د. عمر نوره‌دینى 

دابەشبوون و سەختیی جوگرافیای کوردستان، ئاوێزان نەبوونی خاکی کوردان لەگەڵ دەریای پانوپۆڕ، پەرشوبڵاوی و ناکامڵی کۆمەڵایەتی، سایکۆلۆژیەتی دابەشخوازی تاک وکۆ، نایەکگرتوویی و پەرتەوازەیی و خۆکوژی سیاسی و سەربازی، قەیرانی ڕابەر لە هەندێ وێستگەی مێژوویی، تەحویل نەبوونی قەوارەی سیاسی میرنشینەکان  بۆ دەوڵەت نەتەوە، مانەوە لە دەرەوەی ڕەوت و بزاڤە بەتین و گوڕەکانی مێژوو شارستانیەت، هەموو ئەمانە پێکەوە هاوکێشەیەکی سەخت و دژواریان بۆ بزاڤی  سیاسی ڕزگاریخوازی کوردستان خوڵقاندووە، کە خۆی لە هەڵواسران و بەسترانەوە بە ڕەوش و گۆڕانکاری و هەلومەرجی نێودەوڵەتی دەبینێتەوە، بەسترانەوە کە بەڕادەیەکە زێدەڕۆیی نیە ئەگەر پێمان وابێ هەلومەرجە نێودەوڵەتیەکە ئەسپە و هی ناوخۆی کوردانیش عەرەبانەیە و بەدوایدا دەخشێ.

ئەگەر ئاوڕێک لە مێژووی  سەد ساڵەی ئەم پەیوەندییە بدەینەوە، بەڕوونی ئەوەمان بۆ دەردەکەوێ ئەوەتا لەگەڵ ڕوودان و کۆتایی هاتنی  جەنگی یەکەمی جیهانی، سیستەمێکی نێودەوڵەتی وا لەدایکدەبێ کە جەخت لە ئاسایشی بەکۆمەڵ و هێنانەدی ئاشتی و ڕەچاوکردنی مافی بڕیاردان لە چارەنووس بۆ گەلان دەکات و سەرەنجام ڕێکخراوی نێودەوڵەتی کۆمەڵەی گەلان لە ساڵی ( ١٩٢٠) لەهەناویەوە لەدایک دەبێ، ئەو هەلومەرج و وەرچەرخانە نێودەوڵەتیە زەمینەی گونجاو بۆ کورد دەڕەخسێنێ تا لە باشووری کوردستان و بەدیاریکراوی لە شاری سلێمانی حکومەتی تایبەت و سەربەخۆ لەساڵی (١٩١٨ ) پێکبهێنێ، پاشان لە پەیمانی سیڤەردا (١٩٢٠) مافی بڕیاردانی چارەنووس بۆ کورد جێگیر بکرێ، بەم شێوەیە سیستەمی نێودەوڵەتی دەبێتە مامانێک بۆ هێنانەدنیای کۆرپەی قەوارەی سیاسی کوردی و داننان بە مافی بڕیاردان لە چارەنووس. 

بەڵام لەژێرسایەی هەمان سیستەمی نێودەوڵەتی دا و پاش گۆڕانی هاوکێشەکانی هێز و وێڵبوونی دەوڵەتە زلهیزەکانی ئەوکات بەدوای بەرژەوەندی و خاک و نەوت و بازاڕدا، پەیمانی لۆزان (١٩٢٣) دەبەسترێ و هەموو ئامانج و خەونەکانی کورد بۆ سەربەخۆی و بوونی دەوڵەت نەتەوە لەباردەچێ و تووشی دابەشبوونێکی دیکەی خاک و جەستەی کۆمەڵایەتی و سەرمایەی مێژوویی دەبێتەوە، ئا لێرەدا ئەو سیستەمە نێودەوڵەتیەی بووە مامانی لەدایکبوونی حکومەتی کوردی لەجیاتی پشتیوانی و بەرگری لێکردن و دانپیانانی،  دەبێتە بکوژ و وێرانکەر و ڕوخێنەری ئەو حکومەتە.

