رۆژنامەیەكی بەریتانی: هێزەكانی سوریا خەڵك لە باڵەخانەكانەوە هەڵدەدەنە خوارەوە  

هاوڵاتی نەتەوە یەکگرتووەکان ئاماری گیانلەدەستدانی  کۆچبەرانی بڵاوکردەوەو ڕایگەیاند لەسەرەتای ئەمساڵەوە لانیکەم 980 کۆچبەر لە دەریای نێوەڕاستدا گیانیان لەدەستداوە یانیش بێسەروشوێن بوون.  کۆمیسیۆنی باڵای کاروباری کۆچبەرانی سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکان (UNHCR) پێنجشەممە، 18ی ئایاری 2023 ڕایگەیاند لە پێنج مانگ و نیوی یەکەمی ئەمساڵدا، زیاتر لە 980 کۆچبەر لە دەریای نێوەڕاستدا گیانیان لەدەستداوە یانیش بێسەروشوێن بوون. بەگوێرەی ئەو ئامارە نوێیەی نەتەوە یەکگرتووەکان، زۆرترین قوربانییەکان لەمانگی نیسانی ئەمساڵدا تۆمارکراون، بەجۆرێک تەنیا لەو مانگەدا 528 کۆچبەر لە دەریاکانی بەرەو وڵاتانی ئەوروپا(دەریای ئیجە، نێوەڕاست و رۆژئاوای دەریای نێوەڕاست) خنکاون یانیش بێسەروشوێن بوون.  هەروەها  زۆرترین کۆچبەر لە پێنج مانگی ئەمساڵەوە روویان لە ئیتاڵیا کردووە کە ژمارەیان زیاترە لە 45 هەزار کۆچبەر . ئەم شەپۆلی نوێیەی کۆچبەران بۆ وڵاتانی ئەوروپا لەکاتێکدایە کە ساڵی رابردوو، زیاتر لە 105 هەزار کۆچبەر روویان لە ئیتاڵیا کردووە و زیاتر لە هەزار و 400 کۆچبەریش  لەو رێگەیە بۆ گەیشتن بە خاکی ئیتاڵیا گیانیان لەدەستداوە یانیش بێسەروشوێنن.  

هاوڵاتی سەرکردەکانی وڵاتانی گروپی حەوت لە شاری ھیرۆشیما_ی ژاپۆن کۆدەبنەوە و قەیرانی ئۆکراین و چین بابەتی سەرەکی کۆبوونەوەکان دەبێت. لە ژاپۆن چاوەکان لەسەر لوتکەی G7ە کە لە شاری هێرۆشیما بەڕێوەدەچێت و ماوەی سێ رۆژ دەخایەنێت. لەو لوتکەیەدا کە سەرۆکوەزیرانی ژاپۆن، کیشیدا فومیۆ میوانداری دەکات، هەریەک لە سەرکردەکانی ئەمه‌ریکا، فەرەنسا، بەریتانیا، ئەڵمانیا، کەنەدا و ئیتاڵیا بەشداری دەکەن. لوتکەکە کە تا 21ی ئایار بەردەوام دەبێت، جگە لە وڵاتانی G7 هەریەک لە یەکێتیی ئەوروپا، ئیندۆنێزیا، هیندستان، کۆریای باشوور، ئوسترالیا و ڤێتنام بانگهێشتکراون. جۆ بایدن سەرۆکی ئەمریکا کە ئێوارەی پێنجشەممە گەیشتە ھیرۆشیما، لە کۆبوونەوەیەکدا لەگەڵ فومیدا کیشیدا سەرۆکوەزیرانی ژاپۆن رایگەیاند، گروپی حەوت داکۆکی لە بەھا ھاوبەشەکان دەکات، بەتایبەت پشتیوانی گەلی ئۆکراین لە دژی داگیرکاری روسیا.  جەیک سۆلیڤان راوێژکاری ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکاش وتویەتی، لوتکەکە جەختدەکاتەوە لەسەر توندکردنەوەی سزاکان لەسەر مۆسکۆ.    لووتکەی سەرکردەکانی G7 کە بە یەکێک لە پلاتفۆڕمە نێودەوڵەتییە گرنگەکان لە چارەسەری کێشە سیاسیی و ئابوورییە جیهانییەکان دادەنرێت ، لە هۆتێل گراند پرایس هێرۆشیما بەرێوەدەچێت.

