هیوا ساعدی

(توێژینەوەیەک سەبارەت بە هۆکارەکان، ڕەهەندەکان و ئەنجامە سیاسییەکان)
ئێران لەو ساڵانەى دواییدا تووشی قەیرانێکی فرەڕەهەند بووە کە بە شێوەیەکی ڕیشەیی بوارەکانى ئابوری، کۆمەڵایەتی و سیاسیی پێکەوە گرێداوە. ناتوانین ئەم قەیرانە تەنیا وەک ئەنجامی سزا نێودەوڵەتییەکان شیبکەینەوە، بەڵکو پێویستە لەناو بونیادى دەسەڵات، شێوازی بەڕێوەبردن و پەیوەندیی نێوان حکومەت و کۆمەڵگادا لێى بتوێژینەوە. خۆپێشاندانە یەک لەدواى یەکەکان نیشانەی قووڵبوونی ئەم قەیرانە و شکانی متمانەی نێوان خەڵک و دەسەڵاتن.

بونیادى ئابوری و قەیرانی کارایی
ئابوریی ئێران, لەبنەڕەتەوە لەسەر سەرچاوەی نەوت و گاز بنیاتنراوە، بەڵام ئەم سەرچاوەیە نەبووە هۆی درووستبوونی ئابورییەکی جۆراوجۆر و جێگیر. سیستەمی ئابوری, بەشێوەیەکى چڕوپڕ لەژێر دەسەڵاتی دامەزراوە سەربازی و نیوە-حکومییەکاندان، بە تایبەتی سوپای پاسداران. ئەم دۆخە بووەتە هۆی:
لاوازبوونی ڕکابەریی ئابوری

دوورکەوتنەوەی وەبەرهێنانە ناوخۆیی و دەرەکییەکان
گەندەڵیی دامەزراوەیی و نەبوونی شەفافییەت
لە ئەنجامدا، بەرزبوونەوەی نرخ، دواکەوتنى مووچە، کەمبوونەوەی هێزی کڕین و بێکاریی گەنجان بوونەتە تایبەتمەندیی سەرەکیی ژیانی ڕۆژانە.

سزا نێودەوڵەتییەکان و سنووردارییەکان 
سزا نێودەوڵەتییەکان، بە تایبەتی لە بواری بانکداری و فرۆشتنی نەوتدا، کاریگەرییەکی بەرچاویان لەسەر ئابوریی ئێران هەبووە. بەڵام توێژینەوەکان نیشانى دەدەن کە ئەم سزایانە قورساییەکەیان زیاتر خستووەتە سەر شانى خەڵکی ئاسایی، نەک دەزگا و دامەزراوە سەرەکییەکانی دەسەڵات. حکومەت نەیتوانیوە یان نەیویستووە چارەسەرێکى شیاو بۆ کەمکردنەوەی کاریگەرییەکان بدۆزێتەوە، چونکە چاکسازیی ڕیشەیی پێویستی بە گۆڕانی بونیادى دەسەڵات هەیە.

خۆپێشاندانەکان و گۆڕانی شێوازی ناڕەزایی
خۆپێشاندانەکانی ئێستای ئێران جیاوازن لە شەپۆلەکانى ساڵانى پێشوو. ئەم خۆپێشاندانانە:
نەک هەر لە شارە گەورەکان، بەڵکو لە ناوچە دوورەکان و شارۆچکەکانیشدا ڕوودەدەن.
چینە کۆمەڵایەتییە جیاوازەکان (کرێکاران، مامۆستایان، خوێندکاران، ژنان) تێیدا بەشدارن.

داواکارییەکان لە سنووری ئابوری تێپەڕیون و سەریانکێشاوە بۆ گۆڕانی سیاسیی سەرتاسەرى.
ئەم گۆڕانە نیشانەی ئەوەیە کە ناڕەزایی بووە بە دۆخێکی بونیادى و خۆدووبارەکەرەوە، نەک پەرچەکردارێکى کاتی.

قەیرانی متمانە و دەسەڵات
لە گۆشەنیگاى توێژینەوەی سیاسییەوە، دەتوانین دۆخی ئێستای ئێران وەک “قەیرانی متمانە” بخوێنینەوە. خەڵک باوەڕیان بە توانای حکومەت بۆ چارەسەری کێشەکان نەماوە. ئەم دۆخە بەردەوامبوونی خۆپێشاندانەکانمان بۆ ڕووندەکاتەوە، چونکە سەرکوت ناتوانێت هۆکارە سەرەکییەکان لەبیربباتەوە.

پاشەڕۆژ
ئەگەر گۆڕانی ڕیشەیی لە بواری سیاسی و ئابوریدا نەکرێت (وەک کەمکردنەوەی دەسەڵاتی دامەزراوە سەربازییەکان، شەفافییەتى زیاتر، و درووستکردنی پەیوەندییەکی نوێ لەگەڵ کۆمەڵگا), ئەوا قەیرانەکان بەردەوام دەبن و ناڕەزاییەکان قووڵتر دەبنەوە. بە پێچەوانەوە، ئەگەر چاکسازییەکان تەنها لە ئاستی تاکتیکی دا بمێننەوە نەک ستراتیژی، ئەوا هیوایەکی ڕاستەقینە بە سەقامگیری درووست نابێت.

ئەنجام
دۆخی ئێستای ئێران نیشانەی شکانی مۆدێلی حکمرانییە کە ئابوری و سیاسەتی بەیەکەوە گرێداوە، بەڵام لە پێناوی خەڵکدا نەبووە. خۆپیشاندانەکان تەنها دەنگی هەژاری و برسێتى نییە، بەڵکو دەنگی داواکاریی گۆڕانی ڕیشەیین. ئەم ڕاستییەش وا دەکات داهاتووی ئێران لە هەموو کاتێک زیاتر بەسترابێت بە پەیوەندیی کۆمەڵگا و دەسەڵاتەوە.