خۆپیشاندانەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران گەیشتووەتە ٧٢ شار

دلێر عەبدوڵڵا بەچەند هۆكارێك، وادەی بانگهێشتكردنەكەی وەزیری دارایی حكومەتی هەرێمی كوردستان دواخرا، ئەندامێكی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق رایگەیاند كەچاوەڕێی هەرێم دەكەن و لەماوەیەكی نزیكدا بانگهێشتكردنەكە بەڕێوەدەچێت. وتەبێژی وەزارەتی دارایی هەرێمیش رایگەیاند كە هەموو ئامادەكارییەكیان كردووەو چاوەڕێی بریاری ئەنجومەنی وەزیرانی حكومەتی هەرێمن، دڵنیاییشیدا بەموچەخۆران هیچ موچەیەك ون نابێت و بەپێی ئەو نەخشەیەی لەبەردەستیاندایە موچە دابەش دەكەن. بڕیاربوو رۆژی دووشەممە رابردوو دانیشتنی نێوان لیژنەی دارایی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق و وەزیری دارایی هەرێم بەڕێوەبچێت. دەربارەی دواكەوتن و نەدانی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم و گفتوگۆ لەبارەی داهاتە نەوتی و نانەوتییەكانەوە كە بەلای حكومەتی بەغدادەوە گرفت و كێشەی تێدایە. بەڵام بەچەند هۆكارێك دانیشتنەكە نەكراو بانگهێشتكردنەكە دواخرا بۆ كاتێكی نادیار. بەپێی زانیارییەكانی رۆژنامەی هاوڵاتی، هۆكاری دواكەوتنەكە بۆ هەردوو لایەن دەگەڕێتەوە، واتە رێوشوێنەكانی لیژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق كۆتایی نەهاتووەو لایەنی هەرێمیش چاوەڕێی بڕیاری كۆتایی ئەنجومەنی وەزیران دەكات تا ئامادەی دانیشتنەكە بێت، لەوبارەوە مستەفا گەرعاوی ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بەهاوڵاتی وت «ئێمە وەك لیژنەی دارایی ئەنجومەنی نوێنەران چاوەڕێی رێوشوێنی ئامادەكارییەكان دەكەین بۆ میوانداری وەزیری دارایی هەرێم.» هەروەها وتەبێژی وەزارەتی دارایی حكومەتی هەرێمیش بەهاوڵاتی وت «چاوەڕێی ئەوەین ئەنجومەنی وەزیران بڕیاری كۆتایی بدات». هاوڵاتی ئەوەی زانیوە كە هۆكارێكی تری دواكەوتنی بانگهێشتكردنەكەی وەزیری دارایی هەرێم بۆ هەبوونی جیاوازی  لەداتاو زانیارییەكان دەگەڕێتەوە لە ژمارەی راستەقینەی موچەخۆرانی هەرێم، لەوبارەوە وتەبێژەكەی وەزارەتی دارایی هەرێم بەهاوڵاتی وت «لانی كەم ئەوەی هەیە واقیعەكە وەك خۆی دەخەینەڕوو. داتاو زانیاری ئامادەكراوەو پێشتریش پێشكەش كراوەو رەنگە هەندێ جیاوازی هەبێت ئەوەش پەیوەندی بەو دابڕانەوە هەیە كە ماوەیەكی زۆرە لەنێوان هەرێم و بەغدا هەیە، جگەلەوەش لەساڵی 2021 ەوە بەردەوام دیوانی چاودێری دارایی عێراق لێرە بوونی هەیەو وەك پێویست ئاگاداری هەموو وردەكارییەكانن، بۆیە رەنگە لەو رووەوە گرفتێكی ئەوتۆ نەبێت». سەرچاوەیەكی ئاگادار بۆ هاوڵاتی ئەوەی ئاشكراكرد كە سەردانەكەی ئەمدواییەی سەرۆكی حكومەتی هەرێم بۆ بەغدا، هۆكار بووە بۆ دواخستنی وادەی بانگهێشتكردنەكەو سەرۆكی حكومەت لەگفتوگۆی لەگەڵ سودانی سەرۆك وەزیرانی عێراق و بەرپرسانی تری بەغدا، داوای كردووە رێكەوتن لەبارەی گرفت و كێشەكانەوە بكرێت و هەردوولا بەپێی لێكتێگەیشتن كێشەكان چارەسەر بكەن، لەوبارەوە یوسف كیلابی ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بەهاوڵاتی وت «سەردانەكەی سەرۆكی حكومەتی هەرێم بۆ ناردنی موچە بووە، رەنگە قسە لەسەر ئەوە كرابێت بەڵام ئێمە وەك لیژنەی دارایی لەچەندڕۆژی داهاتوودا بانگهێشتی وەزیرەكەی هەرێم دەكەین». لەماوەی رابردوودا عەلی حەمەساڵح ئەندامی پێشووی پەرلەمانی كوردستان بڵاویكردەوە كە هەڵەو كەموكوڕییەكی زۆر لەداتاو ژمارەكانی موچەخۆرانی هەرێمدا هەیەو ئەوەش بووەتە بەشێك لەكێشەكانی نێوان هەرێم و بەغدا لەبارەی ناردنی موچەو بودجەی پێویست بۆ هەرێم، بەڵام وتەبێژەكەی وەزارەتی دارایی دەڵێت «ئێمە هەموو ئامادەكارییەكمان كردووەو كێشەمان نییە، بەڵام ئیتر لەوانەیە لەكاتێكی تردا وادەی بانگهێشتكردنەكە بەڕێوەبچێت. پێدەچێت هۆكاری دواخستنەكە تەكنیكی بێت نەك بابەتی سیاسی یان رێكەوتن، یان بوونی هەڵە لەداتاكان، وەك روونە نزیكەی 10 ساڵە دابڕان لەنێوان هەرێم و بەغدا هەیە، ئەوە وایكردووە هەندێ جیاوازی لەداتاكان دروست ببێت». لەئێستادا هیچ وادەیەكی تر دیارینەكراوە بۆ بانگهێشتكردنی وەزیری دارایی هەرێم، بەڵام بەپێی زانیارییەكان، ئەمڕۆ چوارشەممە ئەنجومەنی وەزیرانی حكومەتی هەرێم لەكۆبوونەوەی هەفتانەی خۆیدا بڕیار لەسەر ئەوە دەدات و بەفەرمی مۆڵەت بەوەزیری دارایی دەدرێت بۆ ئەوەی سەردانی بەغدا بكات تا بەدەم بانگهێشتەكەی لیژنەی داراییەوە بچێت، لەوبارەوە هونەر جەمال بەهاوڵاتی وت «ئێمە هەموو ئامادەكارییەكمان كردبوو بۆ رۆژی دوو شەممەی رابردوو، بەڵام وەك ئاشكرا دەبێت ئەو بڕیارانە لە ئەنجومەنی وەزیرانەوە بدرێت و ئەوان ئاگادارمان بكەنەوە. چونكە وەزیر بەنوێنەرایەتی ئەنجومەنی وەزیران دەچێتە بەغداو ئەوەش پێویستی بەئاگاداركردنەوەی پێشوەختەی ئەنجومەنی وەزیران هەیە. بۆیە پێموایە لەكۆبوونەوەی رۆژی چوارشەممە قسە لەوبارەوە بكرێت». بەشێكی گرنگی دانیشتنەكەی نێوان وەزیری دارایی هەرێم و لیژنەی دارایی ئەنجومەنی نوێنەرانی بەغدا، باسكردنە لەبارەی گرفتی موچەی فەرمانبەرانی هەرێم، لەوبارەوە مستەفا گەرعاوی بەهاوڵاتی وت «گرفتی موچەی فەرمانبەرانی هەرێم بەشی سەرەكی و گرنگی دانیشتنەكەمانەو پەرۆشیمان بۆ خەڵكی كوردستان ناچاری ئەوەی كردوین بەكاری خۆمان هەستین». لەگەڵ دواخستنی ئەم بانگهێشتكردنەشداو بەهۆی نەبوونی بودجەی پێویست بۆ دابەشكردنی موچە، دەنگۆی ئەوە بڵاوكراوەتەوە كە رەنگە بەهۆی كەمی پارەكەی بەغداوە موچەی دوو مانگی فەرمانبەران بزر ببێت، بەڵام سەرچاوەیەک لەوەزارەتی دارایی هەرێم دڵنیایی بەفەرمانبەران داو لەوبارەوە بەهاوڵاتی وت «دەربارەی مووچە، ئێمە ئامادەكارییمان كردووە بۆ دابەشكردنی موچەی مانگی حەوت و مانگەكانی تریش دابەش دەكرێت. دڵنیاییش دەدەینە موچەخۆران كە هیچ موچەیەك ون نابێت و وەك خۆی دابەشدەكرێت». سەرەڕای هەبوونی چەندان كێشەو گرفتی سیاسی و كۆمەڵایەتی و خراپی حوكمڕانی لەهەرێم، بەڵام بابەتی پێنەدان و دواكەوتنی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم بووەتە گرفت و كێشەی سەرەكی موچەخۆران و هاووڵاتیان، كە راستەوخۆ كاریگەری لەسەر بازاڕو جموجۆڵی ئابووری لەهەرێمی كوردستان دروستكردووە.

