هاوڵاتی بەڕێوەبەرایەتی کەشناسی و بومەلەرزەزانی هەرێمی کوردستان رایگەیاند، ئەمڕۆ ئاسمان بە شێوەیەکی گشتی ئاسمانی هەرێم هەوری باراناوی دەبێت و هەورە بروسکەی لەگەڵدایە، سبەی یەکشەممەش ئاسمان هەوری تەواو دەبێت لەگەڵ بارینی باران لە هەندێک ناوچەدا و هەورە تریشقەشی لەگەڵدایە. بەشی پێشبینییەکانی کەشناسی لە وەزارەتی گواستنەوە و گەیاندن رایگەیاند، ئەمڕۆ بە شێوەیەکی گشتی ئاسمانی هەرێمی کوردستان هەوری باراناوی دەبێت و هەورە تریشقەشی لەگەڵدایە، هەندێک جار بارانبارین بە لێزمە دەبێت. پلەکی گەرما نزم دەبێتەوە بە (5 تا 7) پلەی سیلیزی بە بەراورد لە تۆمارکراوی رۆژی پێشوو. سەبارەت بە کەشوهەوای سبەی کەشناسی رایگەیاندووە، سبەی یەکشەممە ئاسمان هەوری تەواو دەبێت لەگەڵ بارینی باران لە هەندێ ناوچەدا و هەورە تریشقەشی لەگەڵدایە، لە دوای نیوەرۆ کاریگەری بارانبارین کەمتر دەبێت لە هەندێک ناوچە بە شێوەی نمە باران دەبارێت. بەرزترین پلەکانی گەرمای پێشبینیکراو بە پلەی سیلیزی: هەولێر: 30 سلێمانی: 27 دهۆک: 27 کەرکوک: 33 هەڵەبجە: 31 زاخۆ : 28 سۆران: 26 گەرمیان: 36
بەرپرسێکی پزیشیکیی ئێران رایگەیاند زیاتر لە 50 هەزار نەشتەرگەریی چاندنەوە گورچیلە لە وڵاتەکە کراوە و ئاشکرای دەکات بەخشینی گورچیلە بۆ هاوڵاتییانی بیانی لەو وڵاتە قەدەغە کراوە. ناسر سیم فرۆش، راوێژکاری باڵای وەزیری تەندروستیی ئێران رایگەیاند؛ چاندنەوەی گورچیلە پرسێکی جیهانییە و ئێران یەکێکە لەو وڵاتانەی کە زیاترین نەشتەرگەریی چاندنەوەی گورچیلەی و جگەری تێدا دەکرێت. بە وتەی سیم فرۆش: پێدان و بەخشینی گورچیلە لە دانیشتوانی ئێران بۆ هاوڵاتییانی بیانی قەدەغە کراوە و هیچ ئێرانییەک ناتوانێت لە ناوخۆی وڵاتەکەدا گورچیلە بە کەسانی دەرەوە یان بیانی ببەخشێت. ئەو پزیشکە هۆشداریی دەدات کە نەخۆشیی شەکرە و فشاری خوێن دوو هۆکاری سەرەکین بۆ زیانگەیاندن بە گورچیلەکانی مرۆڤ و دەبێت مانگی جارێک چاودێریی فشاری خوێن و شەکرە بکرێت. بە پێی ئامارەکانی ئەنجومەنی بەخشینی ئەندامانی جەستەی ئێران ؛ نزیکەی نۆ هەزار کەس بە بەخشینی ئەندامانی جەستەیان لە ئێران بونەتە هۆی رزگارکردنی گیانی 70 هەزار کەس و رێژەی بەخشینی ئەندامانی جەستە لە 20 ساڵی رابردو لە وڵاتەکە زیاتر لە 70 هێندە زیادی کردوە بەوەش ئێران بوەتە یەکەم وڵاتی نێو ریزبەندنی وڵاتانی کیشوەری ئاسیا کە زیاترین کەس ئەندامی جەستەیان بەخشیوە.
هاوڵاتی چیا نەوشیروان مستەفا بۆیەکەمجار لەسەر بەشداریکردنی لەبەرێوەبردنی بزووتنەوەی گۆڕان و پۆستی ڕێکخەری گشتی بۆ هاوڵاتی دەدوێت. چیا نەوشیروان مستەفا لەگفتوگۆیەکدا لەگەڵ سەرکۆ جەمال ڕۆژنامەنوس لەڕۆژنامەی هاوڵاتی ، باسی لەو دەنگۆیانە کرد کەلەسەر وەرگرتنی پۆستی ڕێکخەری گشتی گۆڕان لەلایەن ناوبراوەوە بڵاوبوونەتەوە، ئاماژەی بەوەکرد لەئایندەیەکی نزیکدا لەسەر ئەو پرسە و پرسەکانی دیکەی پەیوەست بەگۆڕان و هەرێمی کوردستان قسەی خۆی دەبێت، پەردەش لەسەر هەموو ناڕوونیەکان هەڵدەماڵێت. لەسەر بێدەنگی ناوبراو، چیا نەوشیروان مستەفا ڕونیکردەوە بەمزووانە لەدیدارێکدا لەگەڵ ڕۆژنامەنوسان وەڵامی سەرجەم پرسیارەکان دەداتەوە. لەدوای کۆچی دوایی نەوشیروان مستەفا کە ئەمڕۆ شەش ساڵ بەسەریدا تێپەڕی چەندین جار دەنگۆی ئەوە بڵاوبووەتەوە کە چیا نەوشیروان مستەفا دەیەوێت ڕۆڵی هەبێت لەناو گۆڕان دا و چاویشی لەپۆستی ڕێکخەری گشتییە.
هاوڵاتی ١٤ی ئایار هەڵبژاردنە چارەنووسسازەكەی توركیا بەڕێوەچوو، هەڵبژاردنی پەرلەمانی یەكلایی بووەوە و كورسی لایەنەكان لەپەرلەماندا ئاشكرا بوو، بەڵام هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی یەكلایی نەبووەتەوەو كێبڕكێكە بەردەوامە. خولی دووەمی هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی لە ٢٨ی ئەم مانگەدا بەڕێوە دەچێت، دەنگدانی دەرەوەی وڵاتیش لە ٢٠ی مانگدا دەستپێدەكات. كۆمسیۆنی هەڵبژاردنەكان كە ئۆپۆزسیۆن متمانەی پێ نییەو بەوە تۆمەتباری دەكات كە لەبەرژەوەندی دەسەڵات كاردەكات، هەنگاوێكی دیكەی ناوە كەگومانەكانی ئۆپۆزسیۆن زیاتر دەكات. كۆمسیۆن بڕیاری داوە لەو وڵاتانەی كەدەنگی كلچدارئۆغلۆ زیاترە ماوەی هەڵبژاردنی دەرەوەی وڵات لەپێنج رۆژەوە بۆ دوو رۆژ كەمبكاتەوە. لەوڵاتانی ئەمریكا، ئوستوراڵیا، بەریتانیا، ئیرلەندا، ئیسپانیا، ژاپۆن، كەنەدا و لیبیا كە تێیاندا كەمال كلچدارئۆغڵو كاندیدی هاوپەیمانی گەل و سەرۆكی گشتیی جەهەپە لەپێشەوەبووە، ماوەی دەنگدانی لەپێنج رۆژەوە بۆ دوو رۆژ كەمكردەوە. لەفەرەنسا، ئەڵمانیا، بەلجیكا و هۆڵندا كە رەجەب تەیب ئەردۆغان لە پێشەوەبوو، ماوەی دەنگدان دەستكاری نەكراوە. سینان ئۆغان كاندیدی هاوپەیمانی ئاتا كە لەخولی یەكەمی هەڵبژاردنی سەرۆكایەتیدا رێژەی ٥.٢٩٪ی دەنگەكانی بەدەستهێناوە، لە ئێستادا بووەتە ئەكتەری سەرەكی هەڵبژاردن و هەردوو كاندیدەكەی دیكە لەخولی دووەمدا پێویستیان بە دەنگەكانی ئەوەو بەتایبەتی كلچدارئۆغلۆ هەوڵدەدات دڵی ئۆغان رازی بكات.
