دەستور لەدایك نابێت ئەگەر سازانی پێنج لایەنە سیاسییەكەی لەسەر نەبێت

دانا دارا ئەندامی پێشووی لیژنەی نووسینەوەی پرۆژەی دەستور بۆ هاوڵاتى:

یەک مانگ لەمەوپێش



 

سازدانی: ئارا ئیبراهیم

ئەندامێكی پێشووی لیژنەی نووسینەوەی پرۆژەی دەستورو راوێژكاری یاسایی پەرلەمانی كوردستان ئاماژە بەوەدەدات كە تا (15)ی ئەم مانگە لەبەردەست فراكسیۆنەكاندایە بۆ دەربڕینی روئیای خۆیان بۆ نووسینەوەی دەستوری هەرێمی كوردستان، دەشڵێت:» دەستور لەدایك نابێت ئەگەر سازانی پێنج لایەنە سیاسییەكەی لەسەر نەبێت».

دانا دارا ئەندامی پێشووی لیژنەی نووسینەوەی پرۆژەی دەستوری هەرێمی كوردستان لەم چاوپێكەوتنەیدا لەگەڵ هاوڵاتى دەڵێت:» رەنگە هەوڵەكان بۆ ئەوە بێت كەبیانەوێت ئەو ناهاوسەنگیە راست بكەنەوە كە لەدەسەڵاتی جێبەجێكردندا هەیە كەزیاتر ئێستا لای ئەنجوومەنی وەزیرانە بیانەوێت بەدەقێكی دەستوری ئەو باڵانسە راست بكاتەوە».

هاوڵاتى: پرۆژەی نووسینەوەی دەستورو دەستپێكردنەوەی خەریكە دەكەوێتە بەرباس تاچەند گرنگە بۆ كورد كەدەستورێكی هەبێت؟

دانا دارا: لەڕاستیدا ماددەی (١٢٠)ی دەستوری هەمیشەیی عێراق  ئەو مافەی داوە بەهەرێمەكان كەهەرێمی فیدڕاڵی لەناو فیدڕاڵی من باسی دۆخی تێكست دەكەم باسی واقیعی ناكەم، ئەوە كەمافی هەرێمەكان لەهەندێ وڵاتی جیهان هەیە كەدەستوری نووسراویان هەیە كەدەبێت لەگەڵ دەستوری ناوەند تێك نەگیرێت لەهەندێك پرسدا.

هەندێك را هەیە كە دەڵێن دەتوانی لەهەندێك پرس و بڕگەی دەستوردا تێكگیران دروست ببێت، بەڵام ئەمە جەدەلێكی سەیرە تا ئێستاشی لەگەڵدا بێت، بۆ نموونە ئەوان پشتگیری سیستەمێكی پەرلەمانی فیدڕاڵی مەدەنیان كردووە تۆ دەتوانی لەهەرێمەكدا پشتیوانی دەوڵەتێكی مەلەكی بكەیت، كە ئەمە  نابێت زۆر جیاوازن لەیەكتری، بۆیە باوەڕم وایە هەمیشە دەبێت هەرێم لەگەڵ حكومەتی فیدراڵیدا دەستورەكەی نەك رێك هاوشێوە بن، بەڵام دەبێت زۆر لەیەك بچن، ئەمە ئەو مافەی داوە كە لە ٢٠٠٥وە دانراوە.

چەند جارێك لیژنەی بۆ دروست بووە لەخولەكانی پەرلەمان كەدیارترینیان ئەوەی خولی پێشوو بوو كە لیژنەیەكی بیست كەسی بۆ پێكهێنرابوو، دەستكردن بەپرۆسەكە دابەشبوونێكی هەبوو  كەزیاتر سیاسی و نەتەوەیی بوو، كە ماوەی  سێ مانگی بۆ دانرابوو، دوای سێ مانگەكە پرۆسە سیاسییەكان ئاڵۆز بوو كەدەستی بەسەر هەموو بوارەكاندا كێشا كەلیژنەكەش لەوە بەدەر نەبوو، كارەكانی فەرامۆش كرا.