عەممار عەزیز وەرگرتنی زانیاریی لەبەرپرسانی حکومی و حزبی مافی سەرەتایی هەموو رۆژنامەنووسێکە، بەڵام جیاکاری کردن لەنێو دەزگاکاندا لەهەرێمی کوردستان و بەتایبەت لەدهۆک بووەتە دیاردەیەکی زەق، تەنانەت جیاکارییەکە بەجۆرێکە کەدەزگاکانی راگەیاندنی نزیک لەحزبەکانی دەسەڵات زووتر دەستیان بەزانیارییەکان دەگات. بۆ مەروان یەحیا کە رۆژنامەنووسێکی شاری دهۆکە ئەو کێشەیە رۆژانەیەو بەنمونە باس لەچیرۆکێکی خۆی دەکات بۆ هاوڵاتی کە بەسەریدا هاتووەو دەڵێت، «جارێكیان لەسەر دزینی پارەی كارەبا لەلایەن یەكێك لەفەرمانبەرانی دهۆك، داوای زانیاریم كرد كەزانیان دەزگاكەی من سەر بەحزبی دەستەڵات نییە هەر تەلەفونی بەسەرمدا داخست». مەروان یەحیا کە پەیامنێری ماڵپەری شار پرێسە لەپارێزگای دهۆك، دەڵێت کە لایەنە پەیوەندیدارەکان لەکاتی تەلەفوندا کەداوای زانیارییان لێدەکات گرنگی بەکێشەکە نادەن، بەڵکو سەرەتا پرسیاری ئەوە دەکەن کە سەر بەچ دەزگایەکن. بەپێی یاسای ژمارە (11)ی ساڵی 2013 یاسای مافی بەدەستكەوتنی زانیاری لەپەرلەمانی كوردستان پەسەندكراوە، لەماددەی (5) دا هاتووە کەهەموو كەسێك مافی ئەوەی هەیە داوای بەدەستهێنانی زانیاری پێشكەش بكات، ئەگەر ئەو بەڵگەنامەیەی كەزانیاریە داواكراوەكەی تێدایە لای ئەم دەزگایە بێت كە داواکارییەکەی ئاراستە كراوە ئەوا پێویستە دانایەك لەو بەڵگەنامەیەی پێبدات. هەروەها لەبڕگەی 1 ماددەی حەڤدەی یاساكە ئاماژە بەوە كراوە، هەر كەسێك داواكاری دەسكەوتنی زانیاری رەتكراوەتەوە، مافی هەیە ناڕەزایی دەرببڕێت لەدادگای بەرایی سکاڵا تۆماربكات . نژیار نێروەیی کە رۆژنامەنووسێکی تری شاری دهۆکە باس لەوەدەکات کەجیاکاری لەنێو دەزگاکانی راگەیاندن دەکرێت و ئەولەویەت دەدرێت بەو میدیایانەی کە سەر بەدەسەڵاتن لەڕووی پیدانی زانیارییەوە. «جیاكاری لەنێوان دەزگا راگەیاندنەكان دەكرێت، ئەو دەزگایانەی سەر بە لایەنی دەسەڵاتن یان نزیكن لەئەوان رۆژنامەنووسەكانیان هیچ كێشەیان نیە هەركاتێك بیانەوێت زانیاری و داتای تەواویان پێ‌دەدرێت «. نژیار کێشەی ئەوەی هەیە کەهەندێک جار هاووڵاتیان رەخنەی ئەوە دەگرن کە راپۆرتەکانی لێدوانی فەرمی یان لێدوان و زانیاری کەمی تێدایە، بەڵام ئەو دەڵێت «چەند جارێك تەلەفون بۆ بەڕێوەبەرێك دەكەین تا زانیاری لێوەربگرین وەڵامی تەلەفونەكە نادەنەوە، ناچاربووین لەڕاپۆرتەكەدا ئاماژە بەوەبكەین كە بەڕێوەبەر ئامادە نەبووە زانیاریمان بداتێ‌، دواجار بینەر یان خۆینەر دەڵێن ئەو راپۆرتە هیچ زانیاری ئەوتۆی تێدا نەبوو، ئەوان نازانن كەئێمە زۆر هەوڵمان داوە بەڵام بێسوود بووە». لەسنوری پارێزگای دهۆك و ئیدارەی سەربەخۆی زاخۆ هەزارو 563 رۆژنامەنوس لەسەندیكای رۆژنامەنوسان تۆماركراون بەجۆرێک هەزارو 400 کەسیان لەدهۆکن و 163 رۆژنامەنوسی تر لەزاخۆن. کێشەی زۆربەی رۆژنامەنوسان لەپارێزگای دهۆک ئەوەیە زانیارییان درەنگ بەدەست دەگات بەبەراورد بەڕاگەیاندنەکانی دەسەڵات. مەروان یەحیا هاوڕایە لەگەڵ نژیار نێروەیی و دەڵێت، «ئەوەی دەبینین روون و ئاشكرایە كە زیاتر زانیاری بەكەناڵەكانی نزیك بەدەسەڵات دەگات هەر بۆیە زۆرجار گرفتمان بۆ دروستدەبێت لەلایەن خۆێنەرو بینەرمان چونكە زانیاریەكان لەدوای كەناڵەكانی دی پێمان دەگات». ئەو رۆژنامەنووسە دەشڵێت، «هەندێكجار رووداوێكی گرنگ روودەدات بەرپرسەكان خۆیان دەزگاكانی نزیك لەخۆیان ئاگادار دەكەنەوە تا پێشمانبكەون و سەرەتا ئەوان رووماڵ بكەن». لقی دهۆکی سەندیکای رۆژنامەنوسان ئاگاداری بابەتەکەیەو دەڵێت، چەندین رۆژنامەنووس هەبووە رووبەڕووی پێنەدانی زانیاری بووەتەوە. ڤیان عەباس، بەرپرسی لقی دهۆكی سەندیكای رۆژنامەنووسان بەهاوڵاتی وت، «یاسای بەدەستهێنانی زانیاری پێویستە كارابكرێتەوە تائێمەش بتوانین باشترو زیاتر داكوكی لەمافی رۆژنامەنووسان بكەین، رۆژنامەنووس هەبووە بەئێمەی وتووە فڵان كەس یاخۆد فڵان بەڕێوبەرایەتی زانیاری بەمن نەداوە یاخود قسەی نەكردووە بەڵام نەیكردوە بەسكاڵا، بۆ چارەسەركردنی ئەم بابەتە 5 دانیشتنمان كردوە، ئەوەش بەئامادەبوونی بەرپرسان و رۆژنامەنوسان تاپێكەوە كێشەكە چارەسەربكەین». ڤیان عەباس دەشڵێت، «دانیشتنێكی تایبەتمان لەئەنجومەنی پارێزگای دهۆك ئەنجامداوە كەتایبەت بۆ پێدانی زانیاری و مامەڵەیەكی دروست لەگەڵ رۆژنامەنووسان بووە.»

هاوڵاتی ئێوارەی ئەمرۆ پێنجشەممە شەر لە نێوان دوو خانەوادەی روفیا دروست بوو تیایدا نزیکەی  پێنج کەس بریندار بوون. شوان بەرزنجی، بەرپرسی ڕاگەیاندنی تەندروستی بەرەدەڕەش بە هاوڵاتی  وت" ئێوارەی ئەمرۆ لەنێوان دوو بنەماڵە لەناحیەی رۆڤیای سەر بە بەردەڕەش شەر دروست دەبێت، دوای گەیاندنی بریندارەکان بۆ بنکەی تەندروستی بەردەڕەش جارێکی تر لەبنکەکە بەشەڕ دێن". وتیشی، "لە ئێستادا هەموو بریندارەکان چارەسەری پێویست یان بۆ دەکرێت بەڵام جارێ نازانین چەند کەس برینداربوون" هاوکات بەپێی ئەو زانیاریانەی دەست هاوڵاتی کەوتووە پێنج کەس لەشەڕەکە برینداربوون و ، لەئێستادا پولیس سەرقاڵی لێکوڵینەوەن لەسەر روداوەکە