هاوڵاتی بزوتنەوەی گۆڕان بۆ یادی کۆچی دوایی نەوشیروان مستەفا،راگەیەندراوێک بڵاودەکاتەوە و ئاماژە بەوە دەکات، "پاش شەش ساڵ یار و نەریار گەیشتون بەو باوەڕەی کە بەرنامە و پاکێجانەى نەوشیروان مستەفا چارەسەرێکى بنەڕەتى بون بۆ کێشەکان.   دەقی راگەیەندراوی شەشەمین ساڵیادی  نەوشیروان مستەفا:  هەینی، 19ی 5ی 2023 شەش ساڵ تێدەپەرێت بەسەر کۆچی دوایی بیرمەند و رۆژنامەنوس، شۆڕشگێڕ و ئەندازیاری راپەڕین و چاکسازی و گۆڕانکاری ڕەوانشاد نەوشیروان مستەفا ئەمین، ئەو رۆژە بۆ هاونیشتمانیان و ئازادیخوازان و نیشتمانپەروەران برینێکی ساڕێژنەکراوە.  لە شۆڕشی نوێدا، پایەیەکی سەرەکی تێکۆشان و ئیرادە بو. لە ڕاپەرینی ئازاری 1991 ئەندازیار و فەرماندەی مەیدانی بو،  لە دروستبونی حکومەتی هەرێمی کوردستاندا لە 1992، بەرگریکاری دەوڵەتی قانون و سوپای نیشتیمانی و ئابوری بەهێز و مافی هاوڵاتیان و پەرلەمانێکی بەهێز بو. لە دوای روخاندنی رژێمی بەعس لەگەڵ سەرکردە دیارەکانی دیکە سەلمێنەری مافەکانی کورد بو لە دەستوری عێراقدا، کە تاکو ئەم ساتەش قەڵغانی کوردە لە دانوستان لەگەڵ حکومەتی فیدراڵدا. ڕچە شکێن و دروستکەری یەکەمین هێزی ئۆپۆزسیۆنی مەدەنی و پەرلەمانی بو کە بزوتنەوەی گۆڕانە.  قۆناغەکانی ژیانی سیاسی رەوانشاد پڕبون لە ئاڵنگاری و هەورازی سەخت، ئیرادەی بەهێز و پابەندن بون بیروباوەڕی رەوا و رۆشن بۆ زاڵ بون بەسەر تەواوی ئەو ئاڵنگارییانەدا.  رەوانشاد تاکو دوا ساتەکانی ژیانی رۆحی روبەڕوبونەوەی لە دەست نەدا، بۆ خەڵک ژیا و گریانی قوڵی سەدان هەزار هاونیشتمانی سەلمێنەری ئەو راستیە بون، کە سەرکردەی نیشتمانی و ڕاستگۆو ڕیفۆرمخواز میللەتی لەگەڵدایە. هۆکاری ئەمەش رون بو، چونکە لای ئەو هێزی وڵات و حکومەت و سەرکردەکان لە زامنکردنی مافی خەڵکدایە و هێزی خەڵک و شەرعیەتی دیموکراتی سەرچاوەی فەرمانڕەواییە.  لە ئامادەیی رەوانشاددا ئازادی و کەرامەتی هاوڵاتی کورد تا رادەیەکی زۆر پارێزراو بو، رەوانشاد کاری بۆ دەوڵەتی قانون، دادپەروری کۆمەڵایەتی، یەکسانی لە ماف و ئەرک، شەفافیەت، سوپایەکی نیشتیمانی، دادگا و دەسەڵاتی دادوەری سەربەخۆ و بەهێز، پەرلەمانی بەهێز و نوێنەری خەڵک کرد. هەمو ئەم ئامانجانە بۆ چاکەی گشتی و قازانجی خەڵک بو. هەر ئەوەش بو وایکردبو خەڵک متمانەی بە ڕەوانشاد و پڕۆژە سیاسی و ڕیفۆرمخوازیەکانی ببێت و لە ئامادەی رەوانشاددا 75% هاونیشتیمانیان متمانەیان بە پرۆسەی سیاسی و هەڵبژاردن هەبو، بەڵام ئەو متمانەیە تادێت لاوازتر دەبێت، ئەم راستیە بەڵگەنەویستە نیشاندەری سەنگی ئەو سەرکردە دەگمەنەیە.  