ئومێد قەرەداخی

نەوتی ڤەنزوێلا و تەماحی ئەمریکا: نەفرەتی سامان و ململانێی هەژموون

ڤەنزوێلا تەنها وڵاتێک نییە لە ئەمریکای لاتین، بەڵکو وەک "دەریاچەیەک لەسەر نەوت" وەسف دەکرێت. بەپێی ئامارەکانی ئۆپیک، ئەم وڵاتە خاوەنی گەورەترین یەدەگی نەوتی سەلمێنراوە لە جیهاندا کە بڕەکەی دەگاتە زیاتر لە ٣٠٣ ملیار بەرمیل (پێش سعودیە کەوتووە). بەڵام ئەم سامانە ئەفسانەییە نەبووەتە مایەی خۆشگوزەرانی؛ بەڵکو ڤەنزوێلای کردووەتە گۆڕەپانی یەکێک لە قورسترین قەیرانە مرۆیی و ئابوورییەکانی سەدەی بیست و یەک، کە تێیدا بەرژەوەندییەکانی واشنتۆن و ململانێی دەسەڵاتی ناوخۆیی تێهەڵکێش بوون.

١. داڕمانی ئابووری بە زمانی ژمارەکان
ئابووریی ڤەنزوێلا نموونەیەکی کلاسیکی "ئابووریی کرێخۆر"ە (Rentier Economy)، کە تێیدا پشتبەستن بە نەوت گەیشتە ٩٥٪ی داهاتی هەناردەکردن. ئەم پشتبەستنە کوشندەیە لەگەڵ دابەزینی نرخەکانی نەوت لە ساڵی ٢٠١٤ و بەڕێوەبردنی خراپی دامەزراوەکان، وڵاتەکەی بەرەو هەڵدێر برد:

• داڕمانی بەرهەمهێنان: ڤەنزوێلا لە ساڵانی نەوەدەکاندا ڕۆژانە ٣.٢ ملیۆن بەرمیل نەوتی بەرهەم دەهێنا، بەڵام بەهۆی گەندەڵی و نەبوونی چاکسازی لە کۆمپانیای نیشتمانی (PDVSA)، ئەم ئاستە بۆ نزیکەی ٧٠٠ بۆ ٨٠٠ هەزار بەرمیل دابەزیوە.

• هەڵئاوسانی لە رادەبەدەر : لە ساڵی ٢٠١٨دا ڕێژەی هەڵئاوسان گەیشتە ١,٣٠٠,٠٠٠٪ (یەک ملیۆن و سێسەد هەزار لەسەدا)، ئەمەش وایکرد دراوی نیشتمانی بەهای خۆی بەتەواوی لەدەست بدات.
• کۆچی بە کۆمەڵ: بەهۆی برسیەتی و نەبوونی دەرمان، زیاتر لە ٧ ملیۆن ڤەنزوێلی (نزیکەی ٢٥٪ی دانیشتوان) وڵاتیان جێهێشتووە.

٢. تەماحی ئەمریکا: ستراتیژییەت لە پشت پەردەی دیموکراسییەوە
بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، ڤەنزوێلا تەنها سەرچاوەی وزە نییە، بەڵکو دۆسیەیەکی "ئاسایشی نیشتمانی"یە. واشنتۆن سەیری ڤەنزوێلا دەکات وەک:
• نزیکترین سەرچاوە: پاڵاوگەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان لەسەر کەناراوەکانی کەنداوی مەکسیک بە جۆرێک دیزاین کراون کە نەوتە "قورسەکەی" ڤەنزوێلا بپاڵێون.

• بەرپەرچدانەوەی نەیارەکان: بوونی چین، ڕووسیا و ئێران لە ڤەنزوێلا، بە هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆ بۆ سەر هەژموونی ئەمریکا لە "نیوەگۆی ڕۆژئاوا" دادەنرێت. واشنتۆن دەیەوێت کەرتی نەوتی ئەم وڵاتە بۆ کۆمپانیا زەبەلاحەکانی وەک (Chevron) و (ExxonMobil) بکاتەوە تا کۆتایی بە دەسەڵاتی ڕکابەرە ڕۆژهەڵاتییەکانی بهێنێت.

٣. کارتی یاسایی: ڕاوەدوونان و دەستگیرکردنی مادورۆ
خاڵی وەرچەرخان لە ململانێی ئەمریکا و ڤەنزوێلا، گۆڕینی فشارەکان بوو بۆ "فشاری یاسایی توند". لە ساڵی ٢٠٢٠دا، وەزارەتی دادی ئەمریکا بە فەرمی تۆمەتی "تیرۆری ماددە بێهۆشکەرەکان" (Narco-terrorism) و قاچاخی دەرمانی ئاراستەی سەرۆک نیکۆلاس مادورۆ و ١٤ بەرپرسی تری وڵاتەکە کرد.

• ئەمریکا خەڵاتی ١٥ ملیۆن دۆلاری تەرخان کرد بۆ هەر کەسێک زانیاری بدات کە ببێتە هۆی دەستگیرکردنی مادورۆ.
• ئەم هەنگاوە تەنها ڕێکارێکی یاسایی نییە، بەڵکو ئامرازێکی سیاسییە بۆ شەرعیەت زەوتکردن لە حکومەتەکەی و ناچارکردنی بە جێهێشتنی دەسەڵات. بەستنەوەی نەوت بە "تاوانی نێودەوڵەتی"، ڕێگەی بۆ ئەمریکا خۆش کرد کە توندترین سزای ئابووری بخاتە سەر کەرتی نەوت، بەو ناوەی کە داهاتەکەی بۆ "تیرۆر و قاچاخچێتی" بەکاردێت.

٤. سزاکان وەک چەکی سیاسی
ئەمریکا لە ڕێگەی سزادانی کۆمپانیای (PDVSA)، شادەمارە داراییەکانی حکومەتی مادورۆی وشک کرد. هەرچەندە واشنتۆن بانگەشەی ئەوە دەکات کە ئامانجی گۆڕانکاری دیموکراسییە، بەڵام ئەم سزایانە بوونەتە هۆی پەککەوتنی تەواوی ژێرخانی نەوت، کە چاککردنەوەی پێویستی بە زیاتر لە ٢٠٠ ملیار دۆلار وەبەرهێنان هەیە لە داهاتوودا.

ئەنجام: وانەیەک بۆ دەوڵەتە نەوتییەکان
چیرۆکی ڤەنزوێلا دەیسەلمێنێت کە سامانی سروشتی بێ بەڕێوەبردنی ژیرانە، دەبێتە "نەفرەت". ململانێی ئەمریکا و فەنزوێلا تەنها لەسەر سندوقەکانی دەنگدان نییە، بەڵکو لەسەر ئەوەیە کێ کلیلی گەورەترین عەمباری نەوتی جیهانی لەدەستدا بێت. لە نێوان تەماحی دەرەکی و گەندەڵی ناوخۆیی و سزای نێودەوڵەتیدا، ئەوەی باجەکەی دەدات گەلی ڤەنزوێلایە کە لەسەر گەورەترین خەزێنەی زێڕی ڕەش دەژین و بۆ نانێکی وشک دە جەنگێن.