دلێر عەبدوڵڵا پارتی دیموكراتی كوردستان لەهەوڵەكانی بۆ كردنەوەی بارەگای ئەنجومەنی سەركردایەتی لە كەركوك پاشەكشەی كردووە، ئەندامێكی سەركردایەتی ئەو حزبە پێی وایە كە بەشێوەیەكی كاتی بڕیاری ئەوەیانداوە ئەو پرسە دوابخەن و جارێ چاوەڕێی ئارامبوونەوەی دۆخەكەو بڕیاری لیژنەكەن. پاش رووداوەكانی 16ی ئۆكتۆبەری 2017 كە زۆرینەی خاكی كوردستان كەوتەوە دەست هێزە عێراقییەكان، بنكەو بارەگای حزبە كوردستانیەكان لەشاری كەركوك دەستی بەسەردا گیراو هێزە عێراقییەكان تێیدا جێگیركران، لەناویاندا بارەگای ئەنجومەنی سەركردایەتی پارتی دیموكراتی كوردستان كە هێزێكی فەرماندەی هێزە هاوبەشەكانی عێراق دەستی بەسەردا گرت. لە 27ی مانگی رابردوو بەشێک لەتورکمان و عەرەبی کەرکوک بەهاوکاری کۆمەڵێک لەهێزەکانی حەشدی شەعبی ماوەی هەفتەیەک خۆپیشاندانیان ئەنجامداو رێگای سەرەکی کەرکوک-هەولێریان گرت بەهۆی بڕیاری محەممەد شیاع سودانی، سەرۆکوەزیرانی عێراق، بە رادەستکردنەوەی بارەگاکانی کەرکوک بەپارتی کە لەنێویاندا بارەگاکەی هێزە هاوبەشەکانی عێراقی تیدا بوو. دواترو لەڕۆژی دووی ئەم مانگە کوردانی کەرکوک دژی داخستنی رێگاکە خۆپیشاندایان ئەنجامدا کەتێیدا گرژی دروستبوو و هێزە ئەمنییەکانی کەرکوک تەقەیان لەخۆپیشاندەران کردو چوار هاووڵاتی کورد شەهیدبوون و 16 کەسی تریش برینداربوون. لایەنە نەیارەکانی پارتی لەعێراق و هەرێمی کوردستان تۆمەتی ئەوەیان دروستکرد کەخۆپیشاندانەکە پارتی لەپشت بووە بۆ رادەستکردنەوەی بارەگاکان بەحزبەکە. لەسەروبەندی خۆپیشاندانەکان هێزە عێراقییەكان رێوشوێنی ئەمنی توندوتۆڵیان گرتەبەرو هەڵمەتی دەستگیركردنی كوردانی كەركوك دەستیپێكرد. دوای گرژییەکانی کەرکوک بەچەند رۆژێک دادگای فیدڕاڵی دژی بڕیارەکەی محەممەد سودانی بڕیاریداو رادەستکردنی بارەگاکانی بەپارتی، کەژمارەیان 33 بارەگایە، راگرت. بەپێی زانیارییەكانی هاوڵاتی، پارتی پاشەكشەی لەو هەڵوێستەی كردووەو لەئێستادا دۆسیەی كردنەوەی بارەگاكەی لەكەركوك داخستووە، لەوبارەوە دكتۆر ئاراس حەسۆ میرخان، ئەندامی سەرکردایەتی پارتی، بەهاوڵاتی وت، «بەشێوەیەكی كاتی وازمان لەداواكەمان هێناوە، نامانەوێت پشێوی و ئاڵۆزی زیاتر دروست ببێت، ئێمە بەشێوەیەكی مەدەنی داوای خۆمان كردووەو مافێكی ئاسایی خۆمانە وەك حزبێك بارەگامان لەو شارەدا هەبێت». هاوڵاتی ئەوەی زانیوە كە لەژێر فشارێكی زۆری ناوخۆیی و دەرەكی، پارتی لەو هەڵوێستەی پاشەكشەی كردووەو ئەو بریارە بەناچاری دراوە، لەوبارەوە لەتیف فاتیح فەرەج نوسەرو رۆژنامەنوس بەهاوڵاتی وت، «فشاری عێراق و توركیاو خەڵكی تریش بۆسەر پارتی هەبوو، بۆیە ئەو حزبە بڕیاریدا پاشەكشە بكات، جگەلەوەش كەركوك ئەوە ناخوازێت لەئێستادا پشێوی تیا دروست ببێت، كەركوك پێویستی بەئارامی هەیەو ناكرێت بەو جۆرە كێشەی بۆ دروست بكرێت». لەناوخۆی پارتیشدا، ناڕەزایی هەبووەو بەشێك لەسیاسی و رۆشنبیرەكانی ئەو حزبە پێیان وابووە كە پارتی كەوتۆتە هەڵەوەو داواكاری كردنەوەی بارەگا نیشانەی بچوكبوونەوەی حزبەكەیە، لەوبارەوە لەتیف فاتیح فەرەج بەهاوڵاتی وت «جگە لەو فشارانە، لەناو خودی پارتیشدا هەڵوێستەیەك كرا، ئەگەر ئاگاداربن كادری پارتی رەئی وابووە ناكرێت لەداواكاری كەركوك دڵی كوردستانەوە بێیتە سەر ئەوەی داوای بارەگایەك بكەیت. تۆ هەموو كەركوك هی تۆیە نەك تەنها بارەگایەك، رۆژنامەنووسێكی پارتیش بڵاویكردەوە كە هەموو ماڵێكی كەركوك دەكرێت ببێتە بارەگای پارتی نەك تەنها داوای كردنەوەی بارەگایەك بكەیت». لەكاتی پشێوییەكانی كەركوك، بەبڕیاری سەرۆك وەزیرانی عێراق، لیژنەیەك راسپێردرا بۆ بەدواداچوون و چارەسەری كێشەكان، بەڵام تا ئێستا لیژنەكە هیچ بڕیارێكی نەداوەو پارتیش چاوەڕێی ئەوە دەكات، لەوبارەوە سەركردەكەی پارتی بەهاوڵاتی وت «ئێمە چاوەڕێی بڕیاری لیژنەكەین، چونكە وەك چۆن بڕیاری چۆڵكردنی بارەگاكان دراوە، دەبێت بەهەمان شێوەش بڕیاری كردنەوەی بارەگاكەی ئێمەش بدرێت، ئەنجا ئێمە بۆ ئەوەی دۆخەكە زیاتر ئاڵۆز نەبێت، بۆیە ویستومانە بەشێوەیەكی ئاسایی و یاسایی بڕۆینەوە كەركوك. پاش گەڕانەوەمان بۆ كەركوك سەرەتایەكە بۆ ئەوەی ئێمە بەشداری هەڵبژاردن بكەین و كاریگەریمان هەبێ و سەنگی كورد زیاتر بكەین لەشارەكەدا». پاشەكشەی پارتی لەهەڵوێستەكەی، گوڕوتین و پەرۆشی كوردانی شارەكەی خامۆش كرد، كە لەسەرەتای كێشەكانەوەو بەهەڵوێستێكی نیشمانیانەوە لەگەڵ داواكارییەكەی پارتیدا بوون، بەڵام سەركردەیەكی یەكێتی پێی وایە كەئەوەی روویدا سیناریۆ بوو. ئامانج لێی كۆكردنەوەی دەنگی زیاتر بوو بۆ هەڵبژاردنەكان و هاووڵاتیان قوربانیەكەیان دا، دڵپاك تاهیر ئەندامی سەركردایەتی یەكێتی بەهاوڵاتی وت «ئەوەی روویدا بۆ مەرامێكی سیاسی بوو، هیچ ئامانجێكی نەتەوەیی لەپشت نەبوو، ئێمە دەمانزانی كەهەوڵێك هەیە بۆ ئەوەی پشێوی شارەكە بشوێنێت، تا بۆ هەڵبژاردنی داهاتوو سودی لێوەربگرن». پێشتریش راكان جبوری پارێزگاری كەركوك بڵاویكردەوە كە لەناو ئاوەڕۆی بارەگای ئەنجومەنی سەركردایەتی كەركوك چەندین لاشە دۆزراوەتەوە، كە گومان دەكرێت پاش ئەشكەنجەدان تیرۆركرابن، بەڵام پارتی رەتیدەكاتەوە، دكتۆر ئاراس حەسۆ میرخان بەهاوڵاتی وت «هیچ بنەمایەكی نییەو ئەوەی بڵاوكراوەتەوە بۆ ناشرینكردنی وێنای كورد و پارتییەو دەیانەوێت بەو رێگەیە بەربەست لەبەردەم بڕیاری گەڕانەوەمان دروست بكەن». پاش رووداوەكانی شانزەی ئۆكتۆبەر، پارتی لەكەركوك كشایەوەو بڕیاریدا تا رزگاكردنی یەكجاری شارەكە، نەگەڕێتەوەو هیچ بارەگایەك نەكاتەوە. بەڵام ئەو حزبە لەبڕیارەكەی پاشگەزبووەوەو لەمانگی تشرینی دووەمی ساڵی رابردووەوە داوای گەڕانەوەو وەرگرتنەوەی ئەو بارەگایە دەكات.

هاوڵاتی  سەرۆکایەتی ئەرکان لە وەزارەتی پێشمەرگە رایگەیاندراوێکی بلاوکردەوە و دەڵێت، پێێنج هەزار و 969 پلەدار و پێشمەرگەی وەزارەتی پێشمەرگە پلەیان بەرزکرایەوە. لە راگەیاندراوەکەدا هاتووە "بەپێی فەرمانی وەزاری ژمارە (19026)، خشتەی ئەیلولی 2023ی پلە بەرزکردنەوەی پلەدار و پێشمەرگەی وەزارەتی پێشمەرگە تەواوکراوە، کە تیایدا پێنج هەزار و 969  پلەدار و پێشمەرگە پلەیان بەرزکراوەتەوە."  ئەم پلەبەرزکردنەوەیە لەکاتێکدایە کە زیاتر لە هەشت ساڵە دامەزراندن و پلە بەرزکردنەوەی مەدەنی لە فەرمانگە حکومەییەکاندا راگیراوە. چەندین جار مامۆستایانی وانەبێژ، کە ژمارەیان نزیک دەبێتەوە لە 20 هەزار، لە خۆپیشاندانەکانیاندا داوایان کردووە کە دابمەزرێن و میلاکیان بۆ بکرێتە هەمیشەیی، بەڵام تا ئیستا وەڵام نەدراونەتەوە. 

هاوڵاتی وتەبێژی وەزارەتی کارەبای حکومەتی هەرێم رایگەیاند نرخی یەکەیەکی کارەبا لە 156 دینارەوە کەمکرایەوە بۆ 100 دینار و هەفتەی داهاتوو بڕیارەکە دکەوێتە بوار جێبەجێکردنەوە. ئومێد ئەحمەد، وتەبێژی وەزارەتی كارەبای هەرێم  رایگەیاند، "پاڵپشتی بۆ پریپەیدی یەكەكانی نیشتەجێبوون زیاد دەكرێت، بۆ ئەو مەبەستەش نرخی یەكەیەك كارەبا لە 156 دینارەوە بۆ 100 دینار كەمكرایەوە."  ئومێد ئەحمەد دەشڵێت، "هەفتەى داهاتوو بڕیارەکە دەچێتە بوارى جێبەجێکردنەوە."  وەزارەتی کارەبای حکومەتی هەرێم لەسەر سیستەمی پریپەید دەڵێت، "سیستەمەکە بەشێوەیەکی دادپەروەرانە و ڕێکوپێک بۆ کۆنترۆڵکردن و ڕێکخستنی پێدانی کارەبایە."  لەماوەی رابردوودا نارەزایەتییەکەی زۆر لەسەر سیستەمەکە لەنێو هاوڵاتیاندا دروستبوو بەهۆی ئەوەی نرخی یەکە (وەحدە)یەک کارەبا لە 18 دینارەوە زیادکرا بۆ 156 دینار.

هاوڵاتی  لەگەڵ نزیکبوونەوەی وادەی کرانەوەی قوتابخانەکان لە ئێران، پرسی گرانبوونی پێداویستییەکانی خوێندن بووە بە باسی رۆژ چونکە داهاتی مامناوەندی مانگانەی خێزانێک هەشت ملیۆن تمەن (160 دۆلار)ە و تێچووی پێداویستییەکانی خوێندنی هەر مناڵێک زیاترە لە شەش ملیۆن تمەن (120 دۆلار). بەپێی راپۆرتێکی ماڵپەڕی تجارت نیوزی ئێرانی کە رۆژی چوارشەممە 20ی ئەیلولی 2023 بڵاوی کردووەتەوە، نرخی کەرەستەکانی خوێندن 50% زیادی کردووە، ئەمەش بارگرانی زۆر دروست ئەکات بۆ زۆربەی خێزانەکانی وڵاتەکە. بەپێی ئەو راپرسییەی ماڵپەڕکە کردوویەتی، 53% قوتابیەکانی پارێزگای تاران بە پێ ئەچن بۆ قوتابخانە، لەبەرئەوەی تێچووی هاتووچۆ زیاتر لە 50% لە چاو ساڵی پێشوو زیادی کردووە. لەم راپرسییەدا، قەڵەم و کاغەز و کەرەستەکانی خوێندن بە بەراورد لەگەڵ ساڵی رابردوو، 50% گرانتر بوون و ئەم گرانبوونی تێچووی خوێندنە وا ئەکات مناڵان لە خوێندن داببڕێن، بەتایبەت مناڵانی خێزانە هەژار و کەم داهاتەکان. لەسەر گرانی نرخەکان ماڵپەڕی  دیدبان ایران لە راپۆرتێکدا چەند خێزانێکی ئێرانی دواندووە و دایکێک بەم جۆرە باس لە خەرجی کەرەستەکانی قوتابخانەی منداڵێکی دەکات: یەک ملیۆن تمەن (20 دۆلار)م دانابوو بۆ کڕینی کەرەستەکانی خوێندنی کچەکەم، توانیم بایی 800 هەزار تمەن (16 دۆلار) دەفتەر و 200 هەزار تمەن (چوار دۆلار) جاف بکڕم... کچەکەم ئەمساڵ پێویستی بە جانتا و پێڵاوی نوێ نەبوو، ئەگینا نەمدەزانی چی بکەم و چۆن بۆی بکڕم." بەپێی راپۆررتەکەی (دیدبان ایران) بۆ ئەوەی سەرجەم پێداویستییەکانی خوێندنی منداڵێک ئامادە بکرێت، هەر لە پێڵاوی نوێ، جانتا و دەفتەر و قەڵەم و جاف و شتە پێویستییەکانەوە بگرە تا کتێبی خوێندن، خێزانێک زیاتر لە شەش ملیۆن تمەنی (120 دۆلار)ی پێویستە لەکاتێکدا موچەی مانگانەی کرێکارێک نزیکە لە حەوت بۆ هەشت ملیۆن تمەن (140 بۆ 160 دۆلار). بە پێی ئەم راپۆرتە، لە ١٧ هەزار قوتابی لە پارێزگای " کەهکیلۆییە و بۆیەر ئەحمەد" نزیکەی سێ هەزار و 700 قوتابی توانای کڕینی کتێب و دەفتەر و جانتا و پێویستییەکانی تری خوێندنیان نییە و زۆربەیان واز لە خوێندن دەهێنن. بەپێی هەواڵێکی ماڵپەڕی (ایلنا) هەژاری و گرانی پێداویستییەکانی خوێندن، تەنگی بە بنەماڵەکان هەڵچنیوەو بەشێکی زۆر لە بنەماڵەکان مناڵەکانیان نانێرنە بەر خوێندن. ماڵپەڕەکە دەڵێت، زیاتر لە 911 هەزار منداڵ لە ئێران لە خوێندن دابڕاون، بەڵام ماڵپەڕی وەزارەتی پەروەردەی ئێران باس لەوە ئەکات نزیکەی ملیۆنێک منداڵ، بە هۆکاری هەژاری و هۆکارەکانیتر، لە خوێندن دابراون.

هاوڵاتی  وەزارەتی پێشمەرگە رایگەیاند پارەی موچەی مانگی هەشت (ئاب)ی لیوا هاوبەشەکانی پیشمەرگە خراوەتە سەر هەژماری وەزارەتی پیشمەرگە و لە رۆژی یەکشەممە دەست بە دابەشکردنی دەکرێت. وەزارەتی پێشمەرگە راگەیاندراوێکی بڵاوکردەوە لەسەر پێدانی موچەی مانگی هەشت و دەڵێت، "ئەمڕۆ 21ی ئەیلولی 2023، هاوکاری هێزەکانی هاوپەیمان بۆ هێزەکانی پێشمەرگە خراوەتە سەر هەژماری وەزارەتی پێشمەرگە." لە راگەیاندراوەکەدا هاتووە کە بەڕێوەبەرایەتی گشتی بودجە و بەرنامەکان (ژمێریاری سەربازی)، رێکارە دارایی و ژمێرییاریەکانی ئەنجام داون و بانکەکان ئاگادارکراونەتەوە، کە رۆژی یەکشەممە 24ی ئەیلولی 2023، موچەی مانگی 8ی 2023ی لیواکانی پیادەی وەزارەتی پێشمەرگە دابەش بکرێت. هاوپەیمانی نیودەوڵەتی مانگانە 20 ملیۆن دۆلار بۆ موچەی ئەو هێزە هاوبەشانە دابین دەکات کە خراونەتە سەر وەزارەتی پێشمەرگە.

هاوڵاتی گۆهدار زێباری جارێکی تر و بەتۆمەتی هەڵگرتنی "چەکی بێ مۆڵەت" لە سەرەتایی ئەم مانگەدا دادگایی دەکرێت. ئەمرۆ پێنجشەممە 21ی ئەیلولی 2023، دادگای هەولێر بڕیاریدا بە دادگایی کردنی گۆهدار زێباری بۆ جاری سێیەم کە بریارە لە 1ی مانگی داهاتوو دادگاییەکەی بەڕێوەبچێت. زێدان زێباری، برای گۆهدار زێباری بە هاوڵاتی راگەیاند، "پارێزەرەکان زۆر هەوڵیاندا تا رۆژی دادگایی کردنەکە بەکەفالەت ئازاد بکرێت بەڵام رازی نەبوون، تەنیا کاتی دادگایی کردنەکەی پێشخرا." دادگایەکەی ئەمجارەی گوهدار زێباری لەسەر ئەو تاپڕەیە کە لەکاتی دەستگیرکردنی لەلایەن هێزە ئەمنییەوەکانەوە لەو شوێنەی کە دەستگیرکراوە بینراوە، هەرچەندە بەپێی وتەی کەسوکارەکەی ئەو تاپڕە هی گوهدار نییە بەڵکو هی باپیریەتی.  رۆژی 16ی شوباتت 2021  گۆهدار زێباری و شیروان شیروانی و چەند چالاکوانێکی تر بە تۆمەتی "تێکدانی ئاسایشی نیشتمانی" بە شەش ساڵ زیندانیکردن سزادران. مانگی شوباتی 2022، 60%ی سزاکەیان، جگە لە شێروان شێروانی کە 50% بوو، کەمکرایەوە. رۆژی 16ی مانگی ئابی 2023 بڕیاربوو گۆهدار زێباری ئازاد بکرێت، بەڵام لەسەر ئەو تۆمەتە کە "هەڵگرتنی چەکی بێ مۆڵەت"ە، ئازادنەکرا. دوای ئەو بریارە گۆهدار زێباری دوو جار مانی لە خواردن گرتووە و مانگرتنی دووەم جاری تا ئێستاش بەردەوامە کە نزیکەی 15 رۆژە. سەبارەت بە دادگاییکردنی گۆهدار زێباری و مانگرتنی چالاکوانە کۆنسوڵخانەی بەریتانیا لە هەرێمی کوردستان پەیامێکی بڵاوکردەوە و دەڵێت، "بەریتانیا زۆر نیگەرانە لە مانگرتنی ڕۆژنامەنووس گوهدار زێباری لە خواردن لەناو زینداندا، ئێمە لە نزیکەوە چاودێری ئەم بابەتە دەکەین لەگەڵ ئەو رۆژەی کە دیاریکراوە بۆ دادگاییکردنی."

هاوڵاتی  وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی حکومەتی هەرێم رایگەیاند رۆژی یەکشەممە ئەنجامەکانی زانکۆلاین رادەگەیەنرێت و خوێندکارانی قۆناغی یەکەمی زانکۆش لە سەرەتایی مانگی داهاتوو دەست بە خوێندن دەکەن. لە راگەیاندراوێکدا وەزارەتى خوێندنى باڵا و توێژینەوەى زانستى ئاشکرایکرد، کە رۆژى یەکشەمە رێکەوتى 2023/9/24 لە کۆنگرەیەکى رۆژنامەوانیدا ئەنجامەکانى وەرگرتنى دەرچوانى دوانزەى ئامادەیی لە زانکۆ و پەیمانگەکان بۆ ساڵى نوێى خوێندنى 2023-2024 رادەگەیەنرێت. وەزارەتى خوێندنى باڵا وتیشی کە دوای راگەیاندنی ئەنجامەکان قۆناغی خوێندن دەستپیدەکات و لە 2023/10/1 خوێندکارانی قۆناغی یەکەم لە زانکۆکان دەست دەکەن بە پرۆسەی خوێندن.  هەروەها باس لەوەش کردوە کە  "پێویستە لەسەر وەرگیراوان لەدوای ڕاگەیاندنی ئەنجامەکان ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە زانکۆکانیان بکەن بۆ ئەم مەبەستەش زانکۆکانى کوردستان ئامادەکارى پێویست دەکەن بۆ پێشوازیکردن لە وەرگیراوان."

هاوڵاتی زانکۆی سلێمانی رایگەیاند، بەپێی پلەبەندییەکی نوێی ساڵی 2023 زانکۆکە پلەی یەکەمی بەدەستهێناوە لە ئاستی زانکۆ حکومەییەکاندا لە هەرێمی کوردستان و لەسەر ئاستی عێراقیش پلەی چوارەمە. سەرۆکایەتی زانکۆی سلێمانی رایگەیاند، بەپێی رانکین (پلەبەندی) دامەزراوەی سیماگۆ بۆ ساڵی 2023، زانکۆی سلێمانی پلەی یەکەمی سەر ئاستی زانکۆ حکومییەکانی هەرێم و پلەی چوارەمی سەر ئاستی زانکۆکانی عێراقی بەدەستهێناوە. بەپێی راگەیاندراوەکە، پلەبەندییەکە لەسەر بنەماکانی (توێژینەوە، نوێکاریی و داهێنان، کاری پێکەوەیی) ئەنجامدراوە. لە راگەیاندراوەکەدا ئەوەش هاتووە کە لەسەر ئاستی عێراق چەند بەشێکی زانکۆکە پێشەنگە بەجۆرێک لە بەشەکانی پزیشکی گشتی و ئەندازیاری پلەی یەکەمی هەیە لەسەر ئاستی وڵاتەکە و لە بەشی کیمیا و پزیشکی ددان پلەی دووەمی بەدەستهێناوە، هاوکات لە بەشی زانستی زانکۆکە پلەی سێیەمی هەیە و لە بەشی ڤێتێرنەری پلەی 12ەهەمینی عێراقی گرتووە.

هاوڵاتی  دادگای فیدڕاڵی عێراق سکاڵایەکی رەتکردەوە کە دژی ناردنی قەرزی 700 ملیار دینارەکەی بەغدا بۆ هەرێم تۆمارکرابوو. ئامانج رەحیم، سکرتێری ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێم رایگەیاند، دادگای فیدڕاڵی داوایەکی پەرلەمانتار مستەفا سەندی رەتکردەوە کە دژی ناردنی 700 ملیار دینارەکەی بەغدا بۆ هەرێم تۆمارکرابوو. ئامانج رەحیم دەڵێت، "دادگای باڵای فیدراڵیی داواکاری پەرلەمانتار، مستەفا سەنەدی رەتکردەوە بۆ دەرکردنی ئەمری وەلائی بۆ راگرتنی کارکردن بە هەردوو بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیرانی فیدراڵ ژمارە 23500 و 23520 لە ساڵی 2023 تایبەت بە پێدانی قەرزێک بە بڕی 700 ملیار دینار مانگانە بۆ سێ مانگ بە حکومەتی هەرێم." ئەو قەرزەی بەغدا بۆ موچەخۆرانی هەرێمە و بڕەکەی دوو ملیار و 100 ملیۆنە بۆ ماوەی سێ مانگ. هێشتا ئەو بڕە پارەیە نەگەیشتووەتە هەرێم، بەڵام ئەنجومەنی وەزیرانی حکومەتی هەرێم رایگەیاند هەرکات پارەکە گەشت دەست دەکرێت بە دابەشکردنی موچە کە تا ئیستا فەرمانبەرانی هەرێم موچەی مانگی تەمووز و ئابیان وەرنەگرتووە. 