پاش شەش ساڵ یار و نەریار گەیشتون بەو باوەڕەی کە بەرنامە و پاکێجانەی ئەو چارەسەرێکی بنەڕەتی بون بۆ کێشەکان، رێگەی رزگار بون لە بازنەی قەیران و ناکۆکی و گەندەڵی و نادیموکراتی سیستەمی سیاسی هەر ئەو بەرنامەیە. ئەمڕۆ خواستی گۆڕانکاری سیاسی و سەربازی و ئابوری و بنیاتنانی دامەزراوەی نیشتیمانی بوە بە خواستی دەوڵەتە دیموکراتییە دۆستەکانی هەرێمی کوردستان، لە ناویاندا ئەمریکا، فەرەنسا، بەریتانیا، ئەڵمانیا، یەکێتی ئەوروپا و زۆر دەوڵەتی دیکە.  یەکێک لە خەسڵەتە دیارەکانی ڕەوانشاد دەرفەتدان بو بە گەنجان و ژنان و هێنانە پێشەوەیان وەک سەرکردەی نوێ.  ئەم یادە دەرفەتێکە بۆ ئەوەی هاورێکانی دوێنێ جارێکی دیکە ببنەوە بەهاورێ و هاوسەنگەر بۆ جێبەجێکردنی بەرنامەکانی، ئەمەش باشترین وەفایە بۆ ڕەوانشاد و خەڵکی کوردستان.  ڕەوانشاد نەوشیروان مستەفا دونیابینیەکی فراوانی هەبو بۆ خەباتی گەلی کورد لە هەر چوار پارچەکەی کوردستان. هەرئەوەش بو وایکردبو سەرکردەکانی پارچەکانی تر لە کاتی سەخت و ئاڵنگاریدا پشتیان بە نەخشەڕێگا و پشتیوانیی ڕەوانشاد قایم بو. لێرەوەیە ڕۆڵ و پێگەی مێژویی ڕەوانشاد تەنها لە حیزب و بزوتنەوەیەکی سیاسیی و یەک پارچەی کوردستان سنوردار ناکرێ، بەڵکو وەک موڵکی خەڵک ‌و خاکی کوردستان دەمێنێتەوە. لە کاتێکدا یادی شەشەمین ساڵیادی کۆچی دوایی رەوانشاد نەوشیروان مستەفا دەکەینەوە دەستێوەرانی حیزبی لەدامەزراوە نیشتمانیەکان زیاتر دەبێت، گەندەڵی و نادادی زیاتر بون، متمانەی هاوڵاتیان بە پرۆسەی سیاسی لاوازتر بوە. هەمو ئەمانەش هەڕەشەن لەسەر ئاسایشی نەتەوەیی و ئایندەی هەرێمی کوردستان. لەسەر ئەم بنەمایە، ئەمڕۆ لە هەمو کات زیاتر بیری سیاسی و روئیا و بەرنامەی نەوشیروان مستەفا زەرورە. پرۆژە و نەخشەڕێگای هەمەلایەنەکانی چارەسەری واقعی و رونن بۆ هەرێمی کوردستان و سەرکەوتن بەسەر ئاڵنگارییەکان و سود وەرگرتن لە دەرفەتەکان. ئەمەش ئەو ئیرادەی رەوانشاد نەوشیروان مستەفای ئەوێت. لەگەڵ ئەمانەشدا گرنگە ئەوەمان بیر بێت کە رەوانشاد دەیوت" لە هیچ حاڵەتێکدا نابێت خەڵک بێ ئومێد بێ. هەمیشە ئەبێ خەڵک چاوی لە ئاسۆبێ" رەوانشاد لە رۆژی هەینی، 22ی 12ی 1944 لە دایکبو، رۆژی هەینی 19ی 5ی 2017 کۆچی دوایکرد، رۆژی هەینی 19ی 5ی 2023 کە یادی شەش ساڵەی گیان شادبونی دەکەینەوە، دەکەین بە هەینی ئومێد و وەفا بۆ ئەو سەرکردە دەگمەنەی وەک خوێنبەری مێژو و ئێستا و داهاتوی گەلی کورد و ئازادیخوازان دەمێنێتەوە.  

