سوور نییە وەک جەبەل شێخ. لەبارەی دروزەکانەوە، ئەو بەرپرسە دەڵێت، بەپێی ڕێککەوتنەکەی دیمەشق و تەلئەبیب، حکومەتی سوریا ڕازیبووە بەوەی لە ڕووی سەربازییەوە نەچێتە نێو سوەیدا، بەڵام بە پشتگیری ئیسرائیل دانوستان دەستپێدەکات بۆ ئەوەی سوەیداش تێکەڵی حکومەتی سوریا بکرێت، هەروەک ئەو ڕێککەوتنانەی لەگەڵ بەرپرسانی هەسەدە کراون بۆ تێکەڵبوون بە سوپا. ئیسرائیل ئێستا کوێی سوریای بەدەستەوەیە؟ لەدوای ڕووخانی ئەسەد لە کۆتایی 2024، ئیسرائیل 400 بۆ 600 کیلۆمەتر چوارگۆشەی خاکی سوریای داگیرکرد، ئەمە جگە لەو هەزار و 200 کیلۆمەتر چوارگۆشەیەی بەرزاییەکانی جۆلان کە لە ساڵی 1967ـەوە دەستی بەسەرداگرتووە. ئێستا ئیسرائیل بنکەی سەربازیی لە پارێزگای دەرعە و قونەیتەرەی سوریا هەیە، ئەمە جگە لەوەی کە سوەیدا بەدەست دروزەکانەوەیە کە ئەمیش وەک پێگەی ئیسرائیل هەژمار دەکرێت. بەپێی رێککەوتنەکەی 6ـی مانگ لە پاریس، هەردوولا ڕێککەوتن میکانیزمێکی هاوبەش دابمەزرێنن بۆ دروستکردنی شانەیەکی پەیوەندی تا بتوانن زانیاریی سەربازیی و هەواڵگری ئاڵوگۆڕ بکەن. لە ڕێککەوتنەکەدا حکومەتەکەی ئەحمەد شەرع ڕازی بوو بەوەی نووسینگەیەکی ئیسرائیل لە دیمەشق بکرێتەوە بەبێ ئەوەی سیفەتی دیبلۆماسی پێ بدرێت، بەڵام بەگوێرەی ڕاپۆرتێکی کەناڵی ئای 24 نیوزی ئیسرائیلی، "گفتوگۆی گەشبینانە هەیە لەسەر ئەوەی تا کۆتایی ئەمساڵ ئیسرائیل باڵیۆزخانەیەک لە دیمەشق بکاتەوە." ڕاپۆرتی کەناڵە ئیسرائیلییەکە باس لەوە دەکات، سوریا جگە لەوەی ملی بۆ ئەو داواکارییانە داوە، بەوەش ڕازی بووە بچێتە ڕێککەوتنی ئیبراهیمییەوە و ماوەی 25 ساڵیش بەرزاییەکانی جۆلان بداتە ئیسرائیل، ئەمانەش هەمووی لەژێر فشاری ئەمریکایە و داوای لێکردوون جارێکی دیکە بەزوویی لە پاریس کۆببنەوە بۆ تەواوکردنی ڕێککەوتنەکە.
ئامادەکردنی هاوڵاتی لینزی گراهام، ئەو سیناتۆرە ئەمریکییەی بە دۆستی نزیکی کورد ناسراوە، جارێکی تر لە میدیای کوردیدا بە پاڵەوان لە قەڵەم دەدرێت، بەڵام هەر بەڕاستی ئەگەر سەیری کارەکانی پێشووی بکەین دەزانین کە نەیتوانیوە یارمەتی کورد بدات و بەڵینەکانی بەرامبەر کورد جێبەجێ نەکردووە، تەنانەت لە پشت پەردەوە قسەی تووند و ناشرینی بەرامبەر کورد کردووە. لینزی گراهام پرۆژەیاسایەکی لە هەژماری ئێکسی خۆی ڕاگەیاند بە ناوی "کوردەکان بپارێزن" و گوتی؛ ئەم هەفتەیە پێشکەشی ئەنجوومەنی پیرانی دەکەم کە ئامانج لێی ئەوەیە سزای کەمەرشکێنی ئابووری بخرێتە سەر هەر وڵاتێک کە هێرش دەکاتە سەر کوردەکان کە هاوپەیمانمانن و ئەمریکا پشتیان تێناکات. بەڵام ئەم سیناتۆرە لە ساڵی 2019 هەمان بەڵێنی بە کورد دا و بەڵێنەکەی لەبەر بەرژەوەندی تورکیا و وڵاتەکەی شکاند، هەر وەک چۆن ئیستا بەرپرسانی ئەمریکا لەبەر بەرژەوەندی خۆیان هەسەدەیان فەرامۆشکردووە. بۆ ئەوەی بە تەواوی لە چیرۆکەکە تێبگەین دەبێت بگەڕێینەوە بۆ ساڵی 2019، ئەو کاتەی تورکیا ئۆپەراسیۆنێکی سەربازیی گەورەی دژی رۆژاڤا دەستپێکرد. لەپێش دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنەکە، لینزی گراهام دەنگێکی دلێر بوو لە کۆنگرێس