هاوڵاتى: ئەو كاتە ئێوە وەك نوێنەری كۆمەڵ لەلیژنەكە بوون یان وەك راوێژكاری پەرلەمان؟

دانا دارا: وەك نوێنەری كۆمەڵ بوو، دابەشبوونەكە بەپێی دابەشبوونی حزبی بوو  راستە لەڕووی پسپۆڕی و دەنگدان بوو، بەڵام دابەشبوونەكە حزبی بوو، بۆ ئەوەی دەستووری هەموو  لایەنەكان بێت كە ئەوكاتە پێنج لایەنی سەرەكی لەگەڵ مەسیحی و توركمانەكان بەشداربوون لە نووسینەوەی پرۆژەی دەستور.

هاوڵاتى: چەند ماددەو دەروازەی پرۆژەی دەستور لەلیژنەكەدا پەسەندكرا؟

دانا دارا: لەماوەی سێ مانگدا كاركردن لە نووسینەوەی پرۆژەی دەستور ئەم كارانە كرا كەدەروازەی پێشەكی دەستور و دەروازەی پرەنسیپە گشتییەكان لەگەڵ دەروازەی ماف و ئازادییەكان و پێكهاتەكان»اقلیە»، كە (74) ماددە بوو پەسەندكرا.

هاوڵاتى: سەرۆكی هەرێم سەردانی لایەنەكانی كردو پرسی دەستوری باسكردووە، دەستور دەتوانێت سەرۆكایەتییەكانی پەرلەمان و حكومەت و دەسەڵاتی دادوەری سەرۆكایەتی هەرێم لەیەك جیابكاتەوە، پێتانوایە ئەم هەوڵەی سەرۆكایەتی هەرێم رەهەندێكی سیاسیشی هەیە؟

دانا دارا: نووسینەوەی دەستور هەردوو رەهەندی یاسایی و سیاسیشی هەیە، ئێمە ئەوكات لە لیژنەكە كەگەشتینە دەروازەی دەسەڵات لەوێوە  مەترسییەكە هەبوو، بۆ نموونە پرسی ئایین زیاتر ئێمە خاوەندارێتیمان دەكرد، هەروەها هەندێك پرسی دیكەش هەبوو هەستیار بوون و بەلای ئێمەوە سێ پرسی هێڵی سوور بوون  پێگەی ئاینی پیرۆزی ئیسلام، ماف و ئازادییەكانی هاووڵاتیان، پرسی سێیەم دەسەڵاتەكان بوو كە دەبێت بەشێوەیەكی جوان رێكبخرێت و هەماهەنگی لەنێوانیاندا هەبێت، بەڵام دەبێت هەریەكەیان هەژموونیان نەبێت بەسەر ئەوی دیكەوە.

لەئێستاشدا جووڵاندنی ئەم پرسە نازانم هۆكارەكەی چییە،  چونكە زیاتر پەرلەمانییە، كە لە رووی دەقەوە من زیاتر باسی دەكەم كە پێگەی سەرۆكی هەرێم لەناو دەسەڵاتدا باڵانسی زیاتر بەلای ئەنجوومەنی وەزیراندایە، كە هەردوكیان پێیان دەوترێت دەسەڵاتی جێبەجێكردن، لە رووی دەقەوە، بەڵام لە رووی پێگە و لە رووی واقیعی خۆیەوە لەسەر كاروبارەكان زیاتر بێت، ئەمە ئیشی دەسەڵاتی جێبەجێكردنە وەك لەوەی دەسەڵاتی پەرلەمانی بێت.

رەنگە بیانەوێت ئەو ناهاوسەنگیانەش راست بكەنەوە كە لەدەسەڵاتی جێبەجێكردندا هەیە كەزیاتر ئێستا لای ئەنجوومەنی وەزیرانە بیانەوێت بەدەقێكی دەستوری ئەو باڵانسە راست بكاتەوە.