هاوڵاتی وەزارەتی تەندروستی عێراق رایگەیاند، ژمارەی توشبوانی تای خوێنبەربون بۆ 119 حاڵەت بەرزبوەتەوە، لەنێویاندا 18 حاڵەتی گیانلەدەستدان هەیە، یەکێک لە توشبوەکانیش لە شاری هەولێرە. سەیف بەدر، وتەبێژی وەزارەتی تەندروستی عێراق ڕایگەیاندوە، "حاڵەتە پشتڕاستکراوەکانی توشبون بە تای خوێنبەربون بەرزبوەتەوە بۆ 119 حاڵەت، لەنێویاندا 18 حاڵەتی گیانلەدەستدان هەیە، کە ئەمڕۆ دو حاڵەتی مردن لە واست و موسەننا تۆمارکراون". ڕونیشیکردەوە، زۆربەی توشبوەکان لە زیقاڕ چڕبونەتەوە کە گەیشتوەتە 35 حاڵەت، دواتر بەسڕە دێت کە 18 حاڵەت لەو پارێزگایە تۆمارکراون. هەروەها لە موسەننا 10 حاڵەت، میسان هەشت توشبو، نەجەف هەشت توشبو، لە بەشی رەسافەی بەغدا شەش توشبو، لەسەڵاحەدین پێنج توشبو، لە کەرخی بەغدا پێنج توشبو، لە دیالە و دیوانیە هەریەکەیان چوار توشبو، لە واست و بابل پێنج توشبو، کەربەلا سێ، ئەنبار دو، لە هەولێریش یەک حاڵەت تۆمارکراوە.  ئاماژەی بەوەشکرد، زۆرترین حاڵەتی گیانلەدەستدان لە زیقاڕ بون، کە شەش حاڵەت بون، هەروەها سێ حاڵەتی مردن لە موسەننا تۆمارکراون.  وتەبێژی وەزارەتی تەندروستی عێراق ئەوەشیخستەڕو، پێویستە لەسەر وەزارەتی کشتوکاڵ هەنگاوی پێویست بگرێتەبەر بۆ بەرەنگاربونەوەی ئەو مێروەی کە نەخۆشی تای خوێنبەربون دەگوازێتەوە، هاوکات پێویستیشە لەسەر هاوڵاتییان گۆشت لە فرۆشگا ڕێگەپێدراوەکان بکڕن و دوربکەونەوە لە کڕینی گۆشت لەسەر شەقام و رێگەوبانەکان. تای خوێنبەربون، پەتایەكی ڤایرۆسییە، بەهۆی تێكەڵاوبون و لەڕێی ئاژەڵ و مێش و مەگەزەوە بۆ مرۆڤ دەگوازرێتەوە، هەروەها لە مرۆڤەوە بۆ مرۆڤیش دەگوازرێتەوە.

