مامۆستا جەعفەر 

نووسین لە سەر ژیاننامەی كەسایەتیە مێژووییە  ناودارەكانی گەلی كورد ( شاعیر ، نووسەر ، زانا و رێبەرە دینیەكان )  بە شێوەیەكی زانستی ، سوودێكی زۆر گەورەی بۆ تێگەیشتنی مێژووی ئێستا و داهاتوومان هەیە .
‎

محەمەد ئەمین زەكی بەگ ( 1880-1948) یەكێكە لە كەسایەتیە گەورە و كاریگەرەكانی  مێژووی مۆدێرنی كورد ، كە پاش 78 ساڵ لە كۆچیدوایی ئەو ، بە گوێرەی پێویست ئاوڕی لێنەدراوەتەوە . ئەم كەسایەتیە خاوەن ئەم كتێبانەیە بە زمانی كوردی :

‎1- خولاصەیەكی تەئریخی كورد و كوردستان ، دوو بەرگ 1931 
‎2- تەئریخی سلێمانی و وڵاتی 1939

‎3-موحاسەبەی نیابەت 1928
‎4- دوو تەقەلای بێ سوود 1935 

‎5- ناودارانی كورد و كوردستان( لە گۆڤاری گەلاوێژ بڵاوكراوەتەوە ) 
‎جگە لەم كتێبانە ، بە توركی چەندین كتێبی چاپكراوی هەیە . ئەو دە جار پۆستی وەزیری لە حكوومەتی بەغدا  پێسپێردراوە ، ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی بەغدا بووە .
‎

محەمەد ئەمین زەكی بەگ ، جێگە پەنجەی بە مێژووی سیاسی ، فەرهەنگی و كۆمەڵایەتی سەد ساڵی رابوردوومانەوە دیارە . ئەم بە باوكی مێژووی مۆدێرنی كورد دادەنرێت . بە پشتبەستن بە سەرچاوەی ئینگلیزی ، فەرەنسی ، ئەڵمانی ، توركی ، عەرەبی ، فارسی و كوردی رەگ و ریشەی گەلی كوردی دۆزیوەتەوە ، كە پێش ئەو ، كەسێكی تر نەیتوانیوە ئەو رچەیە بشكێنێت . (تێزە)كانی محەمەد ئەمین زەكی بەگ ، بوونە هەوێنی بیری ناسیۆنالیزمی كوردی . مێژوونووسانی دوای خۆی ، لە پەراوێزی (تێزە)كانی ئەو دا  كاریان كردووە .

محەمەد ئەمین زەكی بەگ ، رەنگە سەرەتا وەكو ئەفسەرێكی عوسمانی ژیابێت و بیری كردبێتەوە . ساڵی 1908 ئەفسەرە ناسیۆنالیستە توركە توندڕە شۆڤینستەكانی ( اتحاد و تەرەقی) دەسەڵاتیان گرتە دەست . لەسۆنگەی ئەم گۆڕانكاریە دا ، شەپۆلی بیری نەتەوەیی لە ناو تورك و گەلانی ژێردەستە ( عەرەب ، یونانی ، ئەرمەنی ، بولگاری ....) لە یەك كاتدا ، بۆ سەربەخۆیی پەرەی سەندووە .
‎

لە سەردەمی حاجی قادری كۆییدا ، ئەدەبیاتی سیاسی ، بارگاوی بە بیری نەتەوەیی و ریفۆرمی سیاسی  بووە . خەباتی كۆمەڵایەتی برەوی هەبووە . چوونە ئەستەمووڵی حاجی قادری كۆیی و نالی
‎ و محەمەد ئەمین زەكی بەگ زۆر جیاوازە ، نابێ بە یەك چاو سەیر بكرێت . هەر یەكەیان خەون ، خەیاڵ ، هەلومەرج و باكگراوندێكی خۆی هەبووە . توركیزانی محەمەد ئەمین  زەكی بەگ زۆر باشتر بووە لە  زۆربەی كوردەكانی ئەستەمووڵ . خوێندنەوەی رۆژنامە و كتێبی سیاسی ، كێشەی  (ناسنامە) و (خۆناسینەوە)ی بۆ دروست كردووە . تورك خۆی بە نەتەوە بزانێت و عەرەب خۆی  بە نەتەوە بزانێت ! دەبێ ئەم سەر بە كام گەل و نەتەوە بێت ؟ دەبێ كام مێژوو بە هی خۆی بزانێت ؟
‎

ئەمیش وەكو شەرەفخانی بدلیسی كەرەستەیەكی ئامادەكراوی رێكوپێكی پاككراوەی لە بەردەستدا نەبووە . لەوەدەچێت  هەموو چركەیەك ، هەزار و یەك گومانی بۆ دروست بووبێت . بەڵام بڕوایەكی ئەوەندە قایمی بە خۆی هەبووە ، سەدان سەرچاوەی خوێندۆتەوە و دەیان بەڵگەنامەی پەیدا كردووە : لافاوی لە دڵۆپە دڵۆپەی باران دروست كردووە !
‎

ژمارەیەك كوردی ئەو سەردەمە ، بە پێچەوانەی محەمەد ئەمین زەكی بەگ بیریان كردۆتەوە . ناوەكان زۆرن . من هەروا ئەمانەم بە خیاڵدا هات :
‎

