د. پیرۆت محمد امین، پسپۆڕی دارایی گشتی 

دۆخی سوریا لە سەرەتای ساڵی ٢٠٢٦ بە پەرەسەندنی ململانێکان و گۆڕانی هاوپەیمانییەکان و مانۆڕی چڕ و پڕی دیپلۆماسی و ئابووری دەناسرێتەوە. ناوچە كوردییەكان کە پێشتر لەلایەن هێزی كوردییەوە کۆنتڕۆڵکرابوون، داوایان لێدەكرێت بگەڕێنەوە ژێر دەسەڵاتی حکومەتی ناوەندی لە دیمەشق، بە بەشداری چالاکانەی ئەمریکا و زلهێزەکانی ناوچەکە.

لە نێوان لایەنە کەمتر دیارەکانی سیاسەتی ئێستای ئەمریکا لە سوریادا، ڕەهەندی ئابووری و وەبەرهێنانە، کە هاوتەریبە لەگەڵ هاوسەنگکردنەوەی دیپلۆماسییەت بەتایبەتی  دوابەدوای سوککردنی سزا درێژخایەنەکانی ئیدارەی ترەمپ و دەستپێکردنەوەی دیالۆگی دیپلۆماسی. هەرلەبەر ئەمەیە كە بەرژەوەندییە ئابوورییەكانی ئەمریکا و وڵاتانی ڕۆژئاوا گەڕاونەتەوە بۆ ئابورییە ماندووەكەی سوریا.

لە پێشەنگی ئەم بەشدارییە ئابوورییەدا "تۆم باراک"، نێردەی تایبەتی ئەمریکا، کە وەبەرهێنەرێکی دیار و هاوپەیمانی دۆناڵد ترەمپە، لە ئێستادا وەک باڵیۆزی ئەمریکا لە تورکیا و نێردەی تایبەت لە سوریا کاردەکات. پێشینەی باراک وەک وەبەرهێنەرێکی خانووبەرە و هاوکارێکی ماوە درێژی ترەمپ تیشک دەخاتە سەر ئەوەی کە چۆن ڕێبازی ئێستای ئەمریکا "جیۆپۆلیتیک و هێڵی ئابووری" تێکەڵ دەکات.

بەشداریکردنی ئەم كەسایەتیە لە مەراسیمە باڵاکانی وەبەرهێنان و دانوستانەکانی ئاوەدانکردنەوەدا، ئەوە نیشان دەدات کە واشنتۆن گرنگی بە هاندانە ئابوورییەکان دەدات بۆ دەستەبەرکردنی سەقامگیری سیاسی لە سوریا. شرۆڤەکاران پێکهاتەی دیپلۆماسی و وەبەرهێنان وەک هەوڵێک بۆ بەستنەوەی بەرژەوەندییە ئابوورییەکان بە سەقامگیریی دەوڵەتێکی یەکگرتووی سوریاوە دەبینن، کە بەشێوەیەکی کاریگەر سەرمایەی تایبەت بە دەرئەنجامە سیاسییەکانەوە دەبەستێتەوە.

بۆ واشنتۆن، گۆڕان لە پشتیوانیکردن لە هاوپەیمانییە سەربەخۆکانی کوردەوە بۆ پاڵپشتیکردنی دەوڵەتێکی یەکگرتووی سوریا (گەڕاندنەوەی کۆنترۆڵی نەوت و وەبەرهێنان لە سوریا بۆ حکومەتی ناوەندی)، لە تێکەڵەیەک لە حیساباتی ستراتیژییەوە سەرچاوە دەگرێت لە بەرژەوەندییە ئابوورییەکان و پێگەی جیۆپۆلەتیکیشەوە نەک پابەندبوونێکی تاکەکەسی بە چارەنووسی کوردەوە. 

