رۆژنامەیەكی بەریتانی: هێزەكانی سوریا خەڵك لە باڵەخانەكانەوە هەڵدەدەنە خوارەوە  

هاوڵاتی سەرۆکایەتی بەڕێوەبەرایەتی کۆچبەرانی تورکیا رایگەیاند، لە نێوان دوو بۆ هەشتی حوزەیراندا لە هەموو تورکیا دوو هەزار و ٨٢٥ پەنابەر دەستگیرکراون و لەو ژمارەیەش هەزار و ٢١٢ پەنابەر دیپۆرت کراونەتەوە. سەرۆکایەتی بەڕێوەبەرایەتی کۆچبەرانی تورکیا کە سەر بە وەزارەتی ناوخۆی تورکیایە رایگەیاند، لە ماوەی حەفتەیەدا لە باکوری کوردستان و تورکیا ٧٧٣ ئەفغانی، ٥٦ پاکستانی و و هەزار و ٩٩٦ پەنابەری وڵاتانی دیکە دەستگیرکراون. هەروەها ٣٥٦ پەنابەری ئەفغانی، ١٠٦ پاکستانی و ٧٥٠ پەنابەری دیکەی وڵاتانی ناوچەکە دیپۆرت کراونەتەوە. سەرۆکایەتی بەڕێوەبەرایەتی کۆچبەرانی تورکیا دەڵێت، لە سەرەتای مانگی کانونی دووەمەوە تاوەکو هەشتی حوزەیران، ١٣ هەزار و ٥٨٩ ئەفغانی، هەزار و ٨٧٠ پاکستانی و ٢٧ هەزار و ٩٠ کۆچبەری وڵاتانی دیکە دیپۆرت کراونەتەوە.

باوکی کوژراوێکی ناڕەزایەتییەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان 24 رۆژە لە زیندان مانی گرتوە و شەش کەسی دیکەش دەستگیر دەکرێن کراون کە باوکی شەش کوژراوی ناڕەزایەتییەکانن. کەمال لوتفی باوکی رەزا لوتفی کە لە ناڕەزایەتییەکانی شاری دێولان کوژرا، لە لایەن دەزگا ئەمنییەکانی ئێرانەوە دەستگیرکراوە و بە بێ ئەوەی هیچ تۆمەتێکی لەسەر ساخ بکرێتەوە لە زیندانی شاری کامیاران راگیروە و ئەویش وەک ناڕەزایەتییەک مانی لە خواردن گرتوە. لە ماوەی رابردودا بە بیانوی جیاواز، دایک و باوک و کەسوکاری کوژراوانی ناڕەزایەتییەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان لە لایەن هێزە ئەمنییەکانی ئێرانەوە دەستگیر دەکرێن. رێکخراوەکانی مافی مرۆڤ ئاماژەیان بەوە کردوە؛ لەو ماوەیەدا ژمارەیەک لە دەستگیرکراوانی ناڕەزایەتییەکان سزای قورسیان بەسەردا سەپێنراوە و هاوکات دەزگا ئەمنی و هەواڵگرییەکان فشارەکانیان لەسەر کەسوکاری دەستگیرکراون و کوژاوانی ناڕەزایەتییەکان توندتر کردوە. سەرچاوەکانی هەواڵی رۆژهەڵاتی کوردستان بڵاویان کردوەتەوە؛ هێمن ئەحمەدزادە خەڵکی شاری مەهاباد کە لە ناڕەزایەتییەکانی ئەو شارە دەستگیرکرابو لە لایەن دادگایەکی ئێرانەوە سزای 18 ساڵ زیندانیی بەسەردا سەپێنراوە.  