هاوڵاتى: دەستور بەڕەزامەندی یەكێتی و پارتی لەدایك دەبێت؟

دانا دارا: لیژنەی نووسینەوەی دەستور لەخولی چوارەم لەپێنج لایەنی سیاسی و كەمینەی توركمان و مەسیحی پێكهاتبوو، زیاتر لە (300) كاتژمێر كۆبوونەوەی كردووە، لەو پێنج لایەنە كە(پارتی، یەكێتی، كۆمەڵ، گۆڕان، یەكگرتوو) لەگەڵ مەسیحی و توركمانێك هەموو (11) رۆژێك یەكێك لە لایەنەكان و مەسیحی و توركمانەكان سەرۆكایەتی لیژنەكەیان كردووە، هەرچەندە لێكتێگەیشتنێكی باش هەبوو لەنێوان ئەندامانی لیژنەكەدا، بەڵام شەپۆلەكانی دەرەوە زیاتر كاریگەر بوون، ئەگەر پارتی و یەكێتیش پێكەوە نەیانەوێت ناتوانرێت دەستور بنووسرێتەوە، بۆیە زیاتر پێویستی بەسازان هەبوو.

هاوڵاتى: بۆچی پەرلەمان لە 2015وە تائێستا پرسی پرۆژەی دەستوری پشتگوێ خستووە؟

دانا دارا: سەرۆكایەتی پەرلەمان داوای لەفراكسیۆنەكان كردووە كە روئیای خۆیان لەسەر بابەتەكە بڵێن تا 15ی ئەم مانگە  كاتیان بۆ دانراوە، دەستور پەیوەندی بەدەسەڵاتی سیاسییەوە هەیە لەهەرێم نەك حزبەكان، چونكە هەموویان داوادەكەن، بەڵام ئەوەی دەسەڵاتی بەدەستەوەیە ئەگەر ئەو پرسە نەجوڵێت، لەدایك نابێت، دەقێكی دەستووری جوانیش ئامادە بكرێت، بەڵام نە دەنگی بۆ كۆدەكرێتەوە نە دەنگی پێدەدرێت، بۆیە بەشێك لەسەروەرییەكە دەگەڕێتەوە بۆ پارتی و یەكێتی، بەڵام گەورەترین شكاندنی شكۆی دەستوریش هەر دەگەڕێتەوە بۆ پارتی و یەكێتی، چونكە ئەوان نەیانهێشت جاری یەكەم دەستوورەكە بەشێوەیەكی دروست دەربچێت، خولی پێشوو ببێتە خاوەنی دەستوور،  با ئەمجارە ببن بەخاوەنی دەستوور، بەڵام تا دەنووسرێتەوە ئاسان نییە.

هاوڵاتى: ئەو لیژنەیەی كە پێشووتر هەبوو پێت وایە كە دەبێت پەرلەمانی كوردستان جارێكی دیكە سوود لەو لیژنەیە ببینێتەوە  یان بەشێك لەئەندامەكانی ئەو لیژنەیە؟

دانا دارا: ئەو لیژنەیە بەپێی یاسا بۆ نووسینەوەی دەستور دروستكرا، پێویست بوو لیژنەكان فەردی بن، كە لە (21) كەس پێكبێن، بەڵام ئەوكات ئەوە هەر نەكرا و لایەنەكان رێكنەكەوتن، بۆیە هەروا بە بیست كەس مایەوە.

 پەرلەمانی كوردستان دەتوانێت سودیان لێوەربگرێت، بەڵام وەك تەواوی لیژنەكە نا، چونكە بەشێكیان  لەژیاندا نەماون بەشێكیان لەكاری دیكەدان ، بۆیە دەبێت لەو شوێنەوە دەستپێبكرێت كە لیژنەی پێشووتر كردویەتی نەك لەسەرەتاوە دەستپێبكرێت.

هاوڵاتى: پەرلەمان بۆ ئێستا مەسەلەی دەستوری بیركەوتووەتەوە؟

دانا دارا: پەرلەمان هەر بیری بووە، یەكێك لە ئەركەكانی سەرۆكایەتی كە وابزانم لەبەرنامەی هەڵبژاردنی هەموو لایەنەكاندا هاتووە كە پەرلەمان لەخولی پێنجەم ببێتە خاوەنی دەستور، بەڵام بەجدییانە یاخود نا ئەوەیان نازانم، بەڵام كاتەكەی گرنگ بوو، باوەڕموایە لەئێستادا ئەمەش یەكێك بێت لەئەركەكانی ئەم خولە.