ئەم سیناریۆیە تایبەت نییە بە سوریا بەڵكو دەتوانرێت دووبارە بکرێتەوە، ئەوەی لێرەدا باس دەکرێت نائاسایی نییە لە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکادا، بەڵکو نەخشێکی پێکهاتەیی دووبارەبووەوەیە کە بەهۆی پلەبەندیی بەرژەوەندییەکانی ئەمریکاوە دەجووڵێتەوە، سەیری هاوپەیمانییەکانی وەك ئامرازی مەرجدارن دەكات نەک وەكو پابەندبوونێكی ئەخلاقی. 
هەرێمی كوردستان بۆ دەیان ساڵ یەکێک بوو لە هاوپەیمانی ناوچەیی و جێی متمانەی واشنتۆن، كەپاڵپشتی سیاسی و هاوکاری سەربازی و ژینگەیەکی تاڕادەیەک سەقامگیری بۆ بازرگانییەکانی وڵاتانی ڕۆژئاوا دابین دەکرد. بەڵام گۆڕانی ئەولەویەتەکانی ئەمریکا لە گۆڕینی ڕژێم و بەرەنگاربوونەوەی تیرۆرەوە بۆ دەستەبەرکردنی ئاسایشی وزە، وە چەسپاندنی ناوەندەکانی دەسەڵات و گەیشتن بە هاوسەنگی ناوچەیی، بەهۆیەوە پێگەی هەرێمی كوردستانی كردبووە موزایەدە، دوای ئەوەی وەک پێگەیەکی پارێزراو لە ستراتیژی ئەمریکادا تەماشا دەکرا.

سەرەڕای چەندین ساڵ هاوکاری نزیک، ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٧  بەشێوەیەکی کاریگەر وازی لە حکومەتی هەرێمی کوردستان هێنا کاتێک بەغدا لەڕووی سەربازی و سیاسییەوە جوڵەی کرد بۆ ئەوەی کۆنتڕۆڵی خۆی بەسەر ناوچە کێشە لەسەرەکاندا دووپات بکاتەوە، لەنێویاندا کێڵگە نەوتییەکانی کەرکوک. 

واشنتۆن ئەم هەڵوێستەی وەک پشتیوانی لە "یەکێتی عێراق" نیشان دا، بەڵام لە واقیعدا هاوتەریب بوو لەگەڵ بەرژەوەندیی قووڵتر وەكو دڵنیابوون لەوەی کە هەناردەی نەوتی عێراق لە ژێر کۆنترۆڵی حکومەتی ناوەنددا بمێنێتەوە، وە پاراستنی پەیوەندییەكی سەقامگیر لەگەڵ بەغدا، هەروەها ڕێگریکردن لە پارچەپارچەبوونی عێراق کە دەتوانێت گرێبەستە درێژخایەنەکانی وزە و ڕێڕەوی بازرگانی هەرێم ئاڵۆز بکات. هاوپەیمانیەتی هەرێم کاتێک لەگەڵ ئەم ئەولەویەتانەدا ناکۆک بوو، بە زیادەڕۆیی لەڕوانگەی ئەمریكاوە تەماشا دەكرا.

 لە هەردوو چوارچێوەدا هێزە کوردیەکان لە قۆناغێکی ستراتیژی ئەمریکا بۆ سەقامگیرکردنی ناوچەکان و پاراستنی کێڵگە نەوتییەکان ڕۆڵێکی سەرەکییان بینی. بەڵام کاتێک ئەو قۆناغە کۆتایی هات، درێژەدان بە خۆبەڕێوەبردن بوو بە بەرپرسیارێتی. هەر بۆیە لە ڕوانگەی زلهێزەكان "ناوچە سەربەخۆکان" نادڵنیایی بۆ وەبەرهێنەران دروست دەکەن، هەروەها گەرەنتییە سەروەرییەکان ئاڵۆز دەکەن و توانای کۆنترۆڵی سەرچاوەی نەوت لەدەست دەدەن. لەبەرئەمەیە واشنتۆن پێی باشە  بۆ وەبەرهێنانە گەورەکان، بەتایبەتی لە کەرتەکانی نەوت و گاز، بۆری، بەندەر، خانووبەرە و ئاوەدانکردنەوە، مامەڵە لەگەڵ حکومەتە ناوەندییە نێودەوڵەتییە دانپێدانراوەکاندا بکات، تەنانەت ئەگەر ئەو حکومەتانە نەیاری پێشتری بوون.

