مەلا بەختیار

لە دوای کۆبونەوەکەی (تۆم باراک) لەگەڵ بارزانی و مەزلوم عەبدی و وەفدە هاوبەشەکانینان، کە کۆبونەوەیەکی گرنگی پر لە دڵەراوکێ بوو. سۆشیال میدیا پڕە لە هێرشکردنە سەر ئەمریکا، گرنگە توێژەران و پسپۆرانی سیاسی لەم هەل و مەرجە تا رادەیەک مەترسیدارەدا ، هەڵوێستەیەک لەسەر سیاسەتی ئەمریکا و چارەنوسی رۆژئاوا و بەشەکانی تری کوردستان بکەن. هەتا کایەکان تێکەڵ و پێکەڵ نەبن. لێرەدا دیدگای خۆمان لەم بارەیەوە دەخەنە ڕوو.

ئەمریکا لە دوای کۆتایی جەنگی دووەمی جیهانەوە، کەوتە سیاسەتی جەمسەر بەندی جەنگی سارد بەرامبەر بە شورەوی و رۆژهەڵاتی ئەوروپا. ئیتر پەیمانی ئەتڵەسی و پاشانیش پەیمانی وارشۆ، جیهانیان خستە ناو مەنگەنەی بەرژەوەندیەکانیان.

ئەمریکا لە کۆنگرەکانی یاڵتا ١٩٤٥ و تاران ١٩٤٣ هەروەها بەریتانیا، رێکەوتن سوپای زلهێزەکان ئێران بەجێ بێڵن و یەکپارچەیی خاکەکەشی بپارێزرێ و شورەوی و ستالینیش سەلماندیان . بۆیە دەست بە جێ کە نازیەکان بەزین، کۆماری کوردستان و کۆماری ئازەر باینجان کرانە قوربانی سازشی ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵاتی ئەوکاتەی جیهان. بەمەش زەمینەی جەنگی شومی سارد رەخسا.

کە شۆرشی ئەیلولیش بەرپا بوو، پێش جیا بونەوەی جەلالی و مەلایی، هەوڵی زۆر درا لە رێی ئیران و ئوردن و لایەنی تریش، پشتیوانی شۆڕشی کوردستان بکرێ. ئێران هەر زوو لەبەر بەرژەوەندیەکانی خۆی هانی بەرپابوونی شۆرشی ئەیلولی دا و پشتیوانیشی کرد، لە ژێر فشاری ئێران و هەوڵێکی زۆر، ئەمریکا لە ناوەڕاستی شەستەکانەوە بە هەنگاوی تەکتیکی کەوتە پشتیوانی شۆڕشی ئەیلول. هەنگینێ هەرگیز قسە و باسیان لە مافی چارەنوسی کوردستان،  لە ئارادا نەبوو، بۆیە کاتێک دەوڵەتی عیراق نەیتوانی بە سوپاکەی و  جاشەکانیشیان بە تەواوی چەکی شورەوی و فەرەنسا و بەریتانیا و رۆژهەڵاتی دنیاوە شۆڕشی ئەیلول تێکبشکێنێ، سەدام سەودای لەگەڵ شای ئێراندا کرد و دەستکەوتێکی جوگرافی و سیاسی و ئابووری گەلێ لە ئۆتۆنۆمی زیاتری پێشکەش بە رژێمی شا کرد. ئەوسا و ئیستاش ئەمە خەسڵەتی رژێمە تۆتالیتارەکانە کە سەر بۆ دەوڵەتان شۆر دەکەن، بەڵام مافی دیموکراسی نا سەلمێنن.

کە رێکەوتنی ٦ جەزائیر کرا، بە داخەوە شۆرشی ئەیلول کۆتایی پێ هێنرا. ئەمریکا و ئێران ستراتیجی خۆیان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەراست و کەنداو دا هەبوو، لە یەکێک لە چاوپێکەوتنەکانی کیسنجەردا، لەسەر رێکەوتنی جەزائیر و کورد پرسیاری لێ دەکەن لە وڵامدا دەلێ: کوردمان هاندا بۆ شەر و بەرگریمان لێ نەکرد و شەرمەزاری مێژووین.

