ئیبراهیم ساڵح

"کەزی" لە کەلتووری کوردیدا تەنیا شێوازێکی داهێنانی قژ نییە، بەڵکو هەڵگری کۆمەڵێک مانا و هێمای قووڵی کۆمەڵایەتی، ئەدەبی و مێژووییە. لە ڕابردوودا "کەزی" پێناسەیەک بووە بۆ ناسنامەی ژنی کورد.

لێرەدا گرنگترین لایەنەکانی "کەزی" لە کەلتووری کوردیدا دەخەینە ڕوو:
● هێمای جوانی و ڕەسەنایەتی:

لە ئەدەبیاتی فۆلکلۆری و شیعری کلاسیکی کوردیدا، قژی درێژ و کەزیی چنراو یەکێک بووە لە پێوەرە سەرەکییەکانی جوانی.
کەزیی شۆڕ: شاعیران هەمیشە وەسفی ئەو کەزییانەیان کردووە کە تا سەر کەمەر شۆڕ بوونەتەوە.

چل کەزی: ئەمە شێوازێکی ناودار بووە کە قژ دەکرایە چل کەزیی باریک. "چل کەزی" لە ناو چیرۆک و ئەفسانە کوردییەکاندا هێمای شازادە و کچە هەرە جوانەکان بووە.
● کەزی وەک زمانێکی کۆمەڵایەتی (پێگەی ژن):

لە هەندێک ناوچەی کوردستان، شێوازی چنینی کەزی ئاماژە بووە بۆ باری کۆمەڵایەتی ژن:
کچی سەڵت: زۆرجار قژیان بە چەندین کەزیی باریک دەچنی.

ژنی مارەکراو: زۆرجار قژیان دەکردە دوو کەزیی گەورە و ئەستوور.
بەستنەوەی کەزی: لە کاتی کارکردندا، ژنانی کورد کەزییەکانیان دەخستە پشت مل یان دەیانبەست بە کەمەریانەوە، ئەمە نیشانەی ئامادەیی بووە بۆ کار و تێکۆشان.

● بڕینی کەزی: هێمای خەم و ناڕەزایەتی
ئەمە یەکێکە لە پڕماناترین دابونەریتە کوردییەکان. بڕینی کەزی لە دوو کاتدا ئەنجام دەدرا:

خەم و شینگێڕی: کاتێک پیاوێکی ئازا، برا یان هاوسەرێک شەهید دەبوو، ژنانی نزیکی ئەو کەسە وەک دەربڕینی خەمێکی قووڵ و بێ کۆتایی، کەزییەکانیان دەبڕی و دەیانخستە سەر گڵکۆی مردووەکە. ئەمە بە واتای ئەوە دەهات کە "دوای تۆ مەیلی جوانیم نەماوە".

ناڕەزایەتی و شۆڕش: لەم ساڵانەی دواییدا (بەتایبەت لە دوای بزووتنەوەی "ژن، ژیان، ئازادی")، بڕینی کەزی بووە هێمایەکی جیهانی بۆ ناڕەزایەتی بەرامبەر بە ستەم. ئەمە ڕەگێکی مێژوویی لە ناو کلتووری کوردیدا هەیە.
● کەلوپەلی ڕازاندنەوەی کەزی:

ژنانی کورد تەنها قژیان نەدەچنی، بەڵکو دەیانڕازاندەوە بە:
مۆرووی شین و مێخەک: مێخەک بۆ بۆنخۆشی و مۆروو بۆ جوانی.

بستوو یان سەرکەزی: کەلوپەلێکی زێڕ یان زیو بوو کە دەبەسترا بە کۆتایی کەزییەکەوە بۆ ئەوەی قورس بێت و جوان شۆڕ بێتەوە.
"کەزی" لە کەلتووری کوردیدا تەنها قژ نییە؛ بەڵکو پەتی متمانەیە، کەمەندی خۆشەویستییە، و لە کاتی لێقەومانیشدا دەبێتە خەنجەرێکی بڕاو بۆ دەربڕینی خەم و هەڵوێست.