هاوڵاتى: ئەم خولەی پەرلەمان تواناو ئیرادەی ئەوەی هەیە كە لیژنەی نووسینەوەی دەستور دەستپێبكاتەوە؟

دانا دارا: سەراحەتەن قسەبكەم ئەو پرسە پەیوەندیدارە بە یەكێتی و پارتییەوە، نەك بدرێتە دەست ئەندامەكان، بەڵام ئەو لیژنەیە ئەندامی پەرلەمانیشی تێدا دەبێت، لەگەڵ ئەوەشدا كەسانی شارەزاو پسپۆڕی دیكەشی لەهەموو لایەنەكانی تێدا دەبێت.

هاوڵاتى: پێتانوایە پێویستە سوود لەدەستوری وڵاتە دیموكراسییەكان و پێشكەوتووەكان وەربگیرێت؟

دانا دارا: ئێمە ئەو كاتە سوودمان لەدەستوری چەندین وڵات وەرگرتووە بۆ ئامادەكردنی ئەو دەروازەو (74) ماددەیە، لە 2015 تا 2021 شەش ساڵ دەكات دەكرێت پێداچوونەوە بەو (74) ماددەیەشدا بكرێتەوە، بەڵام نەك لەخاڵی سەرەتا دەستپێبكرێتەوە.

دەتوانرێت سوود لەدەستوری وڵاتان وەربگرێت بۆ نووسینەوەی دەستوری هەرێمی كوردستان.

هاوڵاتى: پێتانوایە ئیرادەیەك هەیە بۆ دەستپێكردنەوەی نووسینەوەی پرۆژەی دەستوری هەرێم؟

دانا دارا: هەوڵ هەیە بۆ نووسینەوەی پرۆژەی دەستور، بەڵام ئەگەر ئەم خولەی ئێستای پەرلەمان دەستپێبكات رەنگە بەهۆی هەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق جارێكی دیكە لیژنەكە لەكارەكانیان بوەستێندرێت، بەڵام دەكرێت ئەم خولەی پەرلەمان دەستپێبكاتەوە و تا كۆتایی ئەم خولەی پەرلەمان كارەكانیان تەواو بكرێت.

هاوڵاتى: واتا هەرێمی كوردستان دەستوری هەبێت یان نا؟

دانا دارا: دەستورێك دەقێكی بێ رووحە ئەگەر ببێتە مایەی سەروەری یاسا، ئەم دەستورە جێبەجێ بكرێت و شكۆی بەسەر دەسەڵاتەكاندا هەبێت و دەسەڵاتەكان بوەستێنێت لەكاتێكدا خروقات نەكەن ئەوە ئەو دەستورە گرنگە، ئەگەر ئەوە جێبەجێ نەكرێت و تەنها نامیلكەیەك بێت خۆ ئەو وڵاتانەش كە دەستوریان نییە ژیانیان خۆشە.

هەندێ لەوڵاتان دەستوریان نییە وەك ئیسرائیل، چونكە لەدەستوردا دەبێت شوێنی جوگرافی دیاری بكرێت، بەڵام ئیسرائیل بەئارەزووی خۆی زەوی داگیردەكات، بەڵام وڵاتێكی وەك توركیا خاوەنی دەستورە و پێشێلی دەستورەكەی دەكات.

 ئەگەر هەرێم دەستوری هەبێت ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی هەرێم چۆن جێگیر دەكات، ئەگەر بنووسرێت كوردستانییە ئەوكات رەنگە لەدادگای فیدراڵی سكاڵا لەهەرێم بكرێت و دان بەدەستورەكەدا نەنێن، یان پرسی سەروەتی نیشتمانی كە نەوت و غازو ئەوانی دیكە دەبێت تێیدا بێت، هەرێمی كوردستان چۆن ئەمە دادەنێت كە پرسی نەوت كێشە بووە لەنێوان عێراق و هەرێمی كوردستاندا

بابه‌تی په‌یوه‌ندیدار