دەشێ بلێین: ترسناکترین رۆژگاری سیاسی، رۆژگارە شومەکانی جەنگی ساردە سەبارەت بە هەر ٤ پارچەکەی کوردستان، بە تایبەتی باشور و رۆژهەلات.

هەموو ئەو بنەما ئایدۆلۆژیانەی لەسەر بنەمای سەرکەوتنی سۆسیالیزم و خەباتی گەلان بە دورنمای شورەوی بنیات نرابوو، تێکرایان هەرەسیان هێنا و، بەرە بەرە دەرکەوت جگە لە بەرژەوەندی نێودەلەتی و ناوچەیی، هیچی کە لە ئارادا نەبوە.

لە دوای جەنگی ساردەوە دۆخێکی نێو دەوڵەتی نوێ خولقا . بلۆکبەندی رۆژهەلاتی دنیا هەرەسی هێنا ، چینیش ستراتیجی بازاری کراوەی پەیرەو کرد یەکێتی ئەوروپاش سیاسەتی کرانەوەی دیموکراسیان هەلبژارد.

لێرەدا گرنگە بزانین کە داگیر کردنی کوێت ، هاوزەمانی کۆتایی جەنگی سارد، سەبارەت بە عیراق و کەنداو، خالی وەچەرخان بوو. ئا لێرەوە ، لەم سەرەتای سەردەمی  سیستەمی نوێی جیهانیەدا، ئاورێکی مرۆیی - سیاسی باشتر لە دەیەکانی دوای سایکس بیکۆ ١٩١٦ و لۆزان ١٩٢٣ لە کێشەی کوردستان درا و راپەرین و کۆرەویش لە راکێشانی سۆزی سیاسی و مرۆیی دنیادا کاریگەر بوون

سەرەنجام بریاری ٦٨٨ ی ئەنجومەنی ئاسایش و هێلی ٣٦ و ناوچەی ئارام پەسەند کران. لە درێژەی ئەم رێرەوەدا بەرەی کوردستانی هەرێمی کردستانی کەوتە دەست ( واز لە تالانی و تەنگ و چەڵەمەکان ئەهێنین) هەلبژاردنی کوردستان و پەسەندکردنی فیدرالیزم بۆ هەرێمی کوردستان، سەرەتای بریاریکی نوێی پشتیوانی نیودەولەتی بوو ، بۆ ئەو هاوکێشە سیاسیەی لە عیراق و ناوچەکەدا، سەریهەڵدا. گرنگی ئەم بریارە لەوە دابوو بە هێز و بە پشتیوانی ماددی و سیاسی، تەنانەت بە هێزی ئاسمانیش دەپارێزرا.

رووداوەکانی رۆژئاوای کوردستان دوای ٦٥ ساڵ لە شۆرشی ئەیلول و ٥٠ ساڵ لە سەرلەنوێ دروستکردنەوەی شۆرشی نوێ و ٣٤ سالێ دامەزراندنی حکومەتی هەرێم، ڕوویدا.

خوێندنەوەیەکی قول بۆ روداوەکان پێمان دەڵێ: کە ئەمریکا و رۆژئاوا بە گشتی سەرکەوتنی حکومەتێکی یەکگرتوی سوریا لەسەر یەکپارچەیی خاکی سوریا بە ستراتیج دەزانن. تازە ئاسان نیە ئەم ستراتیجە بگۆردرێت. ئەمریکاش داینەمۆی ئەم ستراتیجەیە.

لە دوای روخانی بەشار ئەسەد دەتوانین بلێین هەندێ هەنگاوی ریفۆرمستی لە سوریا نراوە باشترە لە سەردەمی فاشیستی بەشار. سەبارەت بە کورد و رێکەوتنی ١٠ ئازاری پار وەکو قەسەد خۆیان وتیان مێژوویی بوو. بەڵام هێشتا پرۆسە دیموکراسی و چارەسەری بنچینەیی کێشەی کورد و گەلانی سوریا هەوراز و نشێوی زۆر و دژواری تیایە.

پرسیاری ئێمە ئەوەیە: ئایا لەم هەل و مەرجەدا ئامریکا لەو چوار چێوە ستراتیجیەی بۆ سوریا هەیەتی، لە بەرنامەیدا هەیە سەربەخۆیی یان فیدرالیزم یان تەنانەت ئۆتۆنۆمیش بۆ کوردستان بچەسپێنێ؟ لایەنی کەم ئێمە نەمان بیستوە، هیوادارین لە پشتی پەردە بریاری وا درابێ.

بە دیوێکیتردا روداوەکان لێکبدەینەوە، ئایا: پەیەدە توانای ئەوەی هەیە بەبێ پشتیوانی ئەمریکا و رۆژئاوا، فیدرالیزم بگەیێنێتە رێکەوتن لەگەل سیستەمی ئیستای سوریا؟

خۆزگە بیانتوانیبا. ئەرکی هەموو کوردێک و دیموکراتخوازێکی دنیایە پشتیوانیان بکات.

ئایا و مایای دۆخەکە پێمان دەلێت: ناوچە کوردستانیەکانی رۆژئاوا، لە سیاسەتی ئەمریکادا تا رادەیەکیش بە پشتیوانی ولاتانی رۆژئاوا، رەچاوی مافی سیاسی دەکرێ ( ئەگەر رووداوی نوێ لە سوریا سەرهەڵنەدات).

لەو باوەڕەشداین رێکەوتنی دیکەش لە بەینی قەسەد و دەولەتی شەرع دا بە رێوەیە. جۆرێک لە دەستکاری کردنی دەستوری کاتی سوریاش کە مافە نەتەوەیەکانی کوردی تیا بچەسپێ قابیلی رەچاوکردنە. هەروەها ئامانجی تریش کە بار و دۆخی سوریا و ناوچەکە دەیانخولقێنن.

لە کۆتاییدا مەبەستمانە بڵێین: لەو سیاسەتەی باسمان کرد سەبارەت بە ئەمریکا، تائێستا گۆرانکاری باشتر سەبارەت بە مافی دیموکراسی  بۆ رۆژئاوا و بەشەکانی تری کوردستان بەدی ناکەین. بۆیە راستر وایە، هەتا ئیستا مانەوەی هیزی ئەمریکا لە رۆژئاوا، بە پشتیوانیەکی گرنگ بزانرێ بۆ ئەوەی هەنگاوی کاریگەر  بۆ دەستەبەر کردنی مافی سیاسی راستەقینەی رۆژئاوا بنرێ.

  روداوەکانی ئیستای حەلەب تا دەگاتە حەسەکە، بۆ دەولەتی سوریا، باشتر وابوو بە پشوی سیاسی چارەسەری بکرێ.  بەڵام  دەرکەوت عەقلیەتی ناسۆنالیستی - تایەفەگەری  چەند کاریگەرە لە ناو حکومەتی سوریادا کە هێشتا مەودایەکی زۆر زۆری ماوە ببێتە دیموکراسی.

 سەبارەت بە قەسەدیش، چەند شکۆمەندیە بەرگری لە کوردستان بکات، هاودۆخ گرنگیشە رانەکێشرێتە ناو گۆمی خوێنی شەری دەرەوەی رۆژئاوای کوردستان. بەداخەوە روداوەکان دلتەزێن بوون. بەلام دەریشیانخست ئەمریکا  یەکەم پشتیوانی چەسپاندنی دەوڵەتی سوریایە. تەنانەت بە لەشکر کێشی و زەبر و زەنگیش. ئینجا رەچاوکردنی هەنێک لە مافەکانی کورد.

ئەمە نەخشەی سیاسی بەرچاوی ئێستای سوریا و رۆژئاوایە. هیوادارین لە ناو ئەو نەخشەیەدا روداوە خوێناویەکانی هەنوکە هەلسەنگێنرێ و دەرسیان لێ وەربگیرێ و مافە سیاسیەکانی رۆژئاوا دەستەبەر بکرێت. خوا لە سوڵتان مەحمویش گەورەترە.