هاوڵاتی  محەممەد بن سەلمان، شازادەی جینیشینی سعودیە رایگەیاند، وڵاتەکەی نزیکە لە ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئیسرائیل، هۆشداریش دەدات کە ئەگەر ئێران چەکی ئەتۆمی بەدەست بهێنێت ئەوا "ئێمەش دەبێت بەدەستیبهێنین." لە چاوپێکەوتنێکی تەلەفزیۆنیدا لەگەڵ کەناڵی فۆکس نیوزی ئەمریکی کاتێک محەممەد بن سەلمان پرسیاری چۆنیەتی دانوستانەکانی لێکرا سەبارەت بە ئاساییکردنەوەی پەیوەنددییەکانی سعودیە و ئیسرائیل، رایگەیاند، "هەر رۆژێک تێپەڕێت زیاتر نزیک دەبینەوە" لە ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکان.  وتەکانی بن سەلمان لەکاتێکدایە کە ئیدارەی بایدن لە هەوڵی جدیدایە بۆ ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی هەردوو وڵات کە هەردووکیان هاوپەیمانی سەرەکی ئەمریکان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست. لە رێی پەیماننی ئەبراهام یان رێککەتننامەی ئاشتی ئەمریکا تا ئیستا چوار وڵاتی عەرەبی پەیوەندییەکانیان لەگەڵ ئیسرائیل ئاسایی کردووەتەوە کە بریتین لە بەحرەین، ئیمارات، سودان و مەغریب. لە دانوستانەکانی ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکان سعودیە داوای گەرەنتی ئاسایش لە ئەمریکا و بەدەستهێنانی چەکی ئەتۆمی بۆ مەبەستی مەدەنی دەکات لەگەڵ سازانی ئیسرائیل لەسەر بابەتی فەلەستین. "بۆ ئێمە پرسی فەلەستینییەکان زۆر گرنگە، پیویستە ئەو بابەتە چارەسەر بکەین و تا ئیستا ستراتیجیەتێکی باشمان هەیە لەسەر ئەو بابەتە، هیوامان وایە ژیانی فەلەستینییەکان ئاسان بکەین"، بن سەلمان وای وت. محەممەد بن سەلمان سەبارەت بە هەوڵەکانی ئێران بۆ بەدەستهێنانی چەکی ئەتۆمی رایگەیاند، "ئەگەر چەکی ئەتۆمی بەدەستبهێنن ئێمەش دەبێت هەمان بێت بۆ هۆکاری ئەمنی و هاوسەنگی هێز لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەڵام ئێمە نامانەوێت ئەوە رووبدات."

هاوڵاتی  وەزیری دەرەوەی ئەمریکا رایگەیاند، ئەو شەش ملیار دۆلارەی گەڕاندویانەتەوە بۆ ئێران لەبەرامبەر ئازدکردنی پێنج هاوڵاتی ئەمریکی پارەی ئێران خۆی بووە. ئەنتۆنی بلینکن، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، لە چاوپێکەوتنێکیدا لەگەڵ  کەناڵی ئێن بی سی ئەمریکی بەرگری لە رێککەوتنی نێوان وانشنتن و تاران سەبارەت بە ئاڵوگۆڕکردنی زیندانیەکانیان و ئازادکردنی شەش ملیار دۆلار بۆ ئێران کرد. لە چاوپێکەوتنەکەدا بلینکن وتی، "ئەو شەش میلیار دۆلارەی ئێران لە کۆریای باشوور، سەرچاوەی سامانی خودی ئێران بووە لە فرۆشی نەوت و بۆیان گەڕاوەتەوە." وەزیری دەرەوەی ئەمریکا وتیشی، "یەکەم ئەرکی من یارمەتی دانی ئەو هاوڵاتییە ئەمریکیانەیە کە لە وڵاتە بیانییەکان تووشی کێشە بوون، بەتایبەت ئەوانەی بێ هۆ و نادادپەروەرانە دەستبەسەر دەکرێن." لە وەڵامی پریسیاری ئەوەی ئاخۆ ئازاد کردنی ئەو شەش میلیار دۆلارە لە بەرامبەر ئازادکردنی هاوڵاتیانی ئەمریکی، مەترسییەک نییە بۆ ئەوەی ئێران و وڵاتانی تری هاوڵاتی ئەمریکی دەستگیربکەن و داوای پارە بکەن، وتی، "لەم نموونە تایبەتەدا، گرینگە لەوە تێ بگەین ئەو پارەیەی ئازاد کراوە، پارەی خودی ئێرانییەکانە لە فرۆشی نەوت بە دەستیان هێناوە ئێمە ئەم بڕە پارەیەمان لە ئەژمارێکی بانکییەوە لە کۆریای باشوور گواستۆتەوە بۆ ئەژماری بانکی لە وڵاتێکیتر (قەتەر) و بەو پەڕی چاودێرییەوە ئەم پارەیە گوازراوەتەوە بۆ ئەوەی دڵنیا بین تەنها بە ئامانجی مرۆڤدۆستانە بەکار دەهێنرێت." ئەو پێنج هاوڵاتییە ئەمریکییە- ئێرانییەی کە لە ئێران دەستبەسەر بوون رۆژی دووشەممە 18ی ئەیلوول لە قەتەرەوە بەرەو ئەمریکا کەوتنەرێ و گەیشتنەوە ئەمریکا و پێنج زیندانی ئێرانیش کە لە ئەمریکا دەستبەسەر بوون ئازادکران و هەروەها بڕی شەش میلیار دۆلار پارەی ئێران کە لە کۆریای باشوور دەستی بەسەردا گیرابوو، ئازاد کرا. رێککەوتنەکەی تاران و واشنتن لە ناوخۆی ئەمریکا ناڕەزایەتی زۆری لێکەوتەوەو کۆمارییەکان ئەمە بە هەڵەیەکی مێژوویی ئیدارەی بایدن ناو ئەبەن.  

سازدانی:  سیروان حەمەڕەشید نووسەرو رۆشنبیر مەریوان وریا قانع، لەچاوپێكەوتنێكدا لەگەڵ هاوڵاتی، باس لەدۆخی هەرێمی كوردستان دەكات، ئاماژە بەوەدەكات "هۆكاری ژمارە یەكی ئەو دۆخەی دروستبووە گیرخواردنە بەدەست نوخبەیەكی خێزانیی و بنەماڵەیی حوكمڕانەوە كەئامادەن هەموو شتێك بكەن بۆ ئەوەی پێگەی خۆیان بپارێزن." ئەو نووسەرو رووناكبیرە پێی وایە "سیاسەتی كوردیی بووە بەسیاسەتی ریزكردنی هەڵەی ستراتیژیی یەك بەدوای یەكدا، دەشڵێت «دەیان دەنگ دەبیستین باس لەوەدەكات كورد میللەتێكی نەزان و گەمژەیەو شایانی لەوە باشتر نییە، ئەم دیدە خودنەفرەتە، شوێنێكی كەمیش بۆ خودی میللەتەكە ناهێڵێتەوە بیەوێت تیایدا بەسەر كێشەو تەحەدا سەرەكییەكانیدا زاڵببێت." دەقی دیدارەکەی هاوڵاتی لەگەڵ مەریوان وریا قانع: هاوڵاتی: دوای رادەستكردنەوەی مەلەفی نەوتی هەرێم بە بەغداو دەرچوونی یاسای بودجە پێگەی هەرێم چۆن هەڵدەسەنگێنن؟ مەریوان وریا قانع: هەردوو رووداوەكە نوشستیەكی سیاسیی و ئابوریی گەورەیە بۆ هەرێم وەك یەكەیەكی فیدراڵی سەربەخۆ/نیمچەسەربەخۆ لەناو دەوڵەتی ناوەندی عێراقیدا، بنكۆڵكردنێكی تەواوی لانی هەرە كەمی هەر توانایەكی ئۆتۆنۆمبوونی هەرێمە، لەوڵاتێكدا كەمێژوویەكی درێژی نادادیی و توندوتیژیی گەورەو پەراوێزخستنی بەمەبەست لەسەر بنەمای ئاینی و ئیتنی ئاراستەی كردووە. رادەستكردنەوەی مەلەفی نەوت رادەستكردنەوەی نەوت نییە بەتەنها، بەڵكو رادەستكردنەوەی ئەو بڕە لەدەسەڵاتی سەربەخۆو ئۆتۆنۆمیشە كەوڵاتەكە لەمەترسی دووبارەكردنەوەی بەعسیزم دەپارێزێت، ئەوەی روودەدات گەڕانەوەیە بۆ ئەو مۆدێلە لەدەوڵەت و حوکمڕانی كەهەموو بڕیارە گرنگ و ستراتیژییەكان دەباتەوە ناو پایتەخت و پایتەختیش ویستی خۆی بەسەر سەرجەمی ناوچەكانی تری ئەو وڵاتەدا دەسەپێنێت، لەسەد ساڵی رابردوودا مێژووی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست مێژووی گیرخواردن بووە بەدەستی جۆرێك لەجۆرەكانی ئەم «پایتەخت سێنتەریی»ەوە. كۆكردنەوەی هەموو دەسەڵاتەكان لەپایتەختداو بەخشینی ئەو دەسەڵاتەش لەپایتەختدا بەهێزێك لەهێزەكان رەچەتەیەكی ترسناكی بونیادنانی مۆدێلێكی تازەی دەسەڵاتگەرایی و ستەمگەرییی و دیكتاتۆریەتە. كاتێك باس لەهەرێم دەكەم، وەك ناوچەیەكی نیمچەسەربەخۆی ناو سیستمێكی فیدراڵی باس لەهەرێم دەكەم كەبڕیاروایە لەم فیدراڵیەتەدا كۆی بڕیارە سەرەكیی و گرنگەكان لەدەستی پایتەختی وڵاتەكەدا قۆرغ نەكرێت، فیدراڵیزم سیستمێكە دروستنەكراوە بۆ ئەوەی كێشەی ئیداریی و بەڕێوەبردن بەمانا بیرۆكراسییەكەی چارەسەربكات، بەڵكو بۆ ئەوە دروستبووە كێشە سیاسییەكانی وڵاتەكە چارەسەربكات، لەپێش هەمووانیشەوە كێشەی دابینكردنی لانی هەرە كەمی دادپەروەریی بۆ ناوچە جیاوازەكانی وڵاتەكە، لەدۆخی هەرێمدا فیدراڵیەت مانای دەربازبوونی كورد لەوەی «كەمینە»یەكی ئەتنی بێت لەوڵاتەكەداو وەك كەمینەیەكیش مامەڵەبكرێت. وەك وتم لەم ناوچەیەی ئێمەدا نزیكەی سەدەیەكە دۆخی سیاسەتی «پایتەخت سەنتەری»، بەخەستی ئامادەیەو بەبەردەوامی كاردەكات، دەسەڵاتی بەشە جیاوازەكانی ناو وڵاتەكە كورتكراوەتەوە بۆ دەسەڵاتی مەركەزیی پایتەخت، دەرنجامەكەشی ئەو هەموو ئاشوب و كارەساتانە بوو كە لەسەد ساڵی رابردوودا لەم ناوچەیەدا روویاندا. دواهەمین دەرەنجامی ئەم دۆخە لەئێستادا دروستبوونی مۆدێلی «دەوڵەتی فاشیل»ە كەتیایدا دەوڵەت لەوەدەكەوێت دەوڵەت بێت و دەیان هێزی لۆكاڵ و تەریب بەدەوڵەت دروستدەبن كەخاوەنی هێزی سوپایی و میلیشیای تایبەتی خۆیانن و زۆرجار وەك دەوڵەت لەناو دەوڵەتداو لەدەرەوەی پایتەختەكاندا، حوكمڕانن. لەمۆدێلی «پایتەخت سەنتەریی»دا هاوكێشەكە هەر لەبنەڕەتەوە زۆر سادەیە: كێ پایتەختی كۆنترۆڵ كرد، كۆی دەسەڵاتە سەرەكییەكانیشی كۆنترۆڵ كردووە، بەمەش شتێك بۆ ناناوەندێتی و دابەشكردنی دەسەڵات و سەربەخۆبوونی ناوچەیی، نامێنێتەوەو بەشێوەیەكی سیستماتیك پەكدەخرێن. بۆیە رێگرتن لەكۆبوونەوەی هەموو دەسەڵاتەكان و كۆی بڕیارە ستراتیژە گرنگەكان و تەواوی میكانیزمەكانی فشار دروستكردن لەپایتەخت و لەدەستی ئەو گروپانەدا كەپایتەختیان كۆنترۆڵكردووە، ئەركێكی سیاسیی گرنگە. بەنامەركەزیكردنی دەسەڵات هەنگاوی یەكەمی سەركەوتنە بەسەر سیستمی دەسەڵاتگەرو حوكمڕانیی ستەمگەردا. هەرچی حوكمڕانانی هەرێمە، ئەوەیان بابەتێكی دیكەیە، هەرێم وەك هەرێم جیاوازە لەدەسەڵاتدارەكانی هەرێم. بەبۆچوونی من دەسەڵاتدارانی هەرێم شایانی ئەوەن نەك تەنها دەسەڵاتی ئابورییان لێبسەندرێتەوە، بەڵكو كۆی دەسەڵاتەكانی دیكەش، وەك هەنگاوێك بۆ دادگاییكردنیان لەسەر ئەو دۆخەی لەهەرێمەكەدا دروستیانكردووەو لەسەر ئەو فۆرمی پەیوەندییانەی لەگەڵ بەغداو وڵاتە ئیقلیمییەكاندا، دایانڕشتووە. لەهەرێمدا شتێك نەماوە ناوی خواست و قازانجی گشتیی كۆمەڵگا بێت لەناو عەقڵ و خەیاڵی سیاسیەكاندا، ئەسڵەن شتێك نەماوە ناوی «مەسەلەی كورد» بێت، ئەوەی هەیە قازانج و مەسڵەحەتی كۆمەڵێك خێزان و بنەماڵەی سیاسیی و نوخبەیەكی حوكمڕانی بچووكە لەهەرێمەكەدا، ئەوەی روودەدات دەرەنجامی ئەم تەڵاقدانە مەترسیدارەی قازانجی گشتیی و بەتاڵكردنەوەی سیاسەتە لەهەر مانایەك تیایدا چەمكەكانی كۆمەڵگاو نەتەوەو نیشتیمان و ماف ئامادەو سەروەربێت. هاوڵاتی: ئاماژەو هەڵوێستەكانی بەغدادو دەوڵەتانی ناوچەكەو دەرەوە لەسەر ئایندەی هەرێم مەترسیدارن ، ئایا كورد  چۆن دەتوانێت  رووبەڕووی ئەو مەترسییانە ببێتەوە؟ مەریوان وریا قانع: بە بۆچوونی من لەئێستادا ئەوەی لەدەستی كورد خۆیدایە بۆ دەستكاریكردنی هاوكێشە سیاسییەكان، ئەو لانیكەمەش نییە، كەتوانای كەمترین بەرگریكردنی بەرامبەر بەدۆخەكە تێدابێت. هەرێم بەكردەوە تەواو دابەش و پارچە پارچەیە، بكەرە سیاسییەكان كەسانی كەم توانا و كەم خەیاڵ و نابەرپرسیارن. توانای بینینیان لەدووری لوتی خۆیان تێپەڕناكات. ئەوەی دەیانجوڵێنێت و ئەوەی ژێرخانی بیركردنەوەكانیان دەستنیشاندەكات قازانجی شەخسی خۆیان و خێزان و بنەماڵەو كەسە نزیكەكانیانە. سیاسەتی كوردیی بووە بەسیاسەتی ریزكردنی هەڵەی ستراتیژیی یەك بەدوای یەكدا، لەمەشدا حوكمڕانانی هەرێم بەرپرسی ژمارە یەكن. هاوكات نائومێدییەكی سیاسیی گەورە لەوڵاتەكەشدا ئامادەیە. دیاردەی خودنەفرەتیی، واتە رقبوونەی مرۆڤ لەخۆی و لەمیللەتەكەی، لەلوتكەدایە، ئەو رقە سیاسیی و سایكۆلۆژییەی بەرامبەر بەحوكمڕانانی هەرێمەكە دروستبووە، گۆڕاوە بۆ رقبوونەوە لەكوردبوون خۆی. بەمەش نەك رێگا تەنها لەلانی هەرە كەمی كاری پێكەوەیی گیراوە، بەڵكو خودی میللەتەكە خۆیشی بەشایانی شتێكی باشتر لەوەی هەیەو دروستكراوە نازانرێت. ئەمڕۆ دەیان دەنگ دەبیستین باس لەوەدەكات كورد میللەتێكی نەزان و گەمژەو جاهیلەو شایانی لەوە باشتر نییە. ئەم دیدە خودنەفرەتە، شوێنێكی كەمیش بۆ خودی میللەتەكە ناهێڵێتەوە بیەوێت تیایدا بەسەر كێشەو تەحەدا سەرەكییەكانیدا زاڵببێت. ئێمە پێویستە لەهۆكارەكانی لاوازبوونی هەرێم بگەین و سیاسەتی كوردییش بەباشی بناسین، بۆ ئەوەی بزانین چۆن لەو دۆخە خراپە دەربازببین، هۆكاری ژمارە یەكی ئەو دۆخەی دروستبووە، گیرخواردنە بەدەست نوخبەیەكی خێزانیی و بنەماڵەیی حوكمڕانەوە كەئامادەن هەمووشتێك بكەن بۆ ئەوەی پێگەی خۆیان و پێگەی ئەو لەشكرە لەئەمیرو ئەمیرەی منداڵ كە خستونیانەتەوە، بپارێزن. سیاسەتی كوردیی سیاسەتی میللەت و نەتەوەیەك نییە كە كراوە بەكەمینەی ئەتنیی، بەڵكو سیاسەتی قەڵەوكردن و بەستەمگەركردنی كۆمەڵێك بنەماڵەو خێزانی سیاسییە. ئەمە وادەكات هۆكاری هەرە سەرەكی لاوازبوونی هەرێمی كوردستان نە وڵاتانی ئیقلیمین، نە خودی