جەمالەدینی ئەسەداوای ئەفگانی ، محەمەدعەبدە ، مەعروف رسافی(جەباری) ، نوری سەعید و جەعفەر عەسكەری دەستبەرداری ناسنامەی خۆیان بوون ، لە ناو ئاگردانی پڕۆژەی جیاجیادا ناسنامەی خۆیان هەڵكڕوزاندووە . محەمەد ئەمین زەكی رێگایەكی سەخت و پڕ دڕك و داڵ بۆ خۆی هەڵبژارد . ناسنامەی خۆی دۆزیەوە و توانی بە وردی كۆڵكەی بیری نەتەوەیی دابڕێژێتەوە  .
‎راستە حاجی قادری كۆیی یەكەم ئاڵاهەڵگری بیری نەتەوەیی لیبرالی ، موتوربەكراو بە رێبازی رینیسانس و وێستەرنیزێشن بووە . پەیامی خۆی بە شیعر  بە دوا كون و قوژبنی وڵات گەیاندووە . ئەحمەدی خانی و  مەلای جزیری دوو بیرمەندی گەورە بوون ، پەیامی روونیان هەبووە ، كوردبوون كۆڵەكەی بیری سیاسیان بووە . 
‎شەرەفخانی بدلیسی (1543- 1601) نزیكەی سێسەد ساڵ پێش محەمەد ئەمین زەكی بەگ ، تووشی هەمان  تەنگژە و رامانی (ناسنامە) و (خۆناسینەوە) بووە . بە هەزاران كتێبی لە سەر مێژووی عەرەب ، فارس ، تورك  بینیوە . پێش ئەو سەدان زانا و مێژوونووسی كورد هەبوون ، هەموویان هەر بیریان لای رێزمانی  عەرەبی و مێژووی عەرەب بووە . زمانی كوردی و مێژووی كوردیان بە بابەتێكی بێسوود داناوە . 
‎ شەرەفخانی بدلیسی ئاستی خوێندەواری بەرز بووە و شارەزای مێژووی دەوروبەر بووە . ئەو زۆربەی میرە كوردەكانی ناسیوە و ئاگای لە رەگ و ریشە و بنەچەیان بووە . دیارە لە دەرباری شا توهماسبی یەكەمدا ، دەیان چیرۆكی كوردی بیستووە . ماوەیەك پۆستی (میری میرانی كوردستان)ی پێسپێردراوە  . ئیدی زانیویەتی گەلێكە هەیە : ئەم گەلە مێژوویەكی دەوڵەمەندی هەیە ، كەس پێش ئەو قۆڵی لێی هەڵنەكردووە ، ئەو  مێژووە بنووسێتەوە . كتێبی (شەرەفنامە) دەنووسێت و دەستبەرداری میرایەتی و پاشایەتی و دەسەڵاتدارێتی دەبێت . لە سەر بیر و هەڵوێست و كوردبوون ، پاش ماوەیەكی كورت لە نووسینی شەرەفنامە ، لە ملی دەدەن ! هەقە شەرەفخانی بدلیسی بە یەكەم شەهیدی قەڵەم و بیر و هەڵوێست دابنرێت .
‎كتێبی ( محەمەد ئەمین زەكی بەگ ) لە نووسینی دكتۆر صەباحی غالیب  ، رۆژی شەممەی داهاتوو 14.02.2026 دەكەوێتە بەردەستی خوێنەرانی ئازیز . ئەم كتێبە 499 لاپەڕەیە . لە شاری هەولێر چاپ كراوە .
‎كتێبەكە بیۆگرافیای ژیانی سیاسی ، هزر و بیروباوەڕ و هەڵوێستی مێژوونووسێكی رچەشكێن و سیاسیەكی مەزنی كوردە . 
‎ئەوەی لای زۆربەی خوێنەرانی ئازیزی نەزانراو و نەبیستراوە : لە سەردەمی محەمەد ئەمین زەكی بەگ 
‎دوو ستوون ، دوو رێباز پەیدابوون :
‎یەكەم : بە شۆڕش ،  چەك و تەقوتۆق ، شەڕوشۆڕ گەلی كورد دەتوانێت مافی خۆی وەدەستبهێنێت . دیارترین و ناسراوترین نوێنەرەوەی ئەم هێڵە شێخ مەحموودی حەفید ( 1882-1956) بووە .
‎دووەم : ژمارەیەك ئەفسەر و  خوێندەوار ،كە لە ئەستەمووڵ بڕوانامەیان وەستهێنابوو ، ئەم گروپە  توركیزان و عەرەبیزان و ئینگلیزیزان بوون . ئەمانە بۆ كاروباری دەوڵەتداری ، كارگێڕی ، بەڕێوەبردنی سوپا راهێنرابوون . زۆربەیان بەگشتی بڕوایان بە ( بزاڤی چەكدار ) و شەڕی پارتیزانی نەبووە . هانی لاوانیان داوە رووبكەنە خوێندن ، زانست ، فێربوون و زانكۆ . لە رێگەی پلە و پۆستەوە خزمەتی خاك و نیشتمان بكەن . تەرازووی هێز و باری كۆمەڵایەتی و فەرهەنگی و ئاستی هۆشیاری لە قازانجی راپەڕین  و ململانێی نییە . دیارترین نوێنەرەوەی ئەم باڵە محەمەد ئەمین زەكی بەگ بووە .
‎ئەم كتێبە خوێنەر بۆ بۆ كەشوهەوای بیستەكان و سییەكانی سەدەی پێشوو دەگێڕێتەوە . شایانی ئەوەیە زنجیرە درامای لێ بەرهەمبهێنرێت !
‎
 PENئەندامی یەكێتی نووسەرانی جیهان