هاوڵاتی دوای پەسەندكردنی ژمارەیەك لە ماددەكانی پرۆژەیاسای بودجە، كۆبونەوەی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بۆ كاتژمێر 1:00ی پاشنیوەڕۆی ئەمڕۆ یەكشەممە دواخرا. بەگوێرەی راگەیەندراوی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، بڕیارە دوانیوەڕۆی ئەمڕۆ یەکشەممە، سەعات ١ جارێکی دیکە کۆبوونەوەی ئەنجومەنی نوێنەران دەستپێبکاتەوە بۆ تێپەڕاندنی ئەو ٣٦ ماددەیەی پرۆژەیاسای بودجە، کە ھێشتا پەسەندنەکراون. لە میانەی دانیشتنەکانی چەند رۆژی رابردووی ئەنجومەنی نوێنەران تایبەت بە تێپەڕاندنی پرۆژەیاسای بودجە، لە کۆی ٦٧ ماددەی پرۆژەیاساکە ٣٦ ماددە پەسەندکراون، لە نێویاندا ئەو ماددانەی تایبەتبوون بە پشکی ھەرێمی کوردستان لە بودجەی عێراق، کە زۆرترین مشتومڕی لەنێوان لایەنە کوردستانییەکاندا لە عێراق دروستکردبوو. شەوی رابردوو، ئەنجومەنی نوێنەران دەنگی لەسەر ١٨ ماددەی پرۆژەیاسای بوودجە دا، کە بریتیبوون لە ماددەکانی ١٤ و ٢٥ تا ٤١ و دواتر لە ماددەی ٤٢دا کە تایبەتبوو بە زیادکردنی باج بۆ سەر بەنزین، غاز و نەوتی رەش مشتومڕ دروستبوو و سەرەنجام سەرۆکی پەرلەمان بڕیاریدا بە ھەڵپەساردنی کۆبوونەوەکە. بەگوێرەی بڕگەی یەكەمی ماددەی 14ی پرۆژەیاسای بودجەی 2023 و 2024 و 2025،  داهاتی نەوت دەخرێتەسەر هەژمارێكی بانكی كە سەر بە بانكی ناوەندیە، وەزارەتی دارایی عێراقیش تەمویلی شایستە داراییەكانی هەرێم دەكات و ئەوەش دەكرێتەسەر هەژمارێك و سەرۆك وەزیرانی هەرێم مافی خەرجكردنی دەبێت. هاوکات سەبارەت بەو بڕگەیەی کە لە مادەی 14دا بە دڵی یەکێتی پەسند کرا و پارتی لێی ناڕازییە لەلای خۆیەوە دکتۆرە نەرمین مەعروف ئەندامی لیژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق بەهاوڵاتی وت: لە دانیشتنی پەرلەمانی عێراق دەنگدرا لەسەر بڕگەی ٨ لە ماددەی ١٤ کە وەک پيشنیازی فراکسیۆنی یەکێتی نیشتمانی کوردستان پێشکەشکرابوو بە لیژنەی دارایی و تایبەتە بە پابەندکردنی حکومەتی هەرێم کە بەر لە هەرخەرجییەک پێویستە موچەی فەرمانبەران و خانەنشینان دابەشبکات بە پێی یاسا بەرکارەکان. وتیشی: بەشێوەیەکی دادپەروەرانە پشکی پارێزگاکانی هەرێم لە بودجە دابەش دەکرێت بە پێچەوانەوە سەرۆک وەزیرانی حکومەتی فیدڕاڵ پێویستە هەموو رێکارێک بگرێتەبەر بۆ جێبەجێکردنی ناوەڕۆکی ئەم بڕگەیە بە گرنتی تەمویلکردنیشەوە.

کاری دەستی لە پارێزگای ورمێ بە یەکێک لە پیشە سەرەکییەکانی ئەو پارێزگایە ئەژمار دەکرێت و لە ساڵێکدا زیاتر لە 14 ملیۆن دۆلار بەرهەمی کاری دەستی رەوانەی دەرەوە دەکرێت. مورتەزا سەفەری، بەڕێوبەری گشتی میراتی کەلتوری، گەشتیاری و پیشەی دەستی لە پاریزگای ورمێ لە رۆژهەڵاتی کوردستان رایگەیاند؛ زیاتر لە 10 هەزار کەس لە پارێزگاکە خاوەنی بەرهەمی پیشەی دەستن و زۆربەی ئەو بەرهەم و کارانەش رەوانەی وڵاتانی جیهان دەکرێن. بە وتەی ئەو لە ئامارەکانی گومرگی ورمێ دەرکەوتوە تەنها لە ساڵی رابردودا بە بەهای 14 ملیۆن و 290 هەزار ملیۆن دۆلار بەرهەمی کاری دەستی لە پارێزگاکەوە رەوانەی دەرەوە کراوە. وتیشی زیاتر لە 80 بواری کاری دەستی لە ورمێ هەیە کە زۆرترین پیشەی کاری دەستی پارێزگاکە نەخشاندنی دار و تەختەیە و ئەو کارەش پێویستی بە ماندوبونی زۆرە. ورمێ لە روی پیشەی کاری دەستییەوە دەکەوێتە ریزبەندنی پێنجەم پارێزگا لە ئێران کە خاوەنی زیاترین کاری دەستییە و گەشتیارێکی زۆر رو لەو پارێزگایە دەکەن بە مەبەستی بینینی کارە دەستییەکان.  

هاوڵاتی لە پەرلەمانی عێراق دەنگ بە پێشنیازێکی یەکێتی درا کە تیایدا بەغدا مامەڵەی ڕاستەوخۆی لەگەڵ پارێزگای ناڕازی هەرێم لە ڕووی بودجەوە دەکات دکتۆرە نەرمین مەعروف ئەندامی لیژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق بەهاوڵاتی وت: لە دانیشتنی ئەمشەوی پەرلەمانی عێراق دەنگدرا لەسەر بڕگەی ٨ لە ماددەی ١٤ کە وەک پيشنیازی فراکسیۆنی یەکێتی نیشتمانی کوردستان پێشکەشکرابوو بە لیژنەی دارایی و تایبەتە بە پابەندکردنی حکومەتی هەرێم کە بەر لە هەرخەرجییەک پێویستە موچەی فەرمانبەران و خانەنشینان دابەشبکات بە پێی یاسا بەرکارەکان. وتیشی: بەشێوەیەکی دادپەروەرانە پشکی پارێزگاکانی هەرێم لە بودجە دابەش دەکرێت بە پێچەوانەوە سەرۆک وەزیرانی حکومەتی فیدڕاڵ پێویستە هەموو رێکارێک بگرێتەبەر بۆ جێبەجێکردنی ناوەڕۆکی ئەم بڕگەیە بە گرنتی تەمویلکردنیشەوە.