كۆمەڵگاكە خۆی بێت و نە حوكمڕانانی بەغداش بن، نە دوودڵیی دۆستەكانی هەرێمەكەش بن. بەڵكو خەزان و بنەماڵە سیاسییەكانی هەرێم خۆیانن، كەدروستكردن و چەسپاندنی مۆدێلێكی سیاسیی خێزانیی و دەركردنی میللەتەكە بۆ دەرەوەی كاری سیاسیی، كاری ژمارە یەكیان بووە لەهەرێمەكەدا. ئەم مۆدێلە خێزانیەش مۆدێلێكی تەواو ستەمگەرو توندوتیژو گەندەڵ و نابەرپرسە، مۆدێلێكە دابڕاو لەلانی هەرە كەمی دەستەبەركردنی ماف و دابڕاو لەیاساو لەتوانای لێپرسینەوەی سیاسیی و یاسایی، پشت ئەستور بەهێزی سەربازیی تایبەت و بەفۆرمێك لەئابوری رەیعی كە ملیۆنێری گەندەڵی خێزانیی و بنەماڵەیی و حزبیی بەرهەمە هەرە سەرەكییەكەی بووە. لەباتی بیركردنەوەو حیساباتی عەقڵانیش سایكۆلۆژیا و رق و بوغزی ژمارەیەكی كەم لەسیاسیی نارسیست و خۆپەرستی دەسەڵاتدار ئاراستەی كۆی ئەزموونەكەی كردووەو دەكات، مۆدێلێك ئینسانی ئێمەی كردووە بەمرۆڤێكی خودنەفرەت و بەشی گەورەی كۆمەڵگاكەش بەموچەخۆری بێكارو بێبەرهەم. لەسەروو هەموو ئەمانەشەوە نەمانی هیچ حەرامێكی سیاسیی و تەڵاقدانی كۆی ئەو پرنسیپانەی كەدەتوانن رێ لەوە بگرن سیستمی حوكمڕانیی، ببێت بەسیستمێكی مافیایی و خەڵك وەك رەعیەتێكی گەمژەو بێماف و بێڕێز، مامەڵەبكات. لەڕووی تیۆریی و عەقڵانییەوە ئەوەی لەئێستادا لەهەرێمی كوردستانداو لەبەرامبەر بەغدادا پێویستە رووبدات، دروستكردنی «بەرەیەكی نیشتیمانیی»ە، بەڵام لەناو سیاسەتی كوردیی لەهەرێمدا شتێك نییە بەناوی نیشتیمانەوە تا بكرێت بەرەیەكی سیاسیی عەقڵانی لەناویدا دروستبكرێت. هەر كۆمیدیایەكیش دوو هێزە گەورەكە بەم ناوەوە دروستی بكەن، جگە لەدووبارەكردنەوەی كۆی «بەرە»و «رێكەوتنە ستراتیژیی»ە كۆنەكانیان نابێت. ئەو بەرە و رێكەوتن و ستراتیژانە، كە بەڕۆژی ئەمڕۆیان گەیاندین.  هاوڵاتی: زیاد لەسێ دەیەیە كورد لەباشووری كوردستاندا خاوەن قەوارە و دەسەڵاتی خۆیەتی، تاچەند توانیویەتی  لەسەر بنچینەكانی سیستەم و فەلسەفەی سیاسی دەوڵەتداریەكان حوكمڕانی خۆی بونیاد بنێت؟ مەریوان وریا قانع: ئەوەی سیستمی حوكمڕانی هەرێم بەڕێوەدەبات هیچ فەلسەفەیەكی سیاسیی دەوڵەتداریی و حوكمڕانیی نییە، بەڵكو عەقڵ و خەیاڵ و تێگەیشتن و سایكۆلۆژیای چەند كەسایەتییەكی سیاسییە هەیە كەكۆی سیستمی حوكمڕانییەكە ئاراستە دەكات. وڵاتی ئێمە لابۆری تاقیكردنەوەی دیدگاو مۆدێلی جیاوازیی حوكمڕانیی نەبووە، بەڵكو سەرزەمینی ئیشكردنی سایكۆلۆژیای شەخسیی و خێزانیی و بنەماڵەیی كۆمەڵێك سیاسەتمەداری كەم توانا و بێ خەیاڵی خاوەن بڕیار بووە. سەرجەمی دانوستان و گفتوگۆكانیشیان لەكۆبوونەوەی دوو هێزی خاوەن دوو جیهانبینیی و بەرنامەی جیاواز نەچووەو ناچێت، بەڵكو لەكۆبوونەوەی دوو خێڵ چووە لەگەڵ یەكدا كەبیانەوێت لەسەر غەنیمەیەكی تایبەت رێبكەون. ئەم دۆخە تایبەتەی حوكمڕانی هەرێم بگوێزەرەوە بۆ سویسرا، ئەوێش لەماوەی چەند هەفتەیەكدا بەدەردی هەرێمەكەی خۆمان دەبات. كێشەیەكی گەورەی حوكمڕانی هەرێم بریتییە لە لەدەستدانی توانای بینینی كۆمەڵگاكە لەلایەن حوكمڕانەكانەوە، ئەمانە لەكۆشكەكانی خۆیاندا دانیشتوون و هیچ شتێك نایانباتەوە ناو كۆمەڵگاكە، ئەو شارە تایبەتانەی تیایدا دەژین ئەو شوێنانە نییە كەزۆرینەی كۆمەڵایەتی وڵاتەكە تیایدا دەژین، ئەوەی دەمەوێت بیڵێم ئەمانە ئەو كۆمەڵگایە نابینن كەحوكمی دەكەن. كوێربوونێكی سیاسیی گەورە لەوڵاتەكەدا ئامادەیە، كوێربوونی دەوڵەت و حوكمڕانیش ترسناكترین شتێكە لەهەر شوێن و بەشێكی جیهاندا رووبدات. بەبۆچوونی من سەرچاوەی سەرەكیی بەشێكی گەورەی كێشەكانی كۆمەڵگای ئێمە ئەم نابیناییە سیاسیەیە، هەر ئەم نابیناییەش سەرچاوەی ژێرخانی ئەو هەموو بێزاریی و ناڕەزایبوون و رقەیە كە لەكۆمەڵگاكەدا بەرامبەر بەحوكمڕانان دروستبووە، خەڵكانێك كە دەبینن و دەزانن دەوڵەت و حوكمڕانەكان نایانبینن تاقەشتێك ئەم حوكمڕانانە دەیانبینن منداڵەكانی خۆیانە كە وەك ئەمیرو ئەمیرە كۆنەكانی ناو چیرۆكە ئەفسانییەكان دەژین، كەخەڵك ئەوە دەبینن دەبن بەدوژمنی ناوەكیی ئەو حوکمڕانانە. گەمژەیی حوكمڕانەكانیش لەوەدایە كە نە دەزانن كۆمەڵگا رقێكی گەورەی لێیانە، نە دەتوانن و نە دەشیانەوێت ئەو رقە ببینن. هاوڵاتی: ئایا لەكوردستاندا نوخبەی سیاسی توانیویەتی عەقڵ شاخی و خێڵ و تەوریسی سیاسی تێپەڕێنێت؟ مەریوان وریا قانع: ئەوەی لەكوردستاندا روویداوەو روودەدات شتێك نییە تایبەت بەكوردستان بەتەنها. هەركەسێك شتێك شارەزایی دەربارەی نووسینەكانی فرانز فانۆن هەبێت دەزانێت شۆڕشگێڕانی دوای سەركەوتنی شۆڕش، بەئاسانی دەگۆڕێن بۆ ستەمگەرو تاوانبارە گەورەكانی دوای شۆڕش. شۆڕشی چەكدار «هێزی چەكداری گەورە» و «سەركردەی تاقانە» و «حزبی پێشڕەو» دروستدەكات، دیدو روانینێك بۆ توندوتیژیی گەشەپێدەدات كەوەك پێداویستییەكی گرنگیی گۆڕانكاریی كۆمەڵایەتیی وێنای دەكات. ئەوەی پێیدەوترێت «توندوتیژیی شۆڕشگێڕانە» ئەو كەلەپورەیە كەزۆربەی شۆڕشەكان دروستیدەكەن و دوای شۆڕشیش دەیپارێزن و بەردەوامی پێدەدەن. لەڕاستییدا دوای سەركەوتن كۆی ئەو میكانیزم و روانینانە كەشۆڕش ئاراستە دەكەن دەبن بەبەشێك لەو واقیعە تازەیەی دوای شۆڕش دروستدەكرێت. ئەمانە هەندێك لەپایە سەرەكییەكانی دەسەڵاتدارێتی و ستەمگەریی دەچەسپێنن و ئەگەری دروستبوونی دۆخی تاك سەركردەیی و تاك حزبیی و تاك خێزانیی و تاك بنەماڵەیی، گەورە دەكەن. دۆخی كوردستان لەم مۆدێلە مێژووییە كە لەزیاد لەبەشێكی جیهاندا هاتەكایەوە، بەدەر نییە. لەدوای راپەڕینەوە ئەو هێزانەی لەهەرێمدا بەگژ ئەم پرۆژە ترسناكەدا چوونەوە هێزی لاوازو پەراوێزیبوون. بریتیبوون لەكۆمەڵێك رۆشنبیریی كەم و لەژمارەیەكی كەمی میدیای ئازادو لەبەشێكی بچووكی ئەو كۆمەڵگا مەدەنییەی كەهێشتا كۆنترۆڵ و دیسپلین نەكرابوون. ئەمانە هێزو نفوزی ئەوەیان نەبوو رێ بەو هێزە رێكخراوو چەكدارو خاوەن نفوزو خاوەن پەیوەندییانە بگرن كەهەرێمەكەیان كەوتە ژێردەست. شەڕی ناوخۆش گەشەدانێكی گەورەی بەهێزە سەربازیی و ئەمنییەكانی هێزە باڵادەستەكان داو خواستی قۆرخكردنی هەموو شتێكی هەرێمەكەشی، چەندانجار گەورەترو فراوانتركرد. هاوكات بڕی كۆنترۆڵكردنیان بۆ كۆمەڵگاكە گەورەترو فروانتربوو، پەیوەندیان لەگەڵ هێزە ئیقلیمییەكاندا چووە قۆناغی گوێڕایەڵی و ئیتاعەتی تەواوەوە. لەدوای كەوتنی رژێمەكەی سەدام حوسەینیشەوە نەوت سیاسەتی كوردیی لەناوەوە وێرانكرد، هەم سیاسییەكانی كوردی لەوەخست سیاسیی بن هەم خودی سیاسەتی كوردیشی گۆڕیی لەسیاسەتی گەڕان بەدوای قازانجی گشتیدا، بۆ پێچەوانەكەی، گەڕان بەدوای قازانجی حزب و بنەماڵە حوكمڕانەكاندا. سیاسییەكانی كورد بوون بەبازرگان و خاوەن كۆمپانیاو بزنسی گەورە. لەمەیشدا، وەك وتم، بیركردنەوە لەسودو قازانجی خۆیان و بنەماڵەو كەسە نزیكەكانیان شوێنی بەهەر شێوەیەكی تری بیركردنەوەی عەقڵانیی و سیاسیی و بەرپرسیارانە، چۆڵكرد. هەموو ئەمانە حزبە كوردییە حوكمڕانەكانیان گۆڕی بۆ دوو شتی جیاواز لەحزب: یەكەم، گۆڕانی حزب بۆ دەزگایەكی زەبەلاح بۆ كۆنترۆڵكردن و چاودێریكردن و قۆرخكردنی هەمووشتێك لەكۆمەڵگاكەدا. دووهەم، گۆڕینی حزب بۆ بكەرێكی ئابوریی گەورە، بۆ گەورەترین گەمەكەری ئابوریی، بۆ خاوەنی دەیەها كۆمپانیا. ئەوەشی هەردوو پرۆسەكەی ئاراستەدەكرد بریتیبوو لە بەخێزانیی و بنەماڵەكردنی حزب و چەسپاندنی تەوریسی سیاسیی وەك دەردێكی سیاسیی تازە لەهەرێمدا. لەهەرێمدا تەوریسی سیاسیی تەنها تەوریسی پێگە سیاسییەكان نییە، بەڵكو تەوریسی كۆی ئەو تۆڕە ئابووریی و سەربازیی و ئەمنییەشە كەدەسەڵاتی سیاسیی دروستیكردوون و دەسەڵاتی سیاسیی دەیانپارێزێت. بەم