ڤانە حەمە باوكی یوسفی تەمەن سێ ساڵان بیری لەوە كردووەتەوە چەك هەڵبگرێت، دوای ئەوەی كوڕەكەی توانای رۆیشتنی لەدەستدا بەهۆی هەڵەیەكی پزیشكیەوە .باوكی یوسف ئەم كارە بۆ تۆڵەسەندنەوە ناكات، بەڵكو بۆ بەرگریكردن لەخۆی دەیەوێت بیکات، ئەوەش دوای ئەوەی ویستی لەرێگای یاساوە مافی خۆی وەربگرێتەوە، بەڵام رووبەڕووی هەڕەشە بووەوە. كۆتایی ساڵی رابردوو كاتێك یوسف تۆفیق، تەمەن سێ ساڵان تووشی سكچوون بوو، باوكی دەستی گرتوو بەپێكانی خۆی چووە لای نۆرینگەیەكی پزیشكی لە گەڕەكەكەی خۆیان، بەڵام لەو سەرەوە بەقاچێكی ساردوسڕی بێجووڵە گەڕایەوە. تۆفیق باوكی یوسف  بۆ هاوڵاتی دواو وتی: «كوڕەكەم ئێستا بەزەحمەت دەتوانێت بجوڵێت، گریان و ئازار ئۆقرەیان لەبەر هەڵگرتووە.» دایك و باوكی یوسف دەڵێن:» یاریدەدەرێكی پزیشك لەنۆرینگەی گەڕەكەیان بەزۆر چوار دەرزی لە یوسف داوە سەرەڕای ئەوەی كە ئەوان ناڕازی بوون، دەشلێن هەر كە دەرزییەكەی لێدا، راست لەهۆش خۆی چوو». سەرەڕای بوونی راپۆرتی پزیشكیی كە وەك بەڵگەی تێكچوونی دۆخی تەندروستی یوسف خراونەتەڕوو، باوكی یوسف وتی: «ژیانمان لەمەترسیدایەو ناچارم چەك هەڵبگرم بەهۆی هەڕەشەكردن لەسەرمان دژی ئاشكراكردنی ئەو كێشەیە بۆ رای گشتی». باوكی یوسف پەنای بردووەتە بەر دادگا بەڵام دەڵێت كە كاروبارەكان «زۆر بەخاوی» دەڕۆنە پێش وهێشتا دادگا یەكەم دانیشتنی خۆی ئەنجام نەداوە لەسەر ئەو كێشەیە. ئەوانەی وەكو باوكی یوسف پەنا دەبەنە بەر دادگا بۆ وەرگرتنەوەی مافی خۆیان، زۆرجار بەدەست بەتاڵی دێنە دەرەوە، چونكە كەیسەكانی هەڵە پزیشكیەكان لەكوردستان لەبەرژەوەندی خاوەن مافدا یەكلایی ناكرێتەوە. هەندێكیشیان وەكو باوكی یوسف ژیانی دەكەوێتە مەترسیەوە كاتێك بەدوای وەرگرتنەوەی مافی خۆیدا دەڕوات. هیوا حەمەساڵح، قوربانیەكی دیكەی هەڵە پزیشكیەكانە، ئەو بەهۆی بوونی ئازار لەپشتیدا چووەتە لای پزیشك، بەڵام لەو سەرەوە بەئیفلیجی گەڕاوەتەوە. كاتێك ئازاری پشت و قاچ كە بە «ئینزیلاق» ناسراوە هیوای بێهیوا كردبوو، روو لەپزیشكێك دەكات و ئەویش بەڵێنی چارەسەری یەكجارەكی پێدەدات، بەڵام دوای دوو جار لەنەشتەرگەری كردن و پشت بەستن بەبەڵێنەكانی پزیشكەكەی، هیوا بێهیوا دەبێت و ناگاتە هیچ ئەنجامێك و ئازارەكانی زیاد دەكەن و بەشێكی زۆری جەستەی لەكاردەكەوێت. هیوا بۆ هاوڵاتی دواو وتی: «دوای ئەنجامدانی نەشتەرگەریەكەم