هاوڵاتی بەپێی ئەو بەدواداچوونەی هاوڵاتی ئەنجامیداوە و ئەو زانیاریانەشی لەدەستەی سەربەخۆی مافی مرۆڤ و دادگاكانی هەرێمی كوردستان دەستیكەوتوون، لەهەرێمی كوردستان پێنج كەیسی تیرۆری رۆژنامەنوسی ماوەتەوە و بكوژانی ڕاستەقینەی ئاشكرانەكراون. یەكێك لەو كەیسانە كە كاوە گەرمیانییە بكوژە سەرەكییەكەی دەستگیركراوە بەڵام هێشتا كەسوكاری گومانیان هەیە لەوەی ئەو كەسەی لەپشتی كوشتنەكەیەتی بەرپرسێكی باڵایە و بكوژ تەنها جێبەجێكار بووە. ئەو كەیسانەشی تائێستا یەكلایی نەكراونەتەوە و گومانیان لەسەرە هەریەك لەكەیسەكانی (سەردەشت عوسمان و سۆرانی مامە حەمە و كاوە گەرمیانی و ویداد حسێن و عەبدولستار تاهیر شەریف)ە. هەروەها سەردەشت عوسمان یەكێك لەو رۆژنامەنوسانەیە لەهەرێمی كوردستان كە تیرۆركردنەكەی زۆرترین دەنگدانەوەی بەدوای خۆیدا هێناوە و لەڕۆژی 4-5-2010 لەهەولێر رفێندراو ڕۆژێك دواتر تەرمەكەی لەسەر رێگەی موسڵ دۆزرایەوە، تائێستاش كەسوكارەكەی و چالاكوانان داوای بەسزاگەیاندنی بكوژانی دەكەن و پێیان وایە لەسەر چەند وتارێك تیرۆركراوە. سەندیكای رۆژنامەنوسانی كوردستان و سەنتەری میترۆ وەك رۆژنامەنوسێكی تیرۆركراو هەژماریان كردووە، بەڵام قسەی بەرپرسانی ئەمنی ئەوکاتی هەولێر ئەوەبوو کە روداوەکە کارێکی تیرۆرستی بووە. بەشدار عوسمان برای سەردەشت عوسمان بەهاوڵاتی وت:»كەیسی تیرۆركردنی سەردەشت عوسمان لای حكومەت داخراوەو هەر باسیشی لێوەناكرێت «. «بەڵگەی زۆر لەبەردەستدا هەبوو كە دەتوانرا بكوژانی سەردەشت دەستگیربكرێن، بەڵام لەلایەن كاربەدەستانی باڵای حكومەتەوە پەردەپۆشكرا» بەشدار عوسمان وایوت. بەهۆی دۆسیەی كوشتنی ڕۆژنامەنوسان و چالاكوانان رێكخراوە نێودەوڵەتیەكان و تەنانەت وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكاش لەڕاپۆرتەكانیدا رەخنەی توندیان لەهەرێمی كوردستان و عێراق گرتووە، بەڵام بەرپرسانی هەرێم و عێراق بەردەوام ڕاپۆرتە نێودەوڵەتیەكان ڕەتدەكەنەوە و باس لەوەدەكەن هەرێمی كوردستان ئازادی رادەربڕینی تێدایە. ئەم زانیارییانەو چەندین داتا لە ڕاپۆرتێکی ئەم هەفتەیەی ژمارە 2018 ی ڕۆژنامەی هاوڵاتی بڵاوکراوەتەوە . هاوڵاتی ناوو ژمارەی ئەو رۆژنامەنووسانە بڵاو دەكاتەوە كە 1999 تا 2019 تیرۆر كراون و باس لە جیاوازی ئامارەکان دەکات کە لەلایەن سەندیكای ڕۆژنامەنوسان و سەنتەری میترۆ بڵاوکراونەتەوە.
هاوڵاتی هەستیارییەكانی هەڵبژاردنەكانی توركیا بەرۆكی ئێران دەگرێت بە تایبەت كە ئەو دوو وڵاتە مێژوییەكی دور و درێژییان لە دۆستایەتی و دوژمنایەتیی یەكتر هەیە و لەو سۆنگەیەوە سەركەوتنی یان شكستی ئەردۆغان و كلچدارئۆغڵو جێگەی بایەخە. ئەردۆغان و كلچدار ئۆغڵو كە دوو ركابەری سەرەكیی پۆستی سەرۆك كۆماریین لە توركیا پلانی و بەرنامەی جیاوازیان هەیە و هەر دووكیان جەخت لە توندوتۆڵكردنی پەیوەندییەكانیان لەگەڵ ئێران دەكەنەوە ئەوەشی رونە كۆماری ئیسلامی وەك چۆن لە ساڵی 2001 پشتیوانیی بۆ ئەردۆغان دەربڕی سەرەڕای هەموو ململانێكان لە ئێستاشدا مەیلی بۆ ئەردۆغان هەیە. لە ماوەی زیاتر لە 20 ساڵ دەسەڵاتی ئەردۆغاندا ململانێكانی تاران و ئەنقەرە لە سوریا و عێراق و هەرێمی كوردستان تا دەگاتە ئازەربایجان و ناوچەكانی قەوقاز زیاتر بوە و هاوشانی ئەو ململانێیە، توركیا رۆڵی فریادڕەسی بۆ هەندێك قۆناغی كۆماری ئیسلامی بینیوە بە تایبەت كە لە كاتی سزا ئابورییەكانی سەر ئێران لە دوای ساڵی 2018 بۆیە دەسەڵاتی ئێستای توركیا لە بەرامبەر داهاتی زیاتردا هاوكاریی كۆماری ئیسلامی كردوە بۆ دەربازبون لە گەمارۆ و سزاكانی رۆژئاوا. ئەردۆغان كە لە چوارچێوەی بەرژەوەندییە ئابورییەكانیدا پابەندی گەمارۆ ئابورییەكانی ئەمریكا و ئەوروپا دژی كۆماری ئیسلامی نەبوە و سەركەوتنی دەبێتە مایەی دڵخۆشیی دەسەڵاتی ئێستای تاران بە تایبەت كە ئێران تا ئێستاش هیچ ئاسۆیەكی رونی لەبەردەمدا نییە بۆ زیندوكردنەوەی رێككەوتنی ئەتۆمیی و نەمانی سزا نێودەوڵەتییەكان لەسەری. كلچدارئۆغلو رایگەیاندوە لە ئەگەری سەركەوتنیدا پلانی ستراتیژیی بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەیە و دەیەوێت لەو چوارچێوەیەدا (توركیا، ئێران، سوریا، عێراق) پێكەو كۆببنەوە و وتیشی بڕوای وایە ئەگەر ئەم چوار وڵاتە لە ژێر چەترێكدا كۆببنەوە ئەوا دەتوانن كێشەكانیان چارەسەر بكەن. لێدوانێكی كڵچدارئۆغلو كە لە هەڵمەتی هەڵبژاردنەكانی توركیا رایگەیاند مایەی سەرنجە، ئەو وتی: عەلەوییە و لە دەرسیم لەدایكبوە و رەچەڵەكی دەگەڕێتەوەوە بۆ دانیشتوانی خوراسانی باكور لە ئێران ئەوەش بۆ سیاسەتمەدارانی كۆماری ئیسلامی وەك پەیامێكی سیاسیی لێكدرایەوە كە ئەویش دەتوانێت دۆستایەتیی و دراوسێتیی تاران و ئەنقەرە گەرموگوڕ بكات. ئەردۆغان و كلچدارئۆغڵو هەردووكیان جەختیان لە بەهێزكردنی پەیوەندییەكانیان لەگەڵ ئێران كردوەتەوە بەو جیاوازییەی ئەردۆغان ئەزمونێكی 20 ساڵەی لەگەڵ كۆماری ئیسلامی هەیە و لەو ماوەیەدا سەرەڕای ململانێكان، حكومەتەكەی ئەو زیاترین پەیوەندیی سیاسیی و هاتوچۆی دیپلۆماسیی لەگەڵ تاران هەبوە بەڵام سیاسەتی گشتیی ئێستای كلچدارئۆغلو بۆ زیندوكرندوەی پەیوەندییە سیاسییەكانە لەگەڵ وڵاتانی رۆژئاوا كە لەسەر دەستی ئەردۆغان گرژیی زۆری بەخۆیەوە بینیوە. غاندی توركیا یان كوردی خوراسان كلچدارئۆغلو كە خۆی و پارتی گەلی كۆماری (جەهەپە) بە میراتگری مستەفا كەمال ئەتاتورك دەزانێت و سیاسەتی روو لە رۆژئاوا پەیڕەو دەكات و بە غاندی توركیا ناو دەهێنرێت رەنگە لە سزا نێودەوڵەتییەكانی دژی كۆماری ئیسلامی، هاوكاریی زیاتری ئەوروپا و ئەمریكا بكات بۆیە گومانی تێدا نییە لە ئەگەری سەركەوتنی ئەو بۆ سەرۆك كۆماریی توركیا هەماهەنگیی زیاتر لەگەڵ وڵاتانی رۆژئاوا دەكات و ئەوەش نیگەرانیی ئێرانی لێدەكەوێتەوە. ئەو لە پەیامەێكی ڤیدیۆیدا رایگەیاند ئەبێت هەموو كەس ئەوە بزانێت من موسوڵمانێكی (عەلەوی)م و لە دێرسیم لەدایكبووم كە رەچەڵەكی باوباپیرانم دەگەڕێتەوە بۆ دانیشتوانی خوراسان لە باكوری رۆژهەڵاتی ئێران ئەگەرچی ئەو زۆر ئاماژەی بە كوردبونی خۆی نەكردوە، بەڵام ئەوەی رونە ئەو كوردە و بە پێی مێژوی رەچەڵەكی باوباپیرانی لە كوردەكانی خوراسانە كە خاوەنی مێژویەكن لە بەرەنگاربونەوی دەسەڵاتی عوسمانییەكان لە رابردوودا. كلچدارئۆغلو هیچ پەیوەندیی و ئەزمونێكی سیاسیی لەگەڵ كۆماری ئیسلامیدا نییە و تا ئێستا نە دۆستایەتیی كردون و نە دوژمنایەتیی بۆیە بە بڕوای شارەزایانی سیاسیی و دیپلۆماسیی لە ناوخۆی ئێران سەركەوتنی ئەو لە گەڕی دووەمی هەڵبژاردنەكانی سەرۆك كۆماریی توركیا كاریگەرییەكی ئەوتۆی لە پەیوەندییەكانی نێوان ئەنقەرە و تاراندا نابێت. ئەوەی بەدی دەكرێت كرانەوەی كڵچدارئۆغڵوە لەگەڵ كورد لە باكور و دورنییە بەو بانگەشانەی كە كردویەتی بۆ ئازادیی سەڵاحەدین دەمیرتاش، هاوسەرۆكی پێشوتری پارتی دیموكراتی گەلان (هەدەپە) و سیاسەتمەدارانی كورد لەو بەشەی كوردستان بووبێتە مایەی دڵخۆشیی بۆ ژمارەیەك چالاكوان و سیاسەتمەداری كورد