هاوڵاتی وەزارەتى دارایى هەرێم رایدەگەیەنێت؛ کەس ناتوانێت سیستەمی بەڕێوەبردنی هەرێمی کوردستان بەدەربکات لە گەندەڵی سیاسی و ئیداری و دارایی و یاسایی، بەڵام نابێت ئەو بابەتە تێکەڵبکرێت بە مافە دەستوریی و یاساییەکان. ئاوات شێخ جه‌ناب وه‌زیری دارایی و ئابووری حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان راگه‌یه‌ندراوێكی له‌باره‌ی به‌شه‌ بودجه‌ی هه‌رێمی كوردستان بڵاوكرده‌وه‌، تێیدا هاتووه‌: "هەر لەسەرەتای ڕەوانەکردنی پرۆژە یاسای بودجە لەحکومەتەوە بۆ ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، دەسەڵاتدارانی عێراق لەهەموو ئەو ڕێکەوتنانە پەشیمان بوونەوە کە بەدرێژایی ئەو ماوە زۆرەی دانوستان لە نێوان هەردولا ئەنجام درابوو". دەقی ڕاگەیەندراوەکە:  ڕاگەیەنراوێک لە وەزیری دارایی و ئابوورییەوە لەسەر بەشە بودجەی هەرێم ڕاستیەک هەیە کە کەس ناتوانێت سیستەمی بەڕێوەبردنی هەرێمی کوردستان بەدەربکات لە گەندەڵی سیاسی و ئیداری و دارایی و یاسایی، هەربۆیە بەرنامەی چاکسازی ڕاگەیاندوە بەڵام نابێت هیچ کات ڕێگە بەوە بدرێت بابەتی گەندەڵی سیاسی و بەڕێوەبردن تیکەڵ بەمافە دەستوری و یاسایی و نیشتیمانی و نەتەوەییەکانی خەڵکی هەرێمی کوردستان بکرێت. هەموو ئەو گۆڕانکاریانەی لەو بڕگەو مادانەی پرۆژە یاسای بودجەی عێراق کراون کە تایبەتن بە دەسەڵات و ماف و شایستە داراییەکانی هەرێمی کوردستان پێچەوانەی دەستوور و هەموو ئەو بڕیار وڕێکەوتن ولێکتێگەیشتنانەن کە لەپێش پێکهێنانی ئەم کابینەیەی حکومەتی عێراق لە نێوان هەرێمی کوردستان و چوارچێوەی هەماهەنگی واژۆکراون و دواتر لە بەرنامەی وەزاری کابینەکە لەئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق دەنگی لە سەر دراو دواتریش ڕێکەوتنی وەزارەتی نەوتی عێراق و وەزارەتی سامانە سروشتیەکانی هەرێمی بەدوادا هات و دواین ڕێکەوتنیش لەسەر پرسی هەناردەکردنەوەی نەوتی هەرێم لە ڕۆژی ٤ نیسانی ٢٠٢٣ بەئامادەبونی سەرۆک وەزیرانی عێراق و سەرۆک وەزیرانی هەرێمی کوردستان لە بەغداد واژۆ کرا. هەر لەسەرەتای ڕەوانەکردنی پرۆژە یاسای بودجە لەحکومەتەوە بۆ ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، دەسەڵاتدارانی عێراق لەهەموو ئەو ڕێکەوتنانە پەشیمان بوونەوە کە بەدرێژایی ئەو ماوە زۆرەی دانوستان لە نێوان هەردولا ئەنجام درابوو. ئەوەش ئەو ئەنجامەی دەرخست کە دەسەڵاتدارانی ئێستای عێراق بەنەفەسی دژایەتی و بچوککردنەوەی هەرێمی کوردستان کار دەکەن کەئەوەش درێژکراوەی هەمان سیاسەتی شۆڤێنیانەی رژێمی پێشووی عێراقە و بەردەوامی سیاسەتێکی هەرێمی یە بەرامبەر بە دۆزی کورد. بەهۆی سەپاندنی ئەو هەموو کۆت و بەندو بارگرانیە زاڵمانەوە دۆخێکیان بەسەر هەرێمی کوردستان و خەڵکەکەی سەپاندووە کە بەهیچ جۆرێک مامەڵە لەگەڵ هاوڵاتی هەرێمی کوردستان وەک هاولاتیەکی عێراقی نەکراوەو ئەوەش کارێک دەکات کە حکومەتی هەرێم بەگشتی و وەزارەتی دارایی نەتوانێت بەئەرکەکانی خۆی هەستێت، بۆیە سەرکۆنەی هەموو ئەو گۆڕانکاریە ستەم کارانەیە ئەکەم بەتایبەت دوای ئەوەی زۆربەی تێچوی نەوت و گواستنەوە و قەرزی (تی بی ئای) ….هتد بەبێ تەرخان خراوەتە سەر پشکی کوردستان. بەداخەوە جارێکی تر بەهۆی ناکۆکی و دووبەرەکی ناوماڵی کوردو بەهۆی مزایەدەیەی سیاسی و حزبی و پۆپۆلیستیەوە نەتوانرا کێشە نیشتیمانی و نەتەوەییەکانی خەڵکی هەرێمی کوردستان لە ململانێ سیاسی و حزبی و پۆپۆلیستیەکان جیابکرێتەوە. ئەو کەش و هەوا ناتەندروستەی لە ئێستادا دروست بووەو دۆخێکی بەسەر هەرێمی کوردستان سەپاندووە هاوتای ئەنفالێکی ترە کە ئۆباڵەکەی ئەگەر جاران بەتەنیا لە ئەستۆی حزبەکانی دەسەڵات بوبێت، ئەوا لەمەودوا لەئەستۆی هەموو ئەو حزب و هێزو لایەنانەیە کە دەنگیان بە پرۆژە یاسای بودجەی عێراق داوە. وە ئۆباڵی هەموو ئەو کێشە و ئاستەنگە ئابووریی و داراییانەی کەلەمەودوا بەرۆکی حکومەتی هەرێم دەگرێت لە ئەستۆی ئەوان و حکومەتی عیراقدایە. خۆزگە ئەو هێزو لایەنانەی ناو پەرلەمانی عێراق کە بەناوی شەفافیەت و یەکسانیەوە ئەو هەموو کۆت و بەندانەیان بەسەر هەرێمی کوردستان و خەڵکەکەی سەپاندووە تەنها لە ١٠/ یان بەرامبەر خۆیان لە عێراق جێبەجێ بکردایە، هەر هیچ نەبێت لە ١٠ ساڵی ڕابردودا بۆ یەک جاریش حساباتی خیتامیان ڕەوانەی پەرلەمان و دیوانی چاودێری دارایی عێراق بکردایە، بیانتوانیانە ژمارەی سەکۆ نایاساییەکانی بارکردنی نەوتیان سنوردار بکردایە و ملیارەها دۆلارە دزراوەکەی عیراق چارەنوسی دیاری بکرایە سەرەڕای ئەوەی کە ڕۆژانە بەسەدان هەزار بەرمیل نەوت دەبرێت و داهاتەکەی ناگەڕێتەوە خەزێنەی گشتی و هەموو گەلی عێراق بە هەرێمیشەوە لێ ی زەرەر مەندە و ئەگەر پێچەوانەکەی بکرایە سەرەڕای دەست خۆشی ئەو کاتە هەر فشارێکیان لەسەر هەرێمی کوردستان هەبوایە لێکدانەوەی شۆڤێنیمان بۆ نەدەکرد …. خۆزگە بۆیەکجاریش پەرلەمانتارانی کوردم لە بەغدا ئەبینی تەنها ڕویان لە هەرێم نەبوایە و ئاوڕێکیان لە عێراقش بدایەتەوە ئاخۆ گەندەڵی لێ یە؟