بەهۆی  سروشتی هەیکەلی ئابوری لە هەرێمی کوردستان كە زۆر پشت بە داهاتی نەوت و وەبەرهێنانی بیانی دەبەستێت، ڕەنگە ببێتە هۆی زیادبوونی لاوازی بەرامبەر گۆڕانکاری لە پێگەی زلهێزە دەرەکییەکان. ئەگەر هەندێک لە ئەکتەرە نێودەوڵەتییەکان هەست بەوە بکەن کە بەرژەوەندییە ئابوورییەکانیان بە باشترین شێوە لە چوارچێوەی فراوانتری دەوڵەتی عێراقدا خزمەت دەکرێت، ئەمە دەتوانێت کاریگەری لەسەر سروشتی سیاسەت و هەڵوێستەکانیان بەرامبەر بە هەرێم هەبێت.

لە دەرەوەی عێراق و سوریا، دەتوانرێت لە شوێنەکانی دیکەدا نەخشەی هاوشێوە ببینرێت یان پێشبینی بکرێت. لە لیبیا، قسە و باسەکانی ئەمریکا و ئەوروپی سەبارەت بە لامەرکەزی، پێچەوانەوە بووە و بەڵكو هەوڵیانداوە بۆ بەهێزکردنی یەک دەسەڵات کە توانای دەستەبەرکردنی هەناردەکردنی نەوت و گرێبەستی ئاوەدانکردنەوەی هەبێت.

لە ئەفغانستان کاتێک هاوسەنگی هێز گۆڕا، هاوپەیمانە ناوخۆییەکان وازیان لێهێنرا. تەنانەت لە دەرەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیشەوە ئەمە ڕووی داوە، لە ئەمریکای لاتینەوە تا بەشێک لە ئەفریقا، پشتیوانی ئەمریکا بۆ ئەکتەرە ناوچەییەکان لە مێژوودا "بەهەڵم" بووە کاتێک ئەو ئەکتەرانە هەڕەشەیان لە دەستڕاگەیشتن بە سەرچاوەکان، سەقامگیری وەبەرهێنان، یان هاوپەیمانی جیۆپۆلەتیکیان فراوان دەکرد.

لەم چوارچێوەیەدا هێزە کوردییەکان لەلایەن واشنتۆنەوە وەک "ئامرازی گوشار" هەڵدەسەنگێندرێن نەک وەک "پڕۆژەی سیاسی درێژخایەن". کاتێک ڕۆڵەکانیان لەگەڵ چەسپاندنی دەوڵەتێكی ناوەندی یان ڕێککەوتنە ناوچەییەکان ناکۆک دەبێت، فشار لەسەر ئەو هێزانە دەبێت بۆ سازشکردن، یان ڕووبەڕووی وازهێنان.

ئەوەی بەسەر کورد هات لە سوریادا، تەنیا سیناریۆیەک نییەو كۆتای پێهاتبێت. بەڵکو ڕەنگدانەوەی لۆژیکێکی فراوانترە. فاکتەری یەکلاکەرەوە لەم سیناریۆیەدا دڵسۆزی یان قوربانیدانی کورد نییە، بەڵکو لێشاوی سەرمایە و بەڕێوەبردنی وزە و سازانە جیۆپۆلەتیکییەکانە. لەم چوارچێوەیەدا، تەحەدای بنەڕەتی لە دەوری ئەوە دەسوڕێتەوە کە بەرژەوەندییەکانی زلهێزەکان لەگەڵ پێداویستییەکانی قۆناغی داهاتووی كوردا یەکدەگرنەوە یان ناكۆك دەبن.