لە بەشەكانی دیكە و بە تایبەت لە رۆژهەڵاتی كوردستان. ئەگەرچی كورد لە رۆژهەڵات هیچ هیوایەكی ئەوتۆی بۆ گۆڕانكاریی گەورەی سیاسیی لە ئەگەری سەركەوتنی كلچدارئۆغلو هەڵنەچنیەوە، بەڵام شكستی ئەردۆغان وەك دەستكەوتێكی گەورە و بەهێزبونی پێگەی كورد لەقەڵەم دەدەن. ئاواتی شكستی ئەردۆغان لە رۆژهەڵات هەڵبژاردنەكانی توركیا بۆ كورد لە رۆژهەڵاتی كوردستان كە تا ئێستا عەفرین و كۆبانێ و بە گشتی رۆڵی ئەردۆغان لە داگیركردنی بەشێكی زۆری خاكی رۆژئاوای كوردستان بە هۆكاری سەرەكیی دەزانن، هەستیارە و تەنانەت لە رۆژهەڵات ئامادەكاریی كراوبو كە ئەگەر ئەردۆغان سەركەوتن بەدەست نەهێنێت ئاهەنگ ساز بكرێت. بەهۆی ئامادەكارییەكان كورد لە رۆژهەڵات بۆ ئاهەنگێڕانی شكستی ئەردۆغان، هێزی ئەمنیی زۆر لە شارەكانی ئەو بەشەی كوردستان بڵاوەی پێكرابو. لە ئەنجامی هەڵبژاردنەكاندا دەركەوتوە ئەو هاوڵاتییانەی توركیا كە دانیشتوای ئێرانن زۆرینەیان دەنگیان بە كلچدارئۆغلو داوە و ئەو توانیویەتی 53.92%ی دەنگەكانی ئەو وڵاتە بۆ خۆی بەدەست بهێنێت و رێژەی 42.8%ی دەنگدەرانی توركیا لەو وڵاتە دەنگیان ئەردۆغان داوە. لە ماوەی دەسەڵاتی ئەردۆغاندا زۆرترین خۆپیشاندان لە دژی سیاسەتكانی ئەو و توركیا لە رۆژهەڵات كراوە و لە ساڵی 2014 و لە كاتی جەنگی كۆبانێ تا داگیركردنی عەفرین و سەرێكانی لە رۆژئاوای كوردستان دەیان جار لەو بەشەی كوردستان خۆپیشاندانی سەرەتاسەریی ئەنجام دراوە و وێنە و پۆستەرەكانی ئەردۆغان سوتێنراون و لە بەرامبەریشدا ژمارەیەك بە رەچەڵك تورك لە رۆژهەڵات و ئێران پشتیوانیان بۆ ئەردۆغان دەربڕیوە كە ئەوەش هەندێكجار بوەتە مایەی پێكدادانی كورد و تورك. بە گشتی پشتیوانی و دژایەتیی ئەردۆغان لە لایەن تورك و كورد لە رۆژهەڵات و ئێران بەدی دەكرێت و تەنانەت پێشبینیی ئەوە كراوە لە ئەگەری سەركەوتنی ئەردۆغان توندوتیژیی توركە توندڕەوەكانی رۆژهەڵات و ئێران بەرامبەر كورد زیاد بكات. ئەردۆغان 20 ساڵ دۆستایەتی و دژایەتیی ئێران ئیسلامیبونی ئەردۆغان بۆ كۆماری ئیسلامی سەرنجڕاكێشترە بە تایبەت ئەو كاتانەی ئەو بانگەشەی دژایەتیی ئیسرائیل دەكات رەنگە فێنكاییەك بە دڵی بەرپرسانی ئێراندا بێت، بەڵام لە هەمان كاتیشدا تاران بێ ئاگا نییە لەوەی كە پشتیوانییە نەتەوەپەرستییەكانی ئەردۆغان لە وڵاتی ئازەربایجان هۆكارێكی دیكەی توندبونەوەی گرژییەكانی باكۆ و تارانە. ئەگەرچی دەسەڵاتی كۆماری ئیسلامی لەسەرەتای دەركەوتنی پارتی داد و گەشە (ئاكەپە) و رەجەب تەیب ئەردۆغانی سەرۆكی ئەو پارتە مەیلی پشتیوانیی بۆ دەربڕیون، بەڵام لە دوای ساڵی 2011 و لەگەڵ سەرهەڵدانی ناڕەزایەتییەكانی «بەهاری عەرەبی» توركیا لە زۆربەی ئاڕاستەكاندا پێچەوانەی كۆماری ئیسلامی هەنگاوی ناوە و جوڵاوەتەوە تەنانەت لە سوریا و عێراق تا دەگاتە میسر و ئەفغانستان دژایەتیی تاران و پشتیوانیی ئەو لایەنانەی كردوە كە نەیاری كۆماری ئیسلامی بون لە ناوچەكە. ئەردۆغان بەوەشەوە نەوەستاوەتەوە لە ئازەربایجان هۆنراوەی بۆ سەربەخۆیی ئازەرییەكانی ئێران وت و ئاواتی سەربەخۆیی بۆ خواستن كە ئەوەش ناڕەزایەتیی توندی كۆماری ئیسلامی لێكەوتەوە و وەزارەتی دەرەوەی توركیا رایگەیاند هەڵەتێگەیشتن رویداوە و ئێران بە دۆست و دراوسێیەكی گرنگی وڵاتەكەمان دەزانین. توركیا بە پێشەنگایەتیی ئەردۆغان لە 12 ساڵی رابردودا سیاسەتەكانی هەندێكجار لە ململانێوە بۆ دوژمنایەتییەكی ئاشكرای كۆماری ئیسلامی گۆڕیوە بۆ نمونە سەرەتای تێكچونی دۆخی سوریا دژی رژێمی بەشار ئەسەد كە بە هاوپەیمانی تاران لەقەڵەم دەدرێت، وەستایەوە و پشتیوانیی ئەو گروپە توندڕەوە ئیسلامییانەی كرد كە دژی دەسەڵاتی دیمەشق شەڕیان دەكرد. لەمیسر هانی حكومەتەكەی موحەمەد مورسی دەدا كە دژی كۆماری ئیسلامی ئێران بوەستێتەوە و توركیا چوە ژمارەیەك هاوپەیمانێەتییەكی وەك سعودیە و ئیمارات بۆ هێرشكردنە سەر حوسییەكانی یەمەن كە ئەوانیش سەر بە ئێرانن، لە ئەفغانستان هەوڵی لێكنزیكبونەوەی لەگەڵ رێكخراوی تالیبان دەدا دژی تاران و تەنانەت لەم دواییانەدا بە ئاشكرا لەگەڵ باكو هەوڵی دابڕانی ئێرانیان لە ئازەربایجان دەدا و وای لە كۆماری ئیسلامی ئێران كرد بە بێ لەبەرچاوگرتنی پەیوەندییەكانی لەگەڵ باكۆ، پشتیوانیی لە ئەرمینیا بكات. ئەردۆغان بۆ شوێن لێژكردنی ئێران لە بواری غاز و گواستنەوەی نەوت بۆ ئەوروپا هەموو هەوڵەكانی خستەگەڕ و ئەو هەوڵانەی لە دۆزینەوەی نەوت لە باكوری كوردستان و تا دۆزینەوەی غاز لە دەریای رەش هەمووی لە چوارچێوەی پەراوێزخستنی كۆماری ئیسلامی بوو لەو بوارەدا. هەر لە سەردەمی ئەردۆغاندا و بە بیانوی شەڕ دژی پارتی كرێكارانی كوردستان (پەكەكە) و رێگریی لە كۆچبەران زۆرترین سنوری نێوان باكوری كوردستان و رۆژهەڵاتی كوردستان كۆنكرێت كرا و زۆرترین كامێرای چاودێریی بنكەی سەربازیی توركیا لەو سنورانە جێگیر كران. سەرەڕای هەموو ئەو دژایەتییانەی توركیا لەسەر دەستی ئەردۆغان روبەڕوی كۆماری ئیسلامی ئێران بوەتەوە بەڵام تاران دەسەڵاتێكی هاوشێوەی ئەردۆغان لە ترسی گواستنەوەی دیموكراسی و ئازادیی لە سنورەكانی توركیاوە بۆ وڵاتەكەی بە باشتر دەزانێت. سیاسەتی ئێستای ئەردۆغان بە هاوكاریی و ململانێی هاوكات و ركابەرایەتیی لە بەرامبەر ئێران لەقەڵەم دەدرێت بەڵام تاران و ئەنقەرە لە ئێستادا دۆستێكی ستراتیژییان هەیە كە ئەویش مۆسكۆ-یە بۆیە ئێستا كە ئەردۆغان خۆی بە نەیاری ئەمریكا و رۆژئاوا لەقەڵەم دەدات مایەی دلگەرمیی كۆماری ئیسلامی و روسیایە. لەگەڵ هەمو ئەو دژایەتییانەی ئەردۆغان بەڵام ئەوەیكە لە پێناو بەرژەوەندیی ئابوریدا، توركیا بوەتە شوێنێكی پارێزراو بۆ بازرگانییە شارەواەكانی ئێران و خۆدزینەوە لە سزاكان لە بەرژەوەندیی كۆماری ئیسلامیە و پێناچێت سیاسەتی كلچدارئۆغلو كە نزیكایەتییە لەگەڵ ئەوروپا و ئەمریكا لە بەرژەوەندیی دەسەڵاتی ئێستای تاراندا بێت. ئابوریی ئەردۆغان لە حەوشەی ئێران لە ئامارەكاندا دەركەوتوە هەناردەی توركیا لە 10 ساڵی رابردودا بۆ سوریا سەرەڕای جەنگ لەو وڵاتە چەند قاتی ئێران بووە و لە ساڵی رابردودا گەیشتوەتە دوو ملیار و 234 ملیۆن دۆلار لە كاتێك هەناردەی ئێران لەو ساڵەدا بۆ سوریا 243 ملیۆن دۆلار بووە كە ئەوەش 10 هێندە لە توركیا كەمترە. مەسعود خوانساری، سەرۆكی ژوری بازرگانیی ئێران ئاشكرای كردوە؛ ئابوریی وڵاتەكەی 500 ملیار دۆلار لە دوای ئابوریی وڵاتی توركیاوەیە لە كاتێكدا ئەو وڵاتە گیرۆدەی گەورەترین هەڵاوسانی ئابوریی جیهانە و دەگاتە زیاتر لە 84%. شیكەرەوانی ئابوریی و سیاسیی ئێران بە دۆڕاوی ململانێی بازرگانیی نێوان ئەنكەر و تاران دەزانن و لە ئامارەكانیشدا دەركەوتوە 30%ی بازرگانیی سوریا لەگەڵ توركیایە بەڵام تەنها 3% بازرگانیی ئەو وڵاتەی كە ئێران شەڕی بۆ دەكات و چەكدارانی پڕچەك دەكات پشكی تێیدایە. بە هەمو ئەمانەشەوە رەنگە بژاردەی ئێستای كۆماری ئیسلامی ئێران ئەردۆغان بێت چونكە لە چوارچێوەی سێ كوچكەی روسیا و توركیا و ئێران دژی ئەوروپا و ئەمریكا دەجۆڵێنەوە.