جۆرە سیاسەت لەهەرێمدا لەوەدەكەوێت ئامرازی دروستكردنی ژیانێكی هاوبەش و دەستەبەركردنی قازانجی گشتیی و بەرهەمهێنەری هەستی بەهاووڵاتیبوون بێت، بەڵكو دەگۆڕێت بۆ ئامرازی سەرەكیی كەڵەكەكردنی دەسەڵات و لەوێشەوە كەڵەكەكردنی سەرمایە لای ئەوانەی لە ریزی یەكەم و لەڕیزەكانی پێشەوەی حزبدا نیشتەجێن. بەتایبەتی ئەو بنەماڵە سیاسییانەی كەحزبەكانیان گۆڕیوە بۆ موڵكی شەخسی خۆیان و موڵكی شەخسی منداڵەكانیان. وەك دەبینیت ئەم دۆخە پەیوەندیی بەگەشەكردنی «عەقڵیەتی شاخ» و چەمكی ئینشایی تری لەو بابەتەوە نییە، بەڵكو پەیوەندیی بەدروستبوونی دەیان دیاردەی تازەو دەیان گۆڕانكاریی ریشەیی نوێوە هەیە، كە لەدونیای دوای راپەڕیدا روویاندا و كۆمەڵگای ئێمەی بەم دۆخەی ئەمڕۆكە گەیاند. پەیوەندیی بەدیدگایەكەوە بۆ حوكمڕانیی و ئابووریی و چۆنیەتی رێكخستنی كۆمەڵگاو چۆنیەتی كەڵەكەكردنی سەرمایەوە هەیە، كەهەموویان بەرهەمی تێكەڵبوونی سیاسەت بەئابوریی و بەژێرخانی رەیعیی حوكمڕانیی و بەخەونی بوون بەسیاسی و بازرگانی میلۆنێرو بەویستی دروستكردنی كۆمەڵگایەكی بێ بەرگرییەوە هەیە. میللەتی ئێمە لەئێستادا گەیشتۆتە قۆناغێك كەناتوانێت چیتر لەم مۆدێلە لەحوكمڕانیی ببورێت. هەموو هیوایەكی بەباشبوون و ریفۆرمكردنی ئەم حومكڕانییەو بنەماڵە سیاسییەكانی لەدەستداوە، ئەمە ئەو هەقیقەتە سیاسیی و كۆمەڵایەتیی و ئەخلاقییەیە كەحوكمڕانانی هەرێمەكە نایانەوێت بیبینن و بیناسن. راستتر بدوێم خاوەنی عەقڵییەت و توانایەك نین بتوانن ئەم شتانە ببینن و پێشبینی مەترسییەكانی بكەن. هاوڵاتی: وەك رۆشنبیرو ئەكادیمستێك لەكوردستان رۆڵ و بونیادی حزب چۆن دەبینیت، بەمانا مۆدێرنەكەی  شتێكمان  هەیە  حزبی سیاسی بێت؟ مەریوان وریا قانع: لەدایكبوونی پارتی سیاسیی دیاردەیەكی تازەی ناو مێژووی سیاسیی مرۆڤایەتییە، سەرەتاكانی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی نۆزدەهەمی مێژووی خۆرئاوا، بەتایبەتی لەو وڵاتانەدا كەسیستمە سیاسییەكەیان لیبراڵی بوون و خەریكی چەسپاندنی زیاترو زیاتری پایەكانی سیستمی دیموكراسی بوون. پارتی سیاسیی هێما بۆ كۆبوونەوەی خەڵكانێكی هاودیدو هاوفیكر دەكات بۆ بەدەستهێنانی دەسەڵاتی سیاسیی و پیادەكردنی ئەو دیدو بەرنامەو خەوانەی بەیەكەوە كۆیانكردوونەتەوەو رێكیانخستون. بەزۆر مانا لەدایكبوونی پارتی سیاسیی كۆتایی بەتێگەیشتنی تەقلیدیی بۆ سیاسەت دەهێنێت و مانا مۆدێرنەكانی سیاسەت دەستەبەردەكات. ئەگەر بەر لەسەدەی نۆزدەهەم سیاسەت تەنها كارو مەشغەلەتی كۆمەڵێك كەسی ئەرستۆكرات و ئەمیرو شازادەو كەسانی خاوەن نفوزی ناو كۆمەڵگا بووبێت، ململانێی سیاسیش ململانێی نێوان ئەو تاكەكەسە ئەرستۆكراتانە لەگەڵ یەكتریدا بووبێت، ئەوا لەگەڵ لەدایكبوونی پارتی سیاسیدا، سیاسەت لەوەدەكەوێت تەنها كاری ئەو كۆمەڵە كەسە ئەرستۆكراتە بەژمارە كەمانەبێت و دەگۆڕێت بۆ كاری بەشێكی گەورەی كۆمەڵگا. لەسیاسەتێكی نوخبەوەییەوە دەگۆڕێت بۆ سیاسەتێكی جەماوەریی و لەئیشی چەند كەسێكی كەمەوە دەبێت بەئیشی هەموو كۆمەڵگا. ململانێ سیاسییەكانیش لەوەدەكەون ململانێی شەخسیی نێوان كەسایەتییە ئەرستۆكرات و خاوەن نفوزەكان بێت، بەڵكو دەبن بەململانێی نێوان دیدگاو بەرنامەو خواستی سیاسیی گشتیی جیاواز كەبنەمای كۆمەڵایەتیی جیاوازیان هەیە. سەدەی بیستەم دەشێت وەك سەدەی دروستبوون و بڵاوبوونەوەی پارتی سیاسیی ببینین، سەدەی بیستەم دیاردەی دروستكردنی پارتی سیاسیی بەهەموو جیهاندا بڵاودەكاتەوە. هەم لەو شوێنانەدا كە دیموكراسیەت و سیستمی لیبراڵ لەناویاندا دەستبەكارن، لێرەدا سیستمی فرەحزبیی و ململانێی كراوەو پێكدادانی هێمنانەی جیهانبینییەكان دێتەكایەوە، هەم لەو شوێنانەشدا كە ئەم جۆرە سیستمەیان تێدانەبووە و تێدانییە. لەزۆر شوێنی جیهاندا پارتی نهێنیی و ژێرزەمینیی یاساغ و سیستمی تاكحزبیی دەسەڵاتگەر دروستدەبێت. لەگەڵ بڵاوبوونەوەی ئەزموونی شۆڕشی ئۆكتۆبەریشدا مۆدێلی پارتی لینینی، واتە پارتێك خۆی بەپێشڕەو بەهەڵگری ئایدیۆلۆژیایەكی شۆڕشگێرانە بزانێت كەسەرۆكێكی كاریزمی هەمیشەییی و هەمووشتزان و مەكتەبێكی سیاسیی بیركەرەوە، ئاراستەی دەكات، بەدونیادا بڵاودەبێتەوە. ئەزموونی حزب لەدونیای ئێمەدا سەر بەمۆدێلی دووهەمی حزبایەتییە، واتە سەر بەمۆدێلی حزبی نهێنیی و پارتی لینینی خۆ بپێشرەو زانە. لەدونیای ئێمەدا، جگە لەمە، كۆی ئەو یەكە بەر لەمۆدێرنانەی بەر لەسەدەی نۆزدەهەم لەئارادابوون، لەوانەش بۆ نموونە كەسایەتی كوێخاو شێخ و ئاغاو ئەمیرو شازادە، بەناو پارتە سیاسییەكاندا بڵاودەبێتەوە. ئەمانە زۆربەی جار بەهەمان لۆژیكی بەر لەسەدەی نۆزدەهەم  پارتەكە نەك تەنها بەڕێوەدەبەن و خۆیان بەسەركردەی پیرۆزی خاوەن پەیامی مێژوویی دەزانن، بەڵكو خودی پارتەكە خۆیشی بەموڵكی شەخسیی خۆیان و بنەماڵەكەیان دەزانن. بەم مانایە ئەوەی لەدونیای ئێمەدا روودەدات بەفیوداڵكردنێكی ناوەكیی سەرجەمی بونیادەكانی مۆدێلی پارتی لینینیە. ئەم مۆدێلە لەدونیای ئێمەدا وەك مۆدێلێكی سوڵتانیی كاردەكات و لەبەشێكی گەورەی دونیای نالیبراڵ و نادیموكراسیشدا لەم فۆرمە سوڵتانیەدا ئامادەیە. بەسوڵتانیكردنی پارتی سیاسیش مانای بەشەخسیكردنی پارتەكەو تاپۆكردنی سەركردایەتیی و بەڕێوەبردنی لەسەر خێزان و بنەماڵەیەكی سیاسیی. یەكێك لەسەرچاوە سەرەكییەكانی كارەساتەكانی دونیای ئێمە باڵادەستبوونی ئەم مۆدێلە حزبییە. پارتی سیاسیی لەدونیای ئێمەدا سەر بەمۆدێلی «پارتی جەماوەریی»ەو پارتە بەهێزەكانیان خاوەنی سەدان هەزار ئەندامن، بەڵام لەڕاستیدا ئەو پارتانە پارتی خێزانین و بەشی هەرە گەورەی ئەندامەكانیان، نەك هیچ كاریگەرییەكیان لەسەر بڕیاردانی پارتەكە نییە، بەڵكو كورتكراونەتەوە بۆ تەماشاكەرێكی سلبی بێ بڕیارو بێ بۆچوون، هیچ رۆڵێكی لەناو پارتەكەدا نییە، جگە لەڕۆڵی چاودێریكردن و دیسپلینكردنی كۆمەڵگا. لەسەرەتای دروستبوونیی مۆدێلە لینینییەكەی حزبەوە، ژنە ماركسییەكی گرنگیی وەك رۆزا لوكسمبورگ، باوەری وابوو كەئەم مۆدێلە حزبییە جگە لەدیكتاتۆریەت شتێكی تری لێ سەوزنابێت. پێیوابوو لەم مۆدێلەدا حزب دەچێتە شوێنی كۆمەڵگا، مەكتەبی سیاسیی حزب دەچێتە شوێنی حزب، سەرۆكی حزبەكەش دەچێتە شوێنی مەكتەبی سیاسییەكە. بەمەش دیكتاتۆریەت دەبێتە دوا دەرئەنجامی ئەم مۆدێلە. ئەوەی لەناو مۆدێلە كوردییەكەی ئەم جۆرە لەحزبدا روویدا، بڵاوبوونەوەیەكی ترسناكی تەوریسیی سیاسییە، كە حزب بەكردەوە دەكاتە موڵكی خێزان و بنەماڵەی سەركردەی حزبەكە. بەزۆر مانا حزب دیاردەیەكی مۆدێرنی ناو دونیای ئێمەیە، بەڵام ئەو بەشە لەمۆدێرنە كەئەگەری دروستكردنی ستەمگەریی و دیكتاتۆریەت مەیسەردەكات. مۆدێرنە چەندان رووی تاریكیی هەیە، یەكێكیان ئەم مۆدێلە تەوریسییە ستەمگەرە خێزانییەی پارتی سیاسییە. هاوڵاتی: لەسەرهەڵدانی ئەو  تەنگەژەو مەترسیانەی رووبەڕووی هەرێم بووەتەوە،  كام لایەن  بەهۆكار و  بەرپرسیاری سەرەكی دەزانیت؟ مەریوان وریا قانع: بێگومان هەموو بكەرەكانی ناو كایەی سیاسیی و بەشێكی گەورەی بكەرە میدیاییەكان و كۆی دەزگاكانی حوكمڕانیی لەهەرێمدا بەرپرسن لەو دۆخەی دروستبووە. هەر لایەنێكیان بەشێك لەبەرپرسیاریەتی بەردەكەوێت. بەڵام لەناو ئەم گشتە خراپەدا رۆڵی پارتی دیموكراتی كوردستان و رۆڵی سەركردە دەسەڵاتدارەكانی ئەو حزبە لەهەمووان زیاترە. لەدوای رووخانی رژێمەكەی سەدام حوسەینەوە، بەشی هەرە گەورەی حوكمڕانیكردنی هەرێم بەكردەوە لەژێر دەستی پارتیدایە. ئەو قەیرانە سیاسیی و ئابوریی و  ئەمنیی و ئەخلاقییانەی كەدروستبوون، بەشی شێری بەر ئەم  حزبە سیاسییە دەكەوێت.