هاوڵاتی یەپەگە رایگەیاند، لە هێرشی دەوڵەتی تورکیادا بۆ سەر شارۆچکەی ئەحداس سێ شەڕڤانیان شەهید بوون. ئەمڕۆ درۆنێکی دەوڵەتی تورکیا لەسەر رێگەی مەراعات و ناوچەی ئەحداسی سەر بە کانتۆنی شەهبای رۆژئاوای کوردستان، ئۆتۆمبیڵێکی یەکینەکانی پاراستنی گەل (یەپەگە)ی بۆردومان کرد. لەم بارەیەوە ناوەندی راگەیاندن و پاراستنی گەل (یەپەگە) راگەیەندراوێکی بڵاوکردەوە و هێرشەکەی پشتڕاست کردەوە. یەپەگە لە راگەیەندراوەکەیدا باسی ئەوەی کرد کە هێرشەکە بە درۆن کاتژمێر چوار و ٤٥ خولەکی ئێوارە ئەنجامدراوە و هێزەکانیان کراونەتە ئامانج. یەپەگە دەڵێت، لە هێرشەکەدا سێ شەڕڤان شەهید بوون و دوو شەڕڤانیش بریندار بوون. هەروەها ئاماژەی بەوەکرد کە لە ماوەیەکی نزیکدا ناسنامەی شەڕڤانەکانیان رادەگەیەنن.

هاوڵاتی لایەنە شیعیەكان و فراكسیۆنە كوردیەكان لەڕێكەوتن بۆ تێپەڕاندنی ماددەی 14ی پرۆژەیاسای بودجەی 2023 و 2024 و 2025 نزیك دەبنەوە، بەگوێرەی وتەی سەرچاوەیەكی ئاگاداریش، رێكەوتون لەسەر لابردنی دەستەواژەی "راگرتنی شایستە داراییەكانی هەرێم" لەبڕگەی حەوتی ئەو ماددەیە . بەپێی بڕگەی حەوتی ماددەی 14ی پرۆژەیاسای بودجە كە تێیدا هاتوە، ئەگەر كێشەیەك لەنێوان هەرێم و بەغدا سەبارەت بەرادەستكردنی نەوت دروستبو، لیژنەیەك پێكدەهێندرێت و ئەگەر لەماوەی 30 رۆژدا لیژنەكە نەیتوانی چارەسەری كێشەكە بكات، ناردنی شایستە داراییەكان بۆ هەرێمی كوردستان رادەگیرێت، بەڵام لەكۆبونەوەی ئەمشەوی لایەنەكان رێكەوتن كراوە بۆ لابردنی دەستەواژەی "راگرتنی شایستە داراییەكانی هەرێم". هاوکات بەگوێرەی زانیارییەکان، ماددەی حەوت بەجۆرێك هەموار دەكرێتەوە كە ئەگەر كێشە لەنێوان هەولێر و بەغدا دروستبو، لەماوەی 30 رۆژدا لیژنەیەك پێكدەهێندرێت بۆ چارەسەری كێشەكان و دواتر راپۆرت دەدرێتە سەرۆك وەزیران بۆ بڕیاردان لەسەر كێشەكان. هەروەها هەمو فراكسیۆنەكان پشتیوانی مانەوەی گێڕانەوەی پاشەكەوتی موچەی فەرمانبەرانی هەرێم دەكەن، بەڵام پارتی مەرجی هەیە و دەڵێت با بودجەی تایبەتی بۆ تەرخان بكرێت. لەئێستادا فوئاد حسێن و بەنگین رێكانی شاخەوان عەبدوڵا لەگەڵ محەمەد حەلبوسی سەرۆكی پەرلەمان لەكۆبونەوەدان بۆئەوەی هەرچی ناكۆكیەكان لەسەر ماددەی 14ی پرۆژەیاسای بودجە هەیە كۆتاییان پێبهێندرێت.

ئاژانسێکی هەواڵ ئاشکرای دەکات واشنتۆن بڕیاری لێخۆشبونی بۆ عێراق دەرکردوە کە بە شێوەیەکی سنوردار بڕێک لە پارەی قەرزەکانی غاز و کاربا رادەستی ئێران بکات. ئاژانسی هەواڵی (رۆیتەرز) لە زاری بەرپرسێکی باڵای وەزارەتی دەرەوەی عێراق بڵاوی کردوەتەوە؛ واشنتۆن رەزامەندیی دەربڕیوە بە رادەستکردنی دوو ملیارد و 700 ملیۆن دۆلار لە قەرزەکانی غاز و کارەبا بۆ ئێران. پێشتر سەرۆکی ژوری هاوبەشی بازرگانیی نێوان عێراق و ئێران ئاماژەی بەوە کردبو کە ئەمریکا لێخۆشبونی لە سزا نێودەوڵەتییەکان بۆ عێراق دەرکردە بۆ ئەوەی قەرزەکانی غاز و کارەبا رادەستی ئێران بکرێت. رۆیتەرز لەهەواڵێکی مانگی رابردودا ئاشکرای کردبوە کە هەناردەی غازی ئێران بۆ عێراق بەهۆی رادەست نەکردنەوەی قەرزەکانی رۆژانە 20 ملیۆن مەتر سێجا کەمی کردوە و ئەوەش بەرهەمهێنانی کارەبای لە عێراق کەم کردوەتەوە. بەرپرسانی کۆماری ئیسلامی ئێران رایانگەیاندوە؛ قەرزەکانی غاز و کارەبای عێراق دەگاتە 11 ملیارد دۆلار و ئاژانسی هەواڵی رۆیتەرزیش ئەو قەرزانەی بە نزیکەی 18 ملیارد دۆلار خەمڵاندوە. بەهۆی سزاکانی ئەمریکاوە رەانەکردن یان گواستنەوەی پارە بۆ سەر ئەژمارە بانکییەکانی ئێران لە دەرەوە قەدەغە کراوە و پارە بلۆککراوەکانی ئەو وڵاتە بەهۆی سزاکانەوە بە زیاتر لە 120 ملیارد دۆلار دەخەمڵێنرێت.

هاوڵاتی دانیشتنی پەرلەمانی عێراق بۆ پەسەندكردنی پرۆژەی بودجە كە بڕیاربوو ئەمڕۆ تەواو بكرێت تا ئێستا دەستیپێنەكردووەتەوە، پەرلەمانتارێكیش هۆكارەكەی بۆ رێكنەكەوتنی سیاسیەكان دەگەڕێنێتەوە. حەیدەر سەلامی سەرۆكی كوتلەی ئیمتیداد لەپەرلەمانی عێراق بەسۆمەریەنیوزی ڕاگەیاندووە تائێستا هیچ ڕێككەوتنێك سەبارەت بە ماددە ناكۆكیی لەسەرەكانی پرۆژەی بودجە نییە و بەدووریشی دەزانێت ئەمڕۆ تێبپەڕێت. سەلامی دەڵێت: ئەو ماددانەی ناكۆكییان لەسەرە تائێستا تێنەپەڕێندراون ئەمەش بووەتە هۆی درەنگكەوتنی پەسەندكردنی بودجە و رێككەوتنی سیاسی لەبارەوە دەكرێت. ئەو پەرلەمانتارە دەشڵێت: "هەرچەندە 10 ڕۆژە ڕەشنوسی پرۆژەی بودجە لەدەستی سیاسیەكاندایە بەڵام هێشتا ناكۆكن لەسەری، بۆیە پێشبینی دەكرێت پرۆژەكە بدرێتە دەست لیژنەی دارایی بەبێ هیچ دەستێوەردانێك". سەبارەت بەو ماددانەی ئەمڕۆ دەنگدان لەسەریان دواكەوت، سەلامی ئاماژەی بەوەكردووە "كاتی دەنگدان لەسەریان تائێستا ڕوون نییە چونكە زۆرێك لەبابەتەكان لەپەرلەمانتاران دەشاردرێتەوە و بەدەستی كۆمەڵێك لەسەركردە سیاسیەكانەوەیە". سەرۆكی كوتلەی ئیمتیداد بەدووری دەزانێت ئەمڕۆ بەبێ ڕێككەوتنی سیاسی ماددە ناكۆكیی لەسەرەكانی پرۆژەی بودجە تێپەڕێندرێن. لەدوو ڕۆژی ڕابردوودا پەرلەمانی عێراق دەنگی لەسەر ماددەكانی (1-2-3-5-6-7-8-9-10-11-12-13-18-19-20-21-23-24) داوە و دەنگدانیش لەسەر ماددەكانی 14 و 15 و 16 و 17 دواخراوە وهەردوو ماددەی 4 و 22 ش سڕدراونەتەوە.

هاوڵاتی سەرۆکوەزیرانی سوید، ئوڵف کریستیرسۆن رایگەیاند، رێگەیان بە هێزەکانی ناتۆ داوە بە شێوەیەکی کاتی لە وڵاتەکەیدا جێگیر بکرێن. کریستێرسۆن و وەزیری بەرگریی سوید، پال جۆنسن لە گوتارێکی هاوبەشدا کە بۆ رۆژنامەی Dagens Nyheter نووسیوویانە، ئاماژەیان بەوە داوە کە هەڕەشەکانی رووسیا بۆ سەر وڵاتەکەیان بەردەوامە، بۆیە حکوومەتی سوید رێگەی بە سوپا داوە لەگەڵ وڵاتانی ئەندامی ناتۆ ئامادەکاریی بکات بۆ ئۆپەراسیۆنە هاوبەشەکان لە داهاتوودا. له گوتارەکەدا هاتووە: "رووسیا هێشتا هەڕەشەیە بۆ سەرمان، لە ئەگەری هاتنەپێشەوەی قەیران یان شەڕدا پێویستە بتوانین بە خێرایی سەرچاوە سەربازییەکانی گەلانی دیکه بهێنینە ناوچەکەمان. وەک حکوومەتی سوید رێگەمان دا سەربازانی ناتۆ بەشێوەیەکی کاتی له ناوچەکەماندا جێگیر بن". لە حوزەیرانی ساڵی 2022ەوە سوێد بانگێشتکراوە ببێتە ئەندامی ناتۆ. بۆ ئەوەی ببێتە ئەندام، پێویستە هەر 31 ئەندامەکە رازی بن، بەڵام تورکیا و هەنگاریا هێشتا ئامادە نین گڵۆپی سەوزی بۆ هەڵبکەن.  تەنیا ئەو وڵاتانەی بوونەتە ئەندام، بڕگەی پێنجەمی پەیماننامەی ناتۆ دەیانگرێتەوە کە دەڵێت، هێرش بۆ سەر یەک ئەندام، بە هێرش بۆ سەر هەمووان دادەنرێت. 