شەنای فاتیح بەڕێوەبەری چاودێری كۆمەڵایەتی سلێمانی ئاشكرای دەكات بەشێك لەبەساڵاچوان كەسوكاریان هەیەو ئامادەنین لەخۆیانیان بگرن و بەخێویان بكەن، دەشڵێت:» بەشێكی بەساڵاچووان لەباخچەی خانەكەدا دادەنیشن و كاتەكانیان بەیاری دۆمینەوە بەسەردەبەن». لەهەرێمی كوردستاندا چوار خانەی بەساڵاچووان هەیە ئەوانیش خانەی بەساڵاچووانی هەولێر-سلێمانی-دهۆك-گەرمیان، كە بەساڵاچووان لەخۆدەگرن بەچەند مەرجێكی تایبەت كە. مەرجەكانیش ئەوەیە پێویستە ژنان لەتەمەنی ٥٥ ساڵیداو پیاو لە ٦٠ ساڵیدا بێت و عێراقی بن و نەخۆشی گوازراوەو دەروونی نەبێت و بێ كەس بێت و شوێنی حەوانەوەی نەبێت. بەپێی ئامارێكی وەزارەتی كاروكاروباری كۆمەڵایەتی كەدەست هاوڵاتی كەوتووە، لەهەرێمی كوردستاندا لەكۆی چوار خانەی بەساڵاچووان لەشارەكانی هەولێرو سلێمانی و دهۆك و ئیدارەی گەرمیان 152 بەساڵاچوو دەمێننەوە كە لەهەولێر 44 پیاوو 24 ژن، سلێمانی 18 پیاوو شەش ژن، دهۆك 26 پیاو و 22 ژن، گەرمیان نۆ پیاوو سێ ژن و ئەم ژمارانە بەردەوام لەگۆڕانكاریدان. بەشێك لەخانە بەساڵاچووەكانی هەرێمی كوردستان كێشەی نەبوونی بودجەی پێویست و كەمی كارمەندیان هەیەو خێرخوازان مانگانە بەبڕە پارەیەك هاوكاری خانەكان دەكەن. ژیار جەلال بەڕێوبەری چاودێری كۆمەڵایەتی سلێمانی لەلێدوانێكدا بەهاوڵاتی وت:» ئەو بەساڵاچووانەی لەخانەی بەساڵاچووانی سلێمانیدا دەژین سەرجەمیان بێ كەسوكارنین، زۆربەیان كەسوكاریان هەیەو هەشیانە كەسوكاریان دیار نیە یاخود نەهاتوون بەدەمیانەوە». هەروەها وتیشی:» بەشێكی بەساڵاچووان لەباخچەی خانەكەدا دادەنیشن یان كاتەكانیان بەسەیری تیڤی و یاری دۆمینەوە بەسەردەبەن و بەشێكیشیان مۆڵەت وەردەگرن و دەچنە بازاڕ یان سەردانی كەسوكاریان دەكەن». بەڕێوەبەری چاودێری كۆمەڵایەتی سلێمانی لەسەر پرسی خزمەتگوزاری خانەكە باسی لەوەكرد كەخزمەتگوزاری تەندروستی چەند كاروبارێكی سادەی ڕۆژانە لەرێگەی بنكە تەندروستیەكانەوە ئەنجامدەدرێت و بۆ نەشتەرگەری گەورە دەبێت داوا لەخێرخواز یان نەخۆشخانەكان بكرێت بۆ ئەوەی بەبێ بەرامبەر یان بەنرخێكی كەمتر ئەنجامبدرێت و بۆ دەرمانەكانیشیان پێویستە بەڕێوەبەرایەتی دابینی بكات یان داوا لەخێرخوازان بكرێت خەرجیی دەرمان دابین بكەن. «هاتنی كەیسی نەگونحاوی وەك نەخۆشی دەروونی و عەقڵی، یان نەگونجانی تەمەنی بەساڵاچووەكە و هەروەها كەمی كارمەندی چاودێر و كارگوزار بۆ خزمەتكردنی بەساڵاچووەكە چەند گیروگرفتێكن لەخانەكەماندا هەیە». ژیار جەلال وای وت. بەڕێوەبەری چاودێری كۆمەڵایەتی سلێمانی ئەوەشی خستەڕوو: «بەشێكی خەرجی خانە بەساڵاچووەكان حكومەت دابینی دەكات، بەڵام سێ مانگ جارێك پارە وەرەدەگرن كە ئەویش لەكاتی خۆیدا نادرێت، هەروەها بڕێك پارەی خێرخوازیان هەیە كەمانگانە وەریدەگرن و خەرجی خانەكەی پێ دابین دەكەین». بەپێی شەریعەتی ئیسلام، واجبە لەسەر كوڕو كچ یان كەسوكار دایك یان باوك یان مام و خاڵ و پور و داپیرەو باپیرە یان هەر كەسوكاری بێت بەخێویان بكەن و پێداویستییەكانیان بۆ دابین بكەن، ئەوەش وەك پاداشتی خوای گەورە دادەنرێت، سەرباری ئەوەی رێژەی 95% خەڵكی هەرێمی كوردستان مسوڵمانن، بەڵام بەشێكی كەم لە كوڕان و كچان دوای هاوسەرگیریان ئامادەنین دایك و باوكیان لەخۆبگرن و خۆیان دەیانبەن بۆ خانەی بەساڵاچوان، ئەوەش بەكارێكی نامرۆڤانە دادەنرێت لەئاستی كۆمەڵایەتی و ئاینیدا. محەمەد زۆراب یەكێكە لەو بەساڵاچوانەی لەگەڵ هاوسەرەكەی تازە لەخانەی بەساڵاچوانی سلێمانی وەرگیراون، لەلێدوانێكدا بەهاوڵاتی وت:»من كەسوكارم هەیە هەم برا و هەم خوشكەزا، هاوسەرەكەشم بە هەمانشێوە». وتیشی:»بەڵام نە براكانم و نە خوشكەزاكانم نەیانگرتوومەتە خۆ هەرچەندە موڵكێكی زۆرم بۆ بەجێمابوو و پارەی موڵكەكانیشیان لەدەست دەركردم، ئێستاش ئامادەنین بەخێومان بكەن و خۆشمان منداڵمان نییە». وەك ئەو بەساڵاچووە دەڵێت:»هەرچەندە خانووشم هەیە، بەڵام بەهۆی باری تەندروستی خۆم و هاوسەرەكەم ناتوانین كاروباری ڕۆژانەمان ئەنجام بدەین و بەناچاری ڕوومان لەخانەی بەساڵاچوان كردووە».
هاوڵاتی ناوەندی ڕاگەیاندن و چاپەمەنی هەپەگە بڵاویکردەوە، گەریلاکان لە لجێی ئامەد کاروانێکی ئۆتۆمبێلی سەربازییان کردووەتە ئامانج کە بۆ ئەنجامدانی ئۆپراسیۆن جوڵەی پێکرابوو، لە ئەنجامدا ١٣ سەرباز کوژراون. ناوەندی ڕاگەیاندنى هەپەگە ڕایگەیاند: "٣٠ نیسان کاروانێکی ئۆتۆمبێلی سەربازی کە بۆ ئەنجامدانی ئۆپراسیۆنی سەربازی کەوتبووە ڕێ کراوەتە ئامانج، لە ئەنجامدا ئۆتۆمبێلێک تێکشکێندراوە و ١٣ داگیرکەر سزادراون." هەروەها ڕاگەیەندرا لەهەمان ناوچە لە ١٠ی ئایاردا لە ئەنجامی ئۆپراسیۆنێک کە دەستیپێکرابوو دوو گەریلا شەهیدبوون. دقی ڕاگەیەندراوەکەی هەپەگە تیایدا باسی لە پێکدادانەکان کردوە: ١. هەرێمی ئامەد -سوپای تورکی داگیرکەر لە وەرزی زستانەوە هەوڵ دەدات لە ناوچەی هەرێمی شەهید سەرخۆبوونی ناوچەی لجێی ئامەد شاخ بگرێت و تیایدا جێگیر بێت. لە هەمان کاتدا لە ناوچەی شاخی دۆڵی جومعە، گوندی سیڤەرەک، گوندی مەدرەسە و شاخی مێرگ دەستی بە دروستکردنی بنکەی سەربازی کرد. لەگەڵ ئەو هەوڵانەش سوپای تورکی داگیرکەر لە ٦ مانگی رابردوودا لە هەرێمە ئۆپراسیۆن و بۆسەی ئەنجامداوە. -هێزەکانمان لەو ناوچەیە لە ٣٠ نیساندا لە نێوان گوندەکانی مێرگێ و گوندی سیڤەرەک بە تاکتیکی سابۆتاژ کاروانێکی ئۆتۆمبێلی سەربازییان کردە ئامانج کە بەرەو ئۆپراسیۆن دەچوو و رێگرییان لێکرد. لە ئەنجامدا ئۆتۆمبێلێکی سەربازی تێکشکا و ١٣ داگیرکەر کە تیایدابوو سزادران. ئۆپراسیۆنەکان لە ناوچەکە تا ٥ی ئایار بەردەوام بوون و بێ ئەنجام کۆتاییان هات. -سوپای تورکی داگیرکەر ١٠ی ئایار لە هەمان هەرێم دەستی بە ئۆپراسیۆن کردەوە و لە ئەنجامی هێرشەکانی دوژمندا هاوڕێمان دڵگەش زاگرۆس و باوەر کۆرکماز شەهیدبوون. ٢. هەرێمی زاپ -لە ١٦ی ئایاردا کاتژمێر ١٤:٢٠ داگیرکەران کە هێرشیان کردبووە سەر گۆڕەپانی بەرخودانی شاخی ئێف ئێم رووبەڕووی خۆپاراستنی هێزەکانمان بوونەوە. ٤. هەرێمی مەتینا -لە ١٨ی ئایاردا کاتژمێر ١٤:٢٠ داگیرکەران هێرشیان کردە سەر گۆڕەپانی بەرخودانی شاخی هەکاری، بەڵام رووبەڕووی خۆپاراستنی هێزەکانمان بوونەوە. ٥. هێرشەکانی سوپای تورکی داگیرکەر؛ -١٧ی ئایار شاخی بەهار، شاخی جودی، شاخی ئێف ئێم، گۆڕەپانەکانی بەرخودانی شاخی ئامێدی، دەوروبەری گوندی سێگرێ و گۆڕەپانی دەشتی کافیای گارە ٢٢ جار بە فڕۆکەی شەڕ بۆردومان کران. – لە ١٦، ١٧ و ١٨ی ئایاردا سەنگەرەکانی بەرخودان لە گۆڕەپانی بەرخودانی شآخی ئێف ئێم و شاخی جودی، شاخی شەهید حەقی، شاخی شەهید کاموران، شاخی شەهید هێمن، هەرێمەکانی چلوچار، دەوروبەری روباری لۆلان و سیدای خوکورک ٣٧ جار بە کاتیوش، تانک و چەکی قورس بۆردومان کران. -لە ١٧ی ئایاردا دەوروبەری شاخی مەزڵوم، کۆردینە، وتونا، سەرزێرێ و گوندی تروانشی مەتینا ٧ جار بە هەلیکۆپتەر بۆردومان کران”.
هاوڵاتی وەزارەتی ناوخۆی حکومەتی هەرێمی کوردستان ئاگادارییەکی سەبارەت بە لۆگۆی تاکسی بڵاوکردەوە و تێیدا رایگەیاند، هەموو تاکسییەکانی هەرێمی کوردستان دەبێت تا 15ـی تەمووز لۆگۆیان پێوەبێت، هەر تەکسییەکیش دوا ئەو بەروارە بێ لۆگۆ ببیندرێت، لەلایەن پۆلیسی هاتووچۆوە سزای دارایی دەدرێت. بە گوێرەی ئەو ڕێنماییەی وەزارەتی ناوخۆ، پێویستە: 1. هەموو تاکسییەک لە شار وشارۆچکەکانی هەرێمی کوردستان تا 15ی تەمووزی 2023 مامەڵەی لۆگۆی تاکسییان تەواو کردبێت و لۆگۆیان لە تاکسیەکانیان دابێت. ２. 3 کارتی زانیاری داواکراویان لە ناو تاکسییەکانیان بە گوێرەی ڕێنمایی تایبەتمەند کە لە بەڕێوەبەرایەتی گواستنەوە بۆیان دروست دەکرێت، هەڵواسیبێت. 3. بە پێچەوانەوە لە دوای ئەو بەروارە دەسەڵات دەدرێتە ئەفسەری پۆلیسی هاتوچۆ کە لە کاتی بینینی تاکسی بێ لۆگۆ ڕاستەوخۆ سزای دارایی بۆ بنووسێت (بە بڕی ٤٠ چل هەزار دینار) و بە سیستم بۆی ڕەوانە بکرێت. ４. هەر شوفێرێکی تاکسی لە ماوەی مانگێک بڕی ئەو سزایەی دەکەوێتە سەری بە هۆی تەواونەکردنی لۆگۆوە یان سەرپێچیکردن بە دەستکاریکردنی لۆگۆ و کارتی زانیاری تاکسییەکە، لە بەڕێوەبەرایەتی هاتوچۆی تایبەتمەند یەکلا نەکاتەوە، سزاکەی دەبێتە دوو بەرامبەر. ５. هەروەها بە گوێرەی ڕێنماییەکە، تاکسی ناوشار ناتوانێت لە هێلەکانی دەرەوەی شار کار بکات و تەکسی هێلەکانیش ناتوانن لە ناوشار کار بکەن.
هاوڵاتی سەرۆکی ئۆکراینا بە سەردانێکی فەرمی گەیشتە سعودیە و بەشداری لە لووتکەی کۆمکاری عەرەبیدا دەکات کە لە شاری جەدە بەڕێوەدەچێت. ئەمڕۆ هەینی، 19ـی ئایاری 2023، ڤۆلۆدیمیر زیلینسکی، سەرۆکی ئۆکراینا بە سەردانێک گەیشتە سعودیە بۆ ئەوەی بەشداری لە لووتکەی کۆمکاری عەرەبیدا بکات. ئەوەش دەبێتە یەکەم سەردانی سەرۆکی ئۆکراینا بۆ سعودیە. ڤۆڵۆدیمێر زێلینسكی سهرۆكی ئۆكرانیا له ههژماری تایبهتی خۆی له تێلیگرام نووسیوویهتی: "لهمیانهی لوتكهی كۆمكاری عهرهبی گوتارێك پێشكهش دهكهم، دواتر لهگهڵ شازاده محهممهد بن سهلمان كۆدهبمهوه، جیا لهوهش كۆبوونهوهی دیكه ئهنجام دهدهم". ههروهها زێلینسكی له تویتهر نووسیوویهتی: "سهردانهكهم بۆ سعوودیه، بۆ پتهوتركردنی پهیوهندییهكانی ئۆكرانیا جیهانی عهرهبییه". ههروهها دهڵێت: "گیراوه سیاسییهكان له ههرێمی كریمیا، ههماههنگی له بواری وزه و پرسی ئاشتی تهوهرهكانی گفتوگۆكانم دهبێت". بهگوێرهی زانیارییهكانی میدیا ئهمهریكییهكان، زێلینسكی لهدوای تهواوبوونی دهچێته ژاپۆن و بهشداری له كۆبوونهوهی گرووپی جی حهوت دهكات. لووتکەی ئەمجارەی وڵاتانی کۆمکاری عەرەبی کە لە شاری جەدەی سعودیە بەڕێوەدەچێت، 32مین لووتکەی کۆمکارەکەیە و لە دوای ساڵی 2011 یەکەمجارە بەشار ئەسەد بە نوێنەرایەتی وڵاتەکەی بەشداری لە لووتکەکەدا بکات.
.jpg)
هاوڵاتی نەتەوە یەکگرتووەکان ئاماری گیانلەدەستدانی کۆچبەرانی بڵاوکردەوەو ڕایگەیاند لەسەرەتای ئەمساڵەوە لانیکەم 980 کۆچبەر لە دەریای نێوەڕاستدا گیانیان لەدەستداوە یانیش بێسەروشوێن بوون. کۆمیسیۆنی باڵای کاروباری کۆچبەرانی سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکان (UNHCR) پێنجشەممە، 18ی ئایاری 2023 ڕایگەیاند لە پێنج مانگ و نیوی یەکەمی ئەمساڵدا، زیاتر لە 980 کۆچبەر لە دەریای نێوەڕاستدا گیانیان لەدەستداوە یانیش بێسەروشوێن بوون. بەگوێرەی ئەو ئامارە نوێیەی نەتەوە یەکگرتووەکان، زۆرترین قوربانییەکان لەمانگی نیسانی ئەمساڵدا تۆمارکراون، بەجۆرێک تەنیا لەو مانگەدا 528 کۆچبەر لە دەریاکانی بەرەو وڵاتانی ئەوروپا(دەریای ئیجە، نێوەڕاست و رۆژئاوای دەریای نێوەڕاست) خنکاون یانیش بێسەروشوێن بوون. هەروەها زۆرترین کۆچبەر لە پێنج مانگی ئەمساڵەوە روویان لە ئیتاڵیا کردووە کە ژمارەیان زیاترە لە 45 هەزار کۆچبەر . ئەم شەپۆلی نوێیەی کۆچبەران بۆ وڵاتانی ئەوروپا لەکاتێکدایە کە ساڵی رابردوو، زیاتر لە 105 هەزار کۆچبەر روویان لە ئیتاڵیا کردووە و زیاتر لە هەزار و 400 کۆچبەریش لەو رێگەیە بۆ گەیشتن بە خاکی ئیتاڵیا گیانیان لەدەستداوە یانیش بێسەروشوێنن.
هاوڵاتی سەرکردەکانی وڵاتانی گروپی حەوت لە شاری ھیرۆشیما_ی ژاپۆن کۆدەبنەوە و قەیرانی ئۆکراین و چین بابەتی سەرەکی کۆبوونەوەکان دەبێت. لە ژاپۆن چاوەکان لەسەر لوتکەی G7ە کە لە شاری هێرۆشیما بەڕێوەدەچێت و ماوەی سێ رۆژ دەخایەنێت. لەو لوتکەیەدا کە سەرۆکوەزیرانی ژاپۆن، کیشیدا فومیۆ میوانداری دەکات، هەریەک لە سەرکردەکانی ئەمهریکا، فەرەنسا، بەریتانیا، ئەڵمانیا، کەنەدا و ئیتاڵیا بەشداری دەکەن. لوتکەکە کە تا 21ی ئایار بەردەوام دەبێت، جگە لە وڵاتانی G7 هەریەک لە یەکێتیی ئەوروپا، ئیندۆنێزیا، هیندستان، کۆریای باشوور، ئوسترالیا و ڤێتنام بانگهێشتکراون. جۆ بایدن سەرۆکی ئەمریکا کە ئێوارەی پێنجشەممە گەیشتە ھیرۆشیما، لە کۆبوونەوەیەکدا لەگەڵ فومیدا کیشیدا سەرۆکوەزیرانی ژاپۆن رایگەیاند، گروپی حەوت داکۆکی لە بەھا ھاوبەشەکان دەکات، بەتایبەت پشتیوانی گەلی ئۆکراین لە دژی داگیرکاری روسیا. جەیک سۆلیڤان راوێژکاری ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکاش وتویەتی، لوتکەکە جەختدەکاتەوە لەسەر توندکردنەوەی سزاکان لەسەر مۆسکۆ. لووتکەی سەرکردەکانی G7 کە بە یەکێک لە پلاتفۆڕمە نێودەوڵەتییە گرنگەکان لە چارەسەری کێشە سیاسیی و ئابوورییە جیهانییەکان دادەنرێت ، لە هۆتێل گراند پرایس هێرۆشیما بەرێوەدەچێت.
هاوڵاتی بزوتنەوەی گۆڕان بۆ یادی کۆچی دوایی نەوشیروان مستەفا،راگەیەندراوێک بڵاودەکاتەوە و ئاماژە بەوە دەکات، "پاش شەش ساڵ یار و نەریار گەیشتون بەو باوەڕەی کە بەرنامە و پاکێجانەى نەوشیروان مستەفا چارەسەرێکى بنەڕەتى بون بۆ کێشەکان. دەقی راگەیەندراوی شەشەمین ساڵیادی نەوشیروان مستەفا: هەینی، 19ی 5ی 2023 شەش ساڵ تێدەپەرێت بەسەر کۆچی دوایی بیرمەند و رۆژنامەنوس، شۆڕشگێڕ و ئەندازیاری راپەڕین و چاکسازی و گۆڕانکاری ڕەوانشاد نەوشیروان مستەفا ئەمین، ئەو رۆژە بۆ هاونیشتمانیان و ئازادیخوازان و نیشتمانپەروەران برینێکی ساڕێژنەکراوە. لە شۆڕشی نوێدا، پایەیەکی سەرەکی تێکۆشان و ئیرادە بو. لە ڕاپەرینی ئازاری 1991 ئەندازیار و فەرماندەی مەیدانی بو، لە دروستبونی حکومەتی هەرێمی کوردستاندا لە 1992، بەرگریکاری دەوڵەتی قانون و سوپای نیشتیمانی و ئابوری بەهێز و مافی هاوڵاتیان و پەرلەمانێکی بەهێز بو. لە دوای روخاندنی رژێمی بەعس لەگەڵ سەرکردە دیارەکانی دیکە سەلمێنەری مافەکانی کورد بو لە دەستوری عێراقدا، کە تاکو ئەم ساتەش قەڵغانی کوردە لە دانوستان لەگەڵ حکومەتی فیدراڵدا. ڕچە شکێن و دروستکەری یەکەمین هێزی ئۆپۆزسیۆنی مەدەنی و پەرلەمانی بو کە بزوتنەوەی گۆڕانە. قۆناغەکانی ژیانی سیاسی رەوانشاد پڕبون لە ئاڵنگاری و هەورازی سەخت، ئیرادەی بەهێز و پابەندن بون بیروباوەڕی رەوا و رۆشن بۆ زاڵ بون بەسەر تەواوی ئەو ئاڵنگارییانەدا. رەوانشاد تاکو دوا ساتەکانی ژیانی رۆحی روبەڕوبونەوەی لە دەست نەدا، بۆ خەڵک ژیا و گریانی قوڵی سەدان هەزار هاونیشتمانی سەلمێنەری ئەو راستیە بون، کە سەرکردەی نیشتمانی و ڕاستگۆو ڕیفۆرمخواز میللەتی لەگەڵدایە. هۆکاری ئەمەش رون بو، چونکە لای ئەو هێزی وڵات و حکومەت و سەرکردەکان لە زامنکردنی مافی خەڵکدایە و هێزی خەڵک و شەرعیەتی دیموکراتی سەرچاوەی فەرمانڕەواییە. لە ئامادەیی رەوانشاددا ئازادی و کەرامەتی هاوڵاتی کورد تا رادەیەکی زۆر پارێزراو بو، رەوانشاد کاری بۆ دەوڵەتی قانون، دادپەروری کۆمەڵایەتی، یەکسانی لە ماف و ئەرک، شەفافیەت، سوپایەکی نیشتیمانی، دادگا و دەسەڵاتی دادوەری سەربەخۆ و بەهێز، پەرلەمانی بەهێز و نوێنەری خەڵک کرد. هەمو ئەم ئامانجانە بۆ چاکەی گشتی و قازانجی خەڵک بو. هەر ئەوەش بو وایکردبو خەڵک متمانەی بە ڕەوانشاد و پڕۆژە سیاسی و ڕیفۆرمخوازیەکانی ببێت و لە ئامادەی رەوانشاددا 75% هاونیشتیمانیان متمانەیان بە پرۆسەی سیاسی و هەڵبژاردن هەبو، بەڵام ئەو متمانەیە تادێت لاوازتر دەبێت، ئەم راستیە بەڵگەنەویستە نیشاندەری سەنگی ئەو سەرکردە دەگمەنەیە. پاش شەش ساڵ یار و نەریار گەیشتون بەو باوەڕەی کە بەرنامە و پاکێجانەی ئەو چارەسەرێکی بنەڕەتی بون بۆ کێشەکان، رێگەی رزگار بون لە بازنەی قەیران و ناکۆکی و گەندەڵی و نادیموکراتی سیستەمی سیاسی هەر ئەو بەرنامەیە. ئەمڕۆ خواستی گۆڕانکاری سیاسی و سەربازی و ئابوری و بنیاتنانی دامەزراوەی نیشتیمانی بوە بە خواستی دەوڵەتە دیموکراتییە دۆستەکانی هەرێمی کوردستان، لە ناویاندا ئەمریکا، فەرەنسا، بەریتانیا، ئەڵمانیا، یەکێتی ئەوروپا و زۆر دەوڵەتی دیکە. یەکێک لە خەسڵەتە دیارەکانی ڕەوانشاد دەرفەتدان بو بە گەنجان و ژنان و هێنانە پێشەوەیان وەک سەرکردەی نوێ. ئەم یادە دەرفەتێکە بۆ ئەوەی هاورێکانی دوێنێ جارێکی دیکە ببنەوە بەهاورێ و هاوسەنگەر بۆ جێبەجێکردنی بەرنامەکانی، ئەمەش باشترین وەفایە بۆ ڕەوانشاد و خەڵکی کوردستان. ڕەوانشاد نەوشیروان مستەفا دونیابینیەکی فراوانی هەبو بۆ خەباتی گەلی کورد لە هەر چوار پارچەکەی کوردستان. هەرئەوەش بو وایکردبو سەرکردەکانی پارچەکانی تر لە کاتی سەخت و ئاڵنگاریدا پشتیان بە نەخشەڕێگا و پشتیوانیی ڕەوانشاد قایم بو. لێرەوەیە ڕۆڵ و پێگەی مێژویی ڕەوانشاد تەنها لە حیزب و بزوتنەوەیەکی سیاسیی و یەک پارچەی کوردستان سنوردار ناکرێ، بەڵکو وەک موڵکی خەڵک و خاکی کوردستان دەمێنێتەوە. لە کاتێکدا یادی شەشەمین ساڵیادی کۆچی دوایی رەوانشاد نەوشیروان مستەفا دەکەینەوە دەستێوەرانی حیزبی لەدامەزراوە نیشتمانیەکان زیاتر دەبێت، گەندەڵی و نادادی زیاتر بون، متمانەی هاوڵاتیان بە پرۆسەی سیاسی لاوازتر بوە. هەمو ئەمانەش هەڕەشەن لەسەر ئاسایشی نەتەوەیی و ئایندەی هەرێمی کوردستان. لەسەر ئەم بنەمایە، ئەمڕۆ لە هەمو کات زیاتر بیری سیاسی و روئیا و بەرنامەی نەوشیروان مستەفا زەرورە. پرۆژە و نەخشەڕێگای هەمەلایەنەکانی چارەسەری واقعی و رونن بۆ هەرێمی کوردستان و سەرکەوتن بەسەر ئاڵنگارییەکان و سود وەرگرتن لە دەرفەتەکان. ئەمەش ئەو ئیرادەی رەوانشاد نەوشیروان مستەفای ئەوێت. لەگەڵ ئەمانەشدا گرنگە ئەوەمان بیر بێت کە رەوانشاد دەیوت" لە هیچ حاڵەتێکدا نابێت خەڵک بێ ئومێد بێ. هەمیشە ئەبێ خەڵک چاوی لە ئاسۆبێ" رەوانشاد لە رۆژی هەینی، 22ی 12ی 1944 لە دایکبو، رۆژی هەینی 19ی 5ی 2017 کۆچی دوایکرد، رۆژی هەینی 19ی 5ی 2023 کە یادی شەش ساڵەی گیان شادبونی دەکەینەوە، دەکەین بە هەینی ئومێد و وەفا بۆ ئەو سەرکردە دەگمەنەی وەک خوێنبەری مێژو و ئێستا و داهاتوی گەلی کورد و ئازادیخوازان دەمێنێتەوە.
هاوڵاتی وەزارەتی تەندروستی عێراق رایگەیاند، ژمارەی توشبوانی تای خوێنبەربون بۆ 119 حاڵەت بەرزبوەتەوە، لەنێویاندا 18 حاڵەتی گیانلەدەستدان هەیە، یەکێک لە توشبوەکانیش لە شاری هەولێرە. سەیف بەدر، وتەبێژی وەزارەتی تەندروستی عێراق ڕایگەیاندوە، "حاڵەتە پشتڕاستکراوەکانی توشبون بە تای خوێنبەربون بەرزبوەتەوە بۆ 119 حاڵەت، لەنێویاندا 18 حاڵەتی گیانلەدەستدان هەیە، کە ئەمڕۆ دو حاڵەتی مردن لە واست و موسەننا تۆمارکراون". ڕونیشیکردەوە، زۆربەی توشبوەکان لە زیقاڕ چڕبونەتەوە کە گەیشتوەتە 35 حاڵەت، دواتر بەسڕە دێت کە 18 حاڵەت لەو پارێزگایە تۆمارکراون. هەروەها لە موسەننا 10 حاڵەت، میسان هەشت توشبو، نەجەف هەشت توشبو، لە بەشی رەسافەی بەغدا شەش توشبو، لەسەڵاحەدین پێنج توشبو، لە کەرخی بەغدا پێنج توشبو، لە دیالە و دیوانیە هەریەکەیان چوار توشبو، لە واست و بابل پێنج توشبو، کەربەلا سێ، ئەنبار دو، لە هەولێریش یەک حاڵەت تۆمارکراوە. ئاماژەی بەوەشکرد، زۆرترین حاڵەتی گیانلەدەستدان لە زیقاڕ بون، کە شەش حاڵەت بون، هەروەها سێ حاڵەتی مردن لە موسەننا تۆمارکراون. وتەبێژی وەزارەتی تەندروستی عێراق ئەوەشیخستەڕو، پێویستە لەسەر وەزارەتی کشتوکاڵ هەنگاوی پێویست بگرێتەبەر بۆ بەرەنگاربونەوەی ئەو مێروەی کە نەخۆشی تای خوێنبەربون دەگوازێتەوە، هاوکات پێویستیشە لەسەر هاوڵاتییان گۆشت لە فرۆشگا ڕێگەپێدراوەکان بکڕن و دوربکەونەوە لە کڕینی گۆشت لەسەر شەقام و رێگەوبانەکان. تای خوێنبەربون، پەتایەكی ڤایرۆسییە، بەهۆی تێكەڵاوبون و لەڕێی ئاژەڵ و مێش و مەگەزەوە بۆ مرۆڤ دەگوازرێتەوە، هەروەها لە مرۆڤەوە بۆ مرۆڤیش دەگوازرێتەوە.
ڤانە حەمە باوكی یوسفی تەمەن سێ ساڵان بیری لەوە كردووەتەوە چەك هەڵبگرێت، دوای ئەوەی كوڕەكەی توانای رۆیشتنی لەدەستدا بەهۆی هەڵەیەكی پزیشكیەوە .باوكی یوسف ئەم كارە بۆ تۆڵەسەندنەوە ناكات، بەڵكو بۆ بەرگریكردن لەخۆی دەیەوێت بیکات، ئەوەش دوای ئەوەی ویستی لەرێگای یاساوە مافی خۆی وەربگرێتەوە، بەڵام رووبەڕووی هەڕەشە بووەوە. كۆتایی ساڵی رابردوو كاتێك یوسف تۆفیق، تەمەن سێ ساڵان تووشی سكچوون بوو، باوكی دەستی گرتوو بەپێكانی خۆی چووە لای نۆرینگەیەكی پزیشكی لە گەڕەكەكەی خۆیان، بەڵام لەو سەرەوە بەقاچێكی ساردوسڕی بێجووڵە گەڕایەوە. تۆفیق باوكی یوسف بۆ هاوڵاتی دواو وتی: «كوڕەكەم ئێستا بەزەحمەت دەتوانێت بجوڵێت، گریان و ئازار ئۆقرەیان لەبەر هەڵگرتووە.» دایك و باوكی یوسف دەڵێن:» یاریدەدەرێكی پزیشك لەنۆرینگەی گەڕەكەیان بەزۆر چوار دەرزی لە یوسف داوە سەرەڕای ئەوەی كە ئەوان ناڕازی بوون، دەشلێن هەر كە دەرزییەكەی لێدا، راست لەهۆش خۆی چوو». سەرەڕای بوونی راپۆرتی پزیشكیی كە وەك بەڵگەی تێكچوونی دۆخی تەندروستی یوسف خراونەتەڕوو، باوكی یوسف وتی: «ژیانمان لەمەترسیدایەو ناچارم چەك هەڵبگرم بەهۆی هەڕەشەكردن لەسەرمان دژی ئاشكراكردنی ئەو كێشەیە بۆ رای گشتی». باوكی یوسف پەنای بردووەتە بەر دادگا بەڵام دەڵێت كە كاروبارەكان «زۆر بەخاوی» دەڕۆنە پێش وهێشتا دادگا یەكەم دانیشتنی خۆی ئەنجام نەداوە لەسەر ئەو كێشەیە. ئەوانەی وەكو باوكی یوسف پەنا دەبەنە بەر دادگا بۆ وەرگرتنەوەی مافی خۆیان، زۆرجار بەدەست بەتاڵی دێنە دەرەوە، چونكە كەیسەكانی هەڵە پزیشكیەكان لەكوردستان لەبەرژەوەندی خاوەن مافدا یەكلایی ناكرێتەوە. هەندێكیشیان وەكو باوكی یوسف ژیانی دەكەوێتە مەترسیەوە كاتێك بەدوای وەرگرتنەوەی مافی خۆیدا دەڕوات. هیوا حەمەساڵح، قوربانیەكی دیكەی هەڵە پزیشكیەكانە، ئەو بەهۆی بوونی ئازار لەپشتیدا چووەتە لای پزیشك، بەڵام لەو سەرەوە بەئیفلیجی گەڕاوەتەوە. كاتێك ئازاری پشت و قاچ كە بە «ئینزیلاق» ناسراوە هیوای بێهیوا كردبوو، روو لەپزیشكێك دەكات و ئەویش بەڵێنی چارەسەری یەكجارەكی پێدەدات، بەڵام دوای دوو جار لەنەشتەرگەری كردن و پشت بەستن بەبەڵێنەكانی پزیشكەكەی، هیوا بێهیوا دەبێت و ناگاتە هیچ ئەنجامێك و ئازارەكانی زیاد دەكەن و بەشێكی زۆری جەستەی لەكاردەكەوێت. هیوا بۆ هاوڵاتی دواو وتی: «دوای ئەنجامدانی نەشتەرگەریەكەم دكتۆرەكەم وتی، بڕۆە ماڵەوەو كێشەت نەماوە، بەڵام ئازارەكەم نەك كەم نەبۆوە، بەڵكو ئەمجارە ئازارەكەم ئەوەندە زۆربوو زەڕبی سەدی بكە». هیوا بەروار و كات و وتەكانی پزیشكەكانی وەك خۆی لەبیرماون هەروەك ئەوەی ئێستا رویان دابێت، درێژەی بەقسەكانیدا و باسی لەوە كرد كە دووبارە چووەتەوە بۆ لای پزیشكەكەی پێی وتووە ئازاری زۆرە، بەڵام پزیشك سەرەتا رێنمایی كردووە كە پشوو بدات، بەڵام دوای فرتنی تیشك شتێكی تر روویدا. هیوا وتیشی: «دووبارە چومەوە لای پزیشكەكەم، هێشتا تەقەڵەكانی یەكەم نەشتەرگەریم پێوە مابوو، بەڵام دوای پشكنین و تیشك پێی وتم، دەبێت دەستبەجێ نەشتەرگەریت بۆ بكەمەوە» هیوا دەشڵێت «بە دكتۆرەكەمم وت تۆ بەڵێنی چارەسەری تەواوەتیت پێدام، بەڵام ئەو پێی وتم چار نیە ئەمە [پزیشكییە]» واتە مەبەستی ئەوە بووە كە لە رووی پزیشكیەوە نابێ نەخۆشەكە قسەی تێدا بكات. هیوا دوای ئەنجامدانی نەشتەرگەری دووەم، سەرەڕای چارەسەرنەبوونی ئازارەكەی، هەموو جەستەی سڕ دەبێت و تەنها زمان و دەموچاوی دەجوڵێت، بەڵام پزیشكەكەی لە وەڵامدا پێی دەڵێت «چیولێبكەم ، هەروایە». بەم جۆرە هیوا ناچار دەبێت روو لەئێران بكات، دوای گەڕانەوەی و وەرگرتنی ڕاپۆرتی پزیشكی دەگەڕێتەوە كوردستان و دوو جار داوای یاسایی تۆمار دەكات، بەڵام ئەمجارەش وەك خۆی دەڵێت هەمووشتێك بێ ئەنجام بووە و «شكاتەكەم هیچ دەورێكی نەبوو»، هیچ پارێزەرێكم نەبوو هەم لەبەر باری داراییم هەمیش خۆم هەمووشتەكانم دەزانی، چونكە بە هەر پارێزەرێكم دەوت تەنها وەڵامیان ئەوەبوو « لەگەڵ دكتۆردا پێمان ناكرێت» هەموو هەڵە پزیشكیەكان بەشێوەیەكی فەرمی تۆمار ناكرێن، چونكە هەندێك نەخۆش هۆشیاری نیە بەدواداچوون بكات بۆ مافی خۆی، ئەمە سەرەرای ئەوەی هەندێك لەدەزگاكانی تەندروستی ئامادەنین زانیاریی لەسەر ئەو پرسە بە رۆژنامەنووسان بدەن. هاوڵاتی پەیوەندی كرد بە سامان بەرزنجی وەزیری تەندروستی و ژمارەیەك لەبەرپرسانی وەزارەتی تەندروستی لەسەر ئەو پرسە، بەڵام ئامادەنەبوو هیچ زانیاریەك بۆ رای گشتی لەسەر پرسەكە بخاتەڕوو. ئەوەش لەكاتێكدایە لەسنوری تەندروستی گشتی سلێمانی بۆ ئەمساڵ تاوەكو ئێستا «چوار سكاڵای «یاسایی لەسەر هەڵە پزیشكیەكان تۆماركراون. بەڵام سامان لەتیف، وتەبیژی تەندروستی سلێمانی بەهاوڵاتی وت: «لەئێستادا كار لەسەر هەر چوار حاڵەتەكە دەكرێت». بەوتەی وتەبێژی تەندروستی سلێمانی دوو جۆر كەیس لەبەڕێوەبەرایەتی گشتی تەندروستی سلێمانی هەن، یەكێكیان ئەوەیە كەهاووڵاتی خۆی دەچێتە بنكەیەكی پۆلیس و سكاڵا تۆمار دەكات، پاشان رەوانەی دادگا دەكرێت و لە دادگاشەوە رەوانەی تەندرووستی سلێمانی دەكرێتەوە، جۆرێكی دیكەشیان هاووڵاتی خۆی راستەوخۆ دەچێتە بەڕێوەبەرایەتی تەندروستی و لەبەشی یاسا سكاڵا تۆمار دەكات. سامان لەتیف باسی لەوەشكرد كەدوای تۆماركردنی سكاڵاكە لیژنەیەكی لێكۆڵینەوەی بۆ پێك دەهێنرێت كە لەپێنج ئەندام پیكدێن، جاری واش هەیە سێ ئەندامن و ئەوانیش پێكدێن لەنوێنەری داواكاری گشتی و پزیشكی پسپۆڕ لەگەڵ نوێنەری بەشی یاسایی بەڕێوەبەرایەتی تەندروستی سلێمانی. یاسا رێگەدەدات بەنەخۆش كە سكاڵا تۆمار بكات، بەڵام ئەمەش ئاسان نیە بۆ نەخۆشانێك كەهێشتا بەئازارەكانیانەوە دەتلێنەوە، لەكاتێكدا نەبوونی هۆشیاری و نەبوونی توانای دارایی ئەو دەرگایەی بەسەر زۆرێك لە قوربانیەكان داخستووە. ئەحمەد زوهەیر پارێزەرەو لەبارەی سكاڵای نەخۆشەكان لەسەر هەڵە و كەمتەرخەمی پزیشكی بەهاوڵاتی وت: «كەسانێكی زۆر كەم سكاڵا تۆمار دەكەن، ئەوەش زۆربەی جار لەبەر دۆخی دارایی نەخۆشەكانە كە ناتوانن پارێزەر بگرن، یاخود كەم جاریش هەیە داواكە بەسودی نەخۆش تەواو بێت، لەگەڵ ئەوەشدا كەسانێكی كەم هۆشیاریان هەیە كە بزانن چۆن داوا تۆمار بكەن و داوای مافی خۆیان بكەن» ئەحمەد زوهەیر كە لەساڵی ٢٠٠٩ وەك پارێزەر كاردەكات، دەشڵێت:» تائێستا دوو حاڵەتم هەبووە كە ئەوانیش تەنها پرس و راوێژ بووە و داوایان تۆمار نەكردووە». زۆرجار كەسوكاری نەخۆش ناتوانن مافی خۆیان وەربگرنەوە ئەگەرهاتوو نەخۆشەكەیان بەهۆی هەڵەی پزیشكیەوە گیانی لەدەستدا، چونكە لەماددەی ٤١١ی سزادانی عێراقیدا باسی كوشتنی بێ مەبەست دەكات، كە ئەوەش زیاتر مردن بە رووداوی هاتوچۆو و هاوشێوەكانی دەگرێتەوە. هەروەها لەماددەی ٤١٦دا كە زیاتر پەیوەستە بە هەڵەی كارو پیشە، كەسی تاوانبار سزا دەدرێت بە بەندكردن (لە ساڵێك كەمتر نەبێت )پێبژاردن (لە ٤٥ هەزار كەمتر نەبێت و لە ٢٢٥ هەزار زیاتر نەبێت) ئەگەر هاتوو بووە هۆی مردن، زیانگەیاندن بە نەخۆش، ئەنجامدانی هەڵەیەكی پزیشكی كە ببێتە هۆكاری كەم ئەندامبوونی نەخۆش ئەوەش بەهۆی كەمتەرخەمی یاخود هەڵەكردن. لەهەموو بارەكاندا، نەخۆش بەئاسانی ناتوانی قەرەبوو وەربگرێتەوە، بەو پێیەی زیانەكانی نەخۆش بە تەنیا دارایی نین و زیانی گیانی و جەستەییشی تێدایە، ئەمە جگە لەوەی كەیسەكانیان بە ئاسانی ناچیتە پێشەوە، هەروەكو ئەوەی باوكی یوسف وتی كە شەش مانگ هیچ دانیشتنێكی دادگا لەسەر كەیسەكەی نەكراوە. هاوشێوە یوسفی سێ ساڵان كە باوكی بردیە نۆرینەگی گەڕەك، ژنێكی تەمەن ٣٥ ساڵان لە ئاكرێ بەناوی شەریهان كە خاوەنی پێنج منداڵ بوو، بەهۆی پەتایەكی سووكەوە سەردانی نۆرینگەیەكی كرد، بەڵام دوای لێدانی دەرزیەك گیانی لەدەستدا. شەلال كوردی، شوبرای شەریهانە بەهاوڵاتی وت: «هیچ عەیبی نەبوو، پێشتریش لەهەمان نۆرینگە بۆ ئەو پەتایە دەرزی بۆكرابوو، بەڵام ئەمجارەیان كە چوویەوە نۆرینگەكە، راست لەدوای دەرزیەكەی لێیان دا لەهۆش چوو، تاوەكو لەكۆتایدا لە فریاكەوتنی ئاكرێ گیانی لەدەستدا». سەرەڕای گیانلەدەستدانی شەریهان كە وەك پشتڕاستكراوەتەوە بەهۆی دەرزیەكە گیانی لەدەستداوە، بەڵام بنەماڵەكەی هیچ سكاڵایەكیان تۆمار نەكردووە و دەڵێن « قەدەری خودایە و بەوە رازین». ئەگەرچی كەسوكاری شەریهان رووداوەكەیان بەستووەتەوە بەقەدەرەوەو سكاڵایان تۆمار نەكردووە، بەڵام ئەوانەشی كەوەكو باوكی یوسف سكاڵا تۆمار دەكەن، هەندێكجار دووچاری گرفتی قورستر دەبنەوە، ئەویش هەڕەشەكردنە لێیان كە دەست لەسكاڵاكانیان هەڵبگرن.