بۆ پاراستنی کورد و دەیگوت، ناهێڵین بەهیچ شێوەیەک تورکیا هێرش بکاتە سەر کوردەکان و ئەگەر هێرش بکات باجێکی قورس دەدات، بەڵام بە بڕیاری ترەمپ هێزەکانی ئەمریکا لە رۆژاڤا کشانەوە و گڵۆپی سەوزی بۆ ئەردۆغانی سەرۆککۆماری تورکیا هەڵکرد تا ئۆپەراسیۆنەکە دەستپێبکات. لەدوای هێرشەکەی ئەنقەرە، کە بە قوڵایی 40 کیلۆمەتر هاتە نێو خاکی رۆژاڤا، لینزی گراهام پرۆژەیاسای "رووبەرووبونەوەی دەستدرێژییکاریی تورکیا"ـی پێشکەشی کۆنگرێس کرد و لیژنەی کاروباری دەرەوەی ئەنجوومەنی پیران پەسەندیکرد و تەنها ئەوە مابوو دەنگی لەسەر بدرێت، بەڵام دواتر گراهام پەشیمان بوویەوە. لەدوای کۆبوونەوەیەکی لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ، کە ئەوکات لە خولی یەکەمی سەرۆکایەتییەکەدا بوو، لینزی گراهام ڕایگەیاند، کات دەدات بە ئیدارەی ترەمپ تاوەکو دانوستانی ئاگربەست لەگەڵ تورکیا دەکات، ئەمەش بووە هۆی کوشتنی پرۆژەیاساکە. هۆکارێکی دیکە ئەوە بوو کە ئەو کاتە سەرکردەی زۆرینەی ئەنجوومەنی پیران میچ مەکۆنێڵی سەر بە دیموکراتەکان بوو، کە رێگەی نەدا پرۆژەیاساکە دەنگی لەسەر بدرێت و گوتی: سزا سەپاندن بەسەر تورکیا کە هاوپەیمانێکی ناتۆمانە وادەکات زیاتر لە روسیا نزیک ببێتەوە. بۆیە رەنگە پرۆژەیاساکەی ئێستاش هەمان چارەنووس چاوەڕێی بکات و بکەوێتە ژێرپێی بەرژەوەندییەکانەوە، بەهۆی ئەوەی ئێستا واشنتن بەرژەوەندییەکی گەورەی لەگەڵ حکومەتی نوێی سوریا هەیە. پرۆژەیاساکەی گراهام بۆ کورد پشتگیرییەکی گەورەیە، بەڵام پرۆسەیەکی تاقەتپڕوکێن و زۆری دەوێت تا دەگاتە ئەنجام. سەرەتا دەبێت پرۆژەیاساکە لەلایەن لیژنەی پەیوەندییەکانی دەرەوەی ئەنجوومەنی پیرانەوە پەسەند بکرێت، دواتر دەخرێتە دەنگدانەوە و دەبێت ڕێژەی 50+1 دەنگەکان بەدەستبهێنێت. پاشان پرۆژەیاساکە دەخرێتە بەردەم ترەمپ بۆ ئەوەی واژۆی لەسەر بکات و ببێتە یاسا، بەڵام رەنگە ترەمپ واژۆکە نەکات بەهۆی پەیوەندی زۆر نزیکی لەگەڵ ئەحمەد شەرعدا. ئەگەر سەرۆکی ئەمریکا پرۆژەیاساکەی ڕەتکردەوە، ئەوکات ئەنجومەنی پیران دەتوانێت جارێکی دیکە بیخاتە دەنگدانەوە، بەڵام دەبێت ئەمجارە دوو لەسەر سێی دەنگەکان بەدەستبهێنێت بۆ ئەوەی بەبێ گەڕانەوە بۆ سەرۆکی ئەمریکا پرۆژەیاساکە بکرێتە یاسا. واتە لەکۆی 100 سیناتۆر سەروو 66 سیناتۆریان، بە بەڵێ دەنگی لەسەر بدەن. سەرەڕای هەموو ئەمانەش لینزی گراهام دیوێکی دیکەی هەیە کە زۆربەی خەڵکی کوردستان لیی ئاگادار نین. لە ئابی 2019، پەیوەندییەکی تەلەفونی بۆ هات تێیدا کەسی بەرامبەر خۆی بە خلوسی ئاکار ناساند، کە ئەوکات وەزیری بەرگریی تورکیا بوو و لە گفتوگۆکەیاندا باسی کوردیان کرد. بەڵام ئەو پەیوەندییە خلوسی ئاکار نەبوو، بەڵکو دوو کەسایەتی رووسی بوون کە گۆڤاری پۆڵەتیکۆی ئەمریکی دەڵێت، پەیوەندی گوماناویان بە دەزگای هەواڵگریی روسیاوە هەیە. لەو پەیوەندییەدا لینزی گراهام نهێنی گەورەی لەسەر چەند بابەتێکی هەستیار ئاشکرا کرد و باسی کوردیشی کرد، بە خلوسی ئاکاری ساختەی گوت: کێشەی کورد کێشەیەکی گەورەیە، هەڵەیەکی گەورەمان کرد پشتمان بە کورد بەست.