هاوڵاتی ئێوارەی ئەمڕۆ جارێکی دیکە کۆبونەوەی پەرلەمانی عێراق بۆ پەسەندکردنی پڕۆژە یاسای بودجە دەستپێدەکاتەوە و تاوەکو ئێستا ناکۆکی لەنێوان لایەنە کوردیەکان پەیوەست بە مامەڵەی پارێزگاکان لەگەڵ حکومەتی فیدڕاڵی هەیە و بڕگەی 10%ی پاشەکەوتی موچە بەفەرمی لانەبراوە و دەخرێتە دەنگدانەوە. شەوی رابردوو تاوەکو بەرەبەیان کۆبوونەوەکە بەردەوام بوو، کە تێیدا دەنگ بە مادەکانی 2، 9، 10، 11، 12، 13 و 18 درا؛ مادەی 14 کە تایبەتە بە پشکی هەرێمی کوردستان، هەروەها مادەکانی 15، 16 و 17 کە ناکۆکیی نێوان پکهاتەکانی دیکەی لەسەر بوو، دواخرا. شەوی رابردوو مادەکانی 12 و 13ـی پڕۆژەیاسای بودجە کە تایبەتن بە هەرێمی کوردستان پەسند کران؛ لە مادەی 12دا پشکی هەرێمی کوردستان بە 12.67٪ وەکو رێککەوتنی لەسەر کرابوو دەنگی لەسەر درا. مادەی 13ش بەمشێوەیەی خوارەوە پەسەند کرا: - یەکەم: شایستە داراییەکانی نێوان حکومەتی عێراق و حکومەتی هەرێمی کوردستان لە ساڵانی 2004 تاوەکو 2022 یەکلایی دەکرێنەوە، دوای وردبینیکردنی لەلایەن دیوانی چاودێریی دارایی عێراق بە هاوئاهەنگی لەگەڵ دیوانی چاودێریی هەرێمی کوردستان، بە پشتبەستن بەو ماف و پابەندبوونانەی لە یاساکانی بودجەی فیدراڵیی هەموو ساڵێک هاتووە. دووەم:  -‌‌أ- حکومەتی هەرێمی کوردستان بە هاوئاهەنگی لەگەڵ وەزارەتی نەوتی عێراق پابەند دەبێت بە بارکردنی نەوتی خاوی بەرهەمهاتوو لە کێڵگەکانی هەرێمی کوردستانەوە بۆ کۆگەکانی سۆمۆ لە بەندەری جەیهانی تورکی، لانیکەم کەمتر نەبێت لە 400 هەزار بەرمیل. کۆمپانیای سۆمۆ ئەو بڕە بە هاوئاهەنگی لەگەڵ وەزارەتی سامانە سرووشتییەکان و بە هەمان میکانیزمەکانی کۆمپانیاکە دەنێرێتە بەندەری جەیهان. -ب- ئەگەر هەناردەی نەوتی کوردستان لە رێگەی بەندەری جەیهان یان هەر بەندەرێکی دیکەی فەرمی کە وەزارەتی نەوت دیاری دەکات، نەکرێت، ئەو کاتە حکومەتی هەرێمی کوردستان ئەو بڕە نەوتە دەدات بە وەزارەتی نەوتی عێراق بۆ بەکارهێنانی نێوخۆ بەپێی ئەو پێویستییەی وەزارەتی نەوت دیاری دەکات. ج- وەزارەتی دارایی عێراق تێچووی بەرهەمهێنان و گواستنەوەی نەوتی بەرهەمهاتوو لە هەرێمی کوردستان دەدات کە لەلایەن وەزارەتی نەوتەوە وەردەگیرێت، بەو پێیەی تێچووی بەرهەمهێنان و گواستنەوە یەکسان بێت لەگەڵ تێکڕای تێچووی بەرهەمهێنان و گواستنەوەی نەوت لە وەزارەتی نەوتی عێراق. د- حکومەتی هەرێمی کوردستان پابەند دەبێت بە رادەستکردنی داهاتە نانەوتییەکان بە گەنجینەی دەوڵەت بەپێی یاسای بەڕێوەبردنی دارایی. ه- وەزارەتی دارایی عێراق مانگانە شایستە داراییەکانی هەرێمی کوردستان دەدات، دەبێت وەزارەتی دارایی هەرێمی کوردستانیش مانگانە ژمێرەی کۆتایی بدات بە فەرمانگەی ژمێریاری بۆ ئەوەی بخرێتە نێو ژمێرەی کۆتایی دەوڵەت، یەکلاییکردنەوەی ماف و پابەندبوونە نانەوتی و نەوتییەکانی هەردوولا دەکرێت دوای وردبینیکردنی لەلایەن دیوانی چاودێری عێراق بە هاوئاهەنگی لەگەڵ دیوانی چاودێری دارایی هەرێمی کوردستان بەشێوەیەکی وەرزی دەبێت. و- قەرزەکانی سەر حکومەتی هەرێمی کوردستان کە قەرزی بانکی عێراقی بۆ بازرگانی و بانکە حکومی و تایبەتەکانە، مانگانە بە قیست لە پشکی هەرێمی کوردستان دەبڕدرێت و دانەوەی ئەو قەرزانە لە ساڵی 2023ەوە و دەستپێدەکات لە ماوەی حەوت ساڵ دەدرێنەوە. هاوکات مادەی 14 کە بەهۆی ناکۆکییەوە لەسەری بۆ ماوەیەک کۆبوونەوەی پەرلەمان راگیرا، دوو جۆر ناکۆکی لێکەتووەتەوە. یەکێکیان لە نێوان فراکسیۆنی پارتی و فراکسیۆنی یەکێتی و چەند فراکسیۆنێکی دیکە؛ ئەوەی دیکە لەنێوان فراکسیۆنە کوردستانییەکان و لایەنە عێراقییەکانی دیکە. مادەی 14 تایبەتە بە داهاتی نەوت، هەژماری بانکی، دەسەڵاتی خەرجکردن، کێڵگەکانی نەوتی کەرکووک و نەینەوا و پاشەکەوتی مووچەی فەرمانبەران. هەروەها لە بڕگەیەکی دیکەی مادەکەدا باس لە بەڕێوەبردنی دەروازەکان و مامەڵەی حکومەتی عێراق لەگەڵ پارێزگاکانی هەرێمی کوردستان دەکرێت. پڕۆژەیاسای بودجە 67 مادەی لە لیژنەی دارایی پەرلەمانی عێراقەوە نێردراوەتە پەرلەمان، بەڵام ئەگەر هەیە ژمارەی مادەکان گۆڕانکارییان تێدابکرێت.