دكتۆرەكەم وتی، بڕۆە ماڵەوەو كێشەت نەماوە، بەڵام ئازارەكەم نەك كەم نەبۆوە، بەڵكو ئەمجارە ئازارەكەم ئەوەندە زۆربوو زەڕبی سەدی بكە». هیوا بەروار و كات و وتەكانی پزیشكەكانی وەك خۆی لەبیرماون هەروەك ئەوەی ئێستا رویان دابێت، درێژەی بەقسەكانیدا و باسی لەوە كرد كە دووبارە چووەتەوە بۆ لای پزیشكەكەی پێی وتووە ئازاری زۆرە، بەڵام پزیشك سەرەتا رێنمایی كردووە كە پشوو بدات، بەڵام دوای فرتنی تیشك شتێكی تر روویدا. هیوا وتیشی: «دووبارە چومەوە لای پزیشكەكەم، هێشتا تەقەڵەكانی یەكەم نەشتەرگەریم پێوە مابوو، بەڵام دوای پشكنین و تیشك پێی وتم، دەبێت دەستبەجێ نەشتەرگەریت بۆ بكەمەوە» هیوا دەشڵێت «بە دكتۆرەكەمم وت تۆ بەڵێنی چارەسەری تەواوەتیت پێدام، بەڵام ئەو پێی وتم چار نیە ئەمە [پزیشكییە]» واتە مەبەستی ئەوە بووە كە لە رووی پزیشكیەوە نابێ نەخۆشەكە قسەی تێدا بكات. هیوا دوای ئەنجامدانی نەشتەرگەری دووەم، سەرەڕای چارەسەرنەبوونی ئازارەكەی، هەموو جەستەی سڕ دەبێت و تەنها زمان و دەموچاوی دەجوڵێت، بەڵام پزیشكەكەی لە وەڵامدا پێی دەڵێت «چیولێبكەم ، هەروایە».   بەم جۆرە هیوا ناچار دەبێت روو لەئێران بكات، دوای گەڕانەوەی و وەرگرتنی ڕاپۆرتی پزیشكی دەگەڕێتەوە كوردستان و دوو جار داوای یاسایی تۆمار دەكات، بەڵام ئەمجارەش وەك خۆی دەڵێت هەمووشتێك بێ ئەنجام بووە و «شكاتەكەم هیچ دەورێكی نەبوو»، هیچ پارێزەرێكم نەبوو هەم لەبەر باری داراییم هەمیش خۆم هەمووشتەكانم دەزانی، چونكە بە هەر پارێزەرێكم دەوت تەنها وەڵامیان ئەوەبوو « لەگەڵ دكتۆردا پێمان ناكرێت» هەموو هەڵە پزیشكیەكان بەشێوەیەكی فەرمی تۆمار ناكرێن، چونكە هەندێك نەخۆش هۆشیاری نیە بەدواداچوون بكات بۆ مافی خۆی، ئەمە سەرەرای ئەوەی هەندێك لەدەزگاكانی تەندروستی ئامادەنین زانیاریی لەسەر ئەو پرسە بە رۆژنامەنووسان بدەن. هاوڵاتی پەیوەندی كرد بە سامان بەرزنجی وەزیری تەندروستی و ژمارەیەك لەبەرپرسانی وەزارەتی تەندروستی لەسەر ئەو پرسە، بەڵام ئامادەنەبوو هیچ زانیاریەك بۆ رای گشتی لەسەر پرسەكە بخاتەڕوو. ئەوەش لەكاتێكدایە لەسنوری تەندروستی گشتی سلێمانی بۆ  ئەمساڵ تاوەكو ئێستا  «چوار سكاڵای «یاسایی لەسەر هەڵە پزیشكیەكان تۆماركراون. بەڵام سامان لەتیف، وتەبیژی تەندروستی سلێمانی بەهاوڵاتی وت: «لەئێستادا كار لەسەر هەر چوار حاڵەتەكە دەكرێت». بەوتەی وتەبێژی تەندروستی