شێوە وێنەی سیستەمی نێودەوڵەتی بۆکورد وەک مامان و گۆڕانی بۆ بکوژ،  لە سەردەمی جەنگی جیهانی دووەم دا و لەفۆڕمێکی تردا خۆی نمایش دەکاتەوە، ئەوکات هەلومەرجی نێودەوڵەتی وەک مامان دەبێتە هۆی لەدایکبوونی کۆماری کوردستان لە مهاباد لەساڵی (١٩٤٦)، بەڵام پاش کەمتر لە ساڵێک بەهۆی گوشارەکانی ئەمریکا و بەریتانیا و چاوتێبڕێنی سۆڤیەت لە نەوتی ئێران، هەرچەند ڕێکخراوی نەتەوەیەکگرتووەکان لەسەر بنەمای مافی بڕیاردانی چارەنووس بۆ گەلان دامەزرابوو کەچی لە هەناوی ئەو سیستەمە نێودەوڵەتیەوە و ڕێک لە نیسانی (١٩٤٦) ڕێککەوتنی نێوان تاران و مۆسکۆ دەکرێت کە بووە هۆکاری سەرەکی ڕووخانی کۆمارەکانی کوردستان و ئازەربایجان.

ڕەوتی هەڵواسرانی چارەنوسی کورد بە سیستەمی نێودەوڵەتی لە سەردەمی جەنگی ساردیشدا (١٩٤٦ ـ ١٩٨٩) درێژەی هەبوو، شکی تێدانیە کە سیستەمی دووجەمسەری و دابەشبوونی  جیهان بەسەر دووبەرەی لێبرالیزم بە ڕابەرایەتی ئەمریکا  و سۆشیالیزم بەڕابەرایەتی یەکێتی سۆڤیەتی جاران و تاڕادەیەک نزیکی  شۆڕشی ئەیلول لە بازنەی بەرەی یەکێتی سۆڤیەت کاریگەریی گەورەی هەبوو لەسەر لەدایکبوونی ڕێککەوتنامەی  ئازاری ١٩٧٠  و  شەرعیەتدان بە قەوارەیەکی حوکمڕانی ئۆتۆنۆمی بۆ کورد، کەچی پاش چوار ساڵ بەهۆی کاریگەری و لێکەوتەکانی سیستەمی دووجەمسەری، ڕێکەوتننامەی جەزائیر لە نێوان عیراق و ئێران لە ساڵی (١٩٧٥)  دەبەسترێ و کورد فڕێ دەرێتە ناو تراژیدیایەکی دیکەی خەمناک و سیستەمی نێودەوڵەتی جارێکی دیکە لە مامانەوە دەبێتە سێدارەی هەڵواسینی جەستەی  خەونی کورد.

کاریگەری ئەم پەیوەندییە لەگەڵ کۆتایی هاتنی جەنگی سارد و سیستەمی دووجەمسەری بەتایبەتی دوای ڕوخانی یەکێتی سۆڤیەت و جەنگی دووه‌می کەنداو (١٩٩١) لەدژی ڕژێمی بەعس لە عێراق زۆر ڕوونتر دەرکەوت، بەهۆی ئەم گۆڕانکارییانەوە سیستەمی نوێی جیهان لەدایکبوو کە لەسەر دوو کۆڵەکەی سەرەکی ڕۆنرابوو، ئەوانیش بریتی بوون لە زیاتر بەدیموکراسی بوونی جیهان و سەروەربوونی مافی مرۆڤ و دەستێوەردانی مرۆیی، ڕێک لەم ساتەوەختەدا مامانی سیستەمی نوێی جیهانی لەدایکبوونی قەوارەی سیاسی هەرێمی کوردستان ڕادەگەێنێ و پشتیوانی پێویستی بۆ مانەوە و بەهێزبوونی فەراهەم دەکات و تائێستاش بەرده‌وامە، بەڵام لە ژێر سایەی ئەم سیستەمەشدا مەترسی ئەوەی لە مامانەوە ببێتەوە بەبکوژ بەتەواوی نەڕەویەوە، وەک چۆن لە ساڵی (٢٠١٤) لەکاتی هێرشی داعش و لەساڵی (٢٠١٧) لەکاتی هێرشی حشد بۆ سەر هەرێمی کوردستان و ساڵی (٢٠٢٦) لەپەلاماری سەربازی سوپای عەرەبی سوریا و گرووپە چەکدارەکان بۆسەر ڕۆژئاوای کوردستان نمایشکرا و بینیمان.

ئێستا سیستەمی نێودەوڵەتی لە حاڵەتی وەرچەرخانێکی نوێ دایە، سەرۆکی ئەمریکا لە کۆنگرەی داڤۆس لەکانوونی دووەمی ئەمساڵ لەدایکبوونی ڕێکخراوێکی نێودەوڵەتی تازەی بەناوی (ئەنجومەنی  ئاشتی نێودەوڵەتی) ڕاگەیاند، وەزیری دەره‌وەی ئەمریکا لەکۆنفراسی ئاسایشی میونشن لە شوباتی ئەمساڵ جەختی لەوەکرد کە سیستەمی نێودەوڵەتی و  ڕێکخراوی نەتەوەیەکگرتووەکان نەیانتوانیوە ئامانجەکانیان بهێننەدی و ئەرکەکانی سەرشانیان جێبەجێ بکەن، ئێستا جیهان پێویستی بە سیستەمێکی نێودەوڵەتی نوێیە.

هەرچەندە  ئەو سیستەمە بەتەواوی لەدایکنەبووە، بەڵام دەبێ کورد درک بەوە بکات کە سیستەمی نێودەوڵەتی لە قۆناغێکی ڕاگوزەریدایەو وەک پێشوو نامێنێ و لەسەریەتی  خۆی بۆ ساز و ئامادە بکات.

لە ڕابردوو کە سیستەمی نێودەوڵەتی بۆ کورد سەرەتا مامانی لەدایکبوونی قەوارەی سیاسی کوردی بووە و پاشان گۆڕاوە بۆ بکوژ و ڕوخێنەری ئەو قەوارەیە،  بەشێک لە بەرپرسیاریەتەکە لەئەستۆی کورد بووە، بەباشی خۆی لەگەڵ گۆڕانکارییە نێودەوڵەتیەکان نەگونجاندووە، لەڕووی سەرکردایەتی و بەرنامە و گوتار و هەڵوێستەوە یەکگرتوو نەبوون، ڕیالیستانە حسابیان بۆ هێز و بەرژەوەندی و ڕۆڵ و ویستی زلهێزەکان نەکردووە، دەستپێشخەری سیاسی و جوڵەی دیبلۆماسی هاوبەشیان کەم بووە، سیاسەتی هاوپەیمانیەتی و دۆستایەتیان لەگەڵ دەوڵەتانی خاوەن هێز درێژە پێنەداوە، لەناو ئەو قەوارە سیاسیانەی هەیان بووە و حوکمڕانیان تێدا کردووە دابەشبوونی کۆمەڵایەتی و کلتووری ململانێی سیاسی و سه‌ربازى خۆکوژانە هەبووە.

لەم گۆڕانکاریانەی کە ئێستا  لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەئارادان، بۆ ئەوەی جارێکی دی سیستەمی نێودەوڵەتی  بۆ کورد لە مامانەوە نەبێتە بکوژ، گرنگە سەرکردایەتیی باڵای سیاسی کورد ستراتیژیەتێکی نیشتیمانی هاوبەشی هەبێ لەپێناو مانەوەی قەوارە سیاسیەکان لە عیراق و سوریا، سەرخستنی پرۆسەی ئاشتی لە تورکیا، قۆزتنەوەی هەل لە هەر گۆڕانکارییەک کە لەئێران ڕووبدات، دەبێ ئەوەش لەبەرچاوبگرێ وەک چۆن لەماوەی سەد ساڵی ڕابردوو بۆ هەموو سیستەمە نێودەوڵەتیەکان ئەمریکا دیزاینەر و دروستکەر بووە، وا ئەمجارەشیان هەر سەرۆکی ئەمریکایە زەنگی لەدایکبوونی سیستەمێکی نێودەوڵەتی نوێ ڕادەوەشێنێ، بۆیە  لەگەڵ پشتبەستن بەخۆ و خۆ تەیارکردن، خۆ گونجاندن لەگەڵ ویست و ڕوانگە، بەرژەوەندی و ستراتیژی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا بەهادار و چارەنووسسازە، ئەوەی سەرکردایەتیی کورد و گەلی کوردستان و نەتەوەی کورد لە مامەڵە لەگەڵ قەیرانی ڕۆژئاوای کوردستان کردی نموونەیەکی باش بوو بۆ خۆسازدان و خۆگونجاندن لەگەڵ ئەم گۆڕانکارییانە، گرنگە ئەو ئەزموونە بەهەند وەربگیرێ و سەرمایەگوزاری زیاتری تێدابکرێ.