هاوڵاتی نوێنەری هەدەپە لە هەرێمی کوردستان رایگەیاند، ئەو کەسانەی کە لە هەرێمی کوردستان دەبنە ئامانجی میتی تورکیا پەنابەرن و لەژێر ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکاندان. ناهیدە ئەرمیش نوێنەری پارتی دیموکراتی گەلان (هەدەپە) لە هەرێمی کوردستان لەبارەی تیرۆرکردنی هاوڵاتیانی باکوری کوردستان لە هەرێمی کوردستان بۆ ئاژانسی فورات قسەی کرد و رایگەیاند، هەندێک هێزی کوردی هاوبەشی هاوکاری میتی تورکیا دەکەن. ئەرمیش باسی ئەوەی کرد کە ئەوان وەک هەدەپە لەبارەی هێرشکردنە سەر وڵاتپارێزان و شۆڕشگێڕانی پارچەکانی دیکەی کوردستان، سەردانی نەتەوە یەکگرتووەکان، پارتی و یەکێتی کردووە، بەلام بە داخەوە تاوەکو ئێستا هیچ ئەنجامێکیان بەدەست نەهێناوە. لەبەرئەوەی هەندێک هێز لەگەڵ میتدا کار دەکەن و ئەگەر ئەو هاوکاریە نەبێت، میت ناتوانێت هێرش بکاتە سەریان. نوێنەری هەدەپە لە هەرێمی کوردستان دەڵێت، " ئێمە داوامان کردووە کە هەموو لایەنەکان دەست لەناو دەست بکەین و لەدژی بکوژان هەڵوێست وەربگرین. خاوەن هەڵوێست و بۆچوونێک بین کە بەرژەوەندی کوردستان بپاریزین. بەرژەوەندیە گشتیەکان نەکەینە قوربانی بەرژەوەندیە بچووکەکان." ناهیدە ئەرمیش نوێنەری پارتی دیموکراتی گەلان (هەدەپە) لە هەرێمی کوردستان لە کۆتایی قسەکانیدا وتی، " ئەوان وەک هەدەپە و خانەوادەی ئەو کەسانەی کە تیرۆرکراون، هەوڵ دەدەن، بکوژان سزا بدرێن و داوای لە هێزە ناوخۆیی و نێودەوڵەتیەکان کرد کە هەوڵی ئاشکراکردنی بکوژان و سزادانیان بدەن."

هاوڵاتی  تەقینەوەیەک لە کارگەی دروستکردنی موشەک و تەقەمەنی باروتسان لە ئەنقەرە روویدا و ٥ کەس گیانیان لەدەستدا. میدیاکانی تورکیا رایانگەیاند، ئەمڕۆ تەقینەوەیەک لە کارگەی دروستکردنی موشەک و تەقەمەنی باروتسانی سەر بە کۆمپانیای پیشەسازی ئامێر و کیمیایی (MKE) لە ئەنقەرەی پایتەختی تورکیا رویداوە. میدیاکانی تورکیا دەڵێن، دوای تەقینەوەکە ئاگرێکی گەورە کەوتووەتەوە و خانەوادەی کرێکارانی نیو کارگەکە لە شوێنی رووداوەکە کۆبونەتەوە. وەسیپ شاهین پارێزگاری ئەنقەرە رایگەیاند، لە تەقینەوەکەدا ٥ کرێکار گیانیان لەدەستداوە. باسی ئەوەش دەکرێت کە بریندار هەیە. هەرچەندە وەسیپ شاهین پارێزگاری ئەنقەرە رایگەیاندووە کە تەقینەوەکە بەهۆی کارلێکی مادە کیمیاییەکان روویداوە، بەڵام گۆمانی ئەوە دەکرێت کە تەقینەوەکە سروشتی نەبووبێت.

ئاماری ئەمریکا ئاشکرای دەکات ئاڵوگۆڕی بازرگانیی لەگەڵ ئێران کەمی کردوە و گومرگی ئێران رایدەگەیەنێت بەهای هەناردەی ئەمریکا بۆ ئەو وڵاتە 29% زیادی کردوە. نوسینگەی ئامار لە ئەمریکا بڵاوی کردەوە؛ بەهای ئاڵوگۆڕی بازرگانیی نێوان ئەمریکا و ئێران لە چوار مانگی سەرەتای ئەمساڵدا 17 ملیۆن و 800 هەزار دۆلار بوە کە بەراورد بە چوار مانگی ساڵی رابردو تەنها 2% دابەزینی بەخۆیەوە بینیوە. ئاماژە بەوە کراوە لەو چوار مانگەی ئەمساڵدا بە بەهای 13 ملیۆن و 500 هەزار دۆلار کاڵای ئەمریکا هەناردەی ئێران کراوە کە لە روی نرخەوە 29% بەراورد بە چوار مانگی ساڵی رابردو بەرزبونەوەی بەخۆیەوە بینیوە. هاوکات گومرگی ئێران جەختی لەوە کردوەتەوە کە هەنارەی وڵاتەکەی بۆ ئەمریکا تەنها لە روی نرخەوە بەرز بوەتەوە و قەبارە و بڕی هەناردەی کاڵای ئێران بۆ ئەمریکا زیادی نەکردوە. لەو ماوەیەدا هاوردەی ئەمریکا لە ئێرانەوە چوار ملیۆن و 700 هەزار دۆلار بوە کە بەراورد بە چوار مانگی ساڵی رابردو 93% کەمی کردوە. ئێران لە کۆی ئەو وڵاتانی کە ئەمریکا ئاڵوگۆڕی بازرگانییان لەگەڵ دەکات ، دەکەوێتە ریزبەندی 172ەمین وڵات و لە روی دابینکردنی کاڵا بۆ ئەمریکا لە ریزبەندی 212ەمین وڵاتی جیهاندایە.