سلێمانی دوو جۆر كەیس لەبەڕێوەبەرایەتی گشتی تەندروستی سلێمانی هەن، یەكێكیان ئەوەیە كەهاووڵاتی خۆی دەچێتە بنكەیەكی پۆلیس و سكاڵا تۆمار دەكات، پاشان رەوانەی دادگا دەكرێت و لە دادگاشەوە رەوانەی تەندرووستی سلێمانی دەكرێتەوە، جۆرێكی دیكەشیان هاووڵاتی خۆی راستەوخۆ دەچێتە بەڕێوەبەرایەتی تەندروستی و لەبەشی یاسا سكاڵا تۆمار دەكات. سامان لەتیف باسی لەوەشكرد كەدوای تۆماركردنی سكاڵاكە لیژنەیەكی لێكۆڵینەوەی بۆ پێك دەهێنرێت كە لەپێنج ئەندام پیكدێن، جاری واش هەیە سێ ئەندامن و ئەوانیش پێكدێن لەنوێنەری داواكاری گشتی و پزیشكی پسپۆڕ لەگەڵ نوێنەری بەشی یاسایی بەڕێوەبەرایەتی تەندروستی سلێمانی. یاسا رێگەدەدات بەنەخۆش كە سكاڵا تۆمار بكات، بەڵام ئەمەش ئاسان نیە بۆ نەخۆشانێك كەهێشتا بەئازارەكانیانەوە دەتلێنەوە، لەكاتێكدا نەبوونی هۆشیاری و نەبوونی توانای دارایی ئەو دەرگایەی بەسەر زۆرێك لە قوربانیەكان داخستووە. ئەحمەد زوهەیر پارێزەرەو لەبارەی سكاڵای نەخۆشەكان لەسەر هەڵە و كەمتەرخەمی پزیشكی بەهاوڵاتی وت: «كەسانێكی زۆر كەم سكاڵا تۆمار دەكەن، ئەوەش زۆربەی جار لەبەر دۆخی دارایی نەخۆشەكانە كە ناتوانن پارێزەر بگرن، یاخود كەم جاریش هەیە داواكە بەسودی نەخۆش تەواو بێت، لەگەڵ ئەوەشدا كەسانێكی كەم هۆشیاریان هەیە كە بزانن چۆن داوا تۆمار بكەن و داوای مافی خۆیان بكەن» ئەحمەد زوهەیر كە لەساڵی ٢٠٠٩ وەك پارێزەر كاردەكات، دەشڵێت:» تائێستا دوو حاڵەتم هەبووە كە ئەوانیش تەنها پرس و راوێژ بووە و داوایان تۆمار نەكردووە». زۆرجار كەسوكاری نەخۆش ناتوانن مافی خۆیان وەربگرنەوە ئەگەرهاتوو نەخۆشەكەیان بەهۆی هەڵەی پزیشكیەوە گیانی لەدەستدا، چونكە لەماددەی ٤١١ی سزادانی عێراقیدا باسی كوشتنی بێ مەبەست دەكات، كە ئەوەش زیاتر مردن بە رووداوی هاتوچۆو و هاوشێوەكانی دەگرێتەوە.  هەروەها لەماددەی ٤١٦دا كە زیاتر پەیوەستە بە هەڵەی كارو پیشە، كەسی تاوانبار سزا دەدرێت بە بەندكردن (لە ساڵێك كەمتر نەبێت  )پێبژاردن (لە ٤٥ هەزار  كەمتر نەبێت و لە ٢٢٥ هەزار زیاتر نەبێت) ئەگەر هاتوو بووە هۆی مردن، زیانگەیاندن بە نەخۆش، ئەنجامدانی هەڵەیەكی پزیشكی كە ببێتە هۆكاری كەم ئەندامبوونی نەخۆش ئەوەش بەهۆی كەمتەرخەمی یاخود هەڵەكردن. لەهەموو بارەكاندا، نەخۆش بەئاسانی ناتوانی قەرەبوو وەربگرێتەوە، بەو پێیەی زیانەكانی نەخۆش بە تەنیا دارایی نین و زیانی گیانی و جەستەییشی تێدایە، ئەمە جگە لەوەی كەیسەكانیان بە ئاسانی ناچیتە پێشەوە، هەروەكو ئەوەی باوكی یوسف وتی كە شەش مانگ هیچ دانیشتنێكی دادگا لەسەر كەیسەكەی نەكراوە. هاوشێوە یوسفی سێ ساڵان كە باوكی بردیە نۆرینەگی گەڕەك، ژنێكی تەمەن ٣٥ ساڵان لە ئاكرێ بەناوی شەریهان كە خاوەنی پێنج منداڵ بوو، بەهۆی پەتایەكی سووكەوە سەردانی نۆرینگەیەكی كرد، بەڵام دوای لێدانی دەرزیەك گیانی لەدەستدا. شەلال كوردی، شوبرای شەریهانە  بەهاوڵاتی وت: «هیچ عەیبی نەبوو، پێشتریش لەهەمان نۆرینگە بۆ ئەو پەتایە دەرزی بۆكرابوو، بەڵام ئەمجارەیان كە چوویەوە  نۆرینگەكە، راست لەدوای دەرزیەكەی لێیان دا لەهۆش چوو، تاوەكو لەكۆتایدا لە فریاكەوتنی ئاكرێ گیانی لەدەستدا». سەرەڕای گیانلەدەستدانی شەریهان كە وەك پشتڕاستكراوەتەوە  بەهۆی دەرزیەكە گیانی لەدەستداوە، بەڵام بنەماڵەكەی هیچ سكاڵایەكیان تۆمار نەكردووە و دەڵێن « قەدەری خودایە و بەوە رازین». ئەگەرچی كەسوكاری شەریهان رووداوەكەیان بەستووەتەوە بەقەدەرەوەو سكاڵایان تۆمار نەكردووە، بەڵام ئەوانەشی كەوەكو باوكی یوسف سكاڵا تۆمار دەكەن، هەندێكجار دووچاری گرفتی قورستر دەبنەوە، ئەویش هەڕەشەكردنە لێیان كە دەست لەسكاڵاكانیان هەڵبگرن.  

هاوڵاتی کەجەکە رایگەیاند، دەسەڵات لە هەڵبژاردنەکانی تورکیادا ساختەکاری کردووە و ئەنجامە فەرمییەکان دوورن لە راستیەوە. کۆما جڤاکێن کوردستان (کەجەکە) لەبارەی ئەنجامی هەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتی و پەرلەمانی تورکیا کە ١٤ی ئەم مانگە بەڕێوەچوون، راگەیەندراوێکی بڵاوکردەوە. کەجەکە ئاماژەی بەوەکرد کە ئەنجامی هەڵبژارن بە تەئکیدی راست نییە. ئاکەپە و مەهەپە نەک تەنیا بە فشار و توندوتیژی هەوڵیاندا رێگری لە ئیرادەی دیموکراسی گەل بگرن، بەڵکو لە هەمان کاتدا بە فێڵ و تەڵەکەبازی ئەنجامەکانیان پێچەوانە کردووە. لە راگەیەندراوەکەی کەجەکەدا هاتووە، " بۆ ئەوەی ئەو دەستکەوتەی گەلی کورد و لایەنە دیموکراتەکان بەدەستیان هێناوە لەناوببەن، ئاکەپە و مەهەپە هەموو ساختەکارییەکایان کردووە." هەروەها ئەوەشی خستەڕوو، ئاکەپە و مەهەپە بانگەشەی هەڵبژاردنیان بە تەواوی لەسەر دوژمنایەتی کورد بەڕێوە بردووە و هەستی نەژادپەرستی و نەتەوەپەرستی سوور کرد و شەڕێکی گەورە دەرونی لە رێگەی میدیاکەیەوە بەڕێوە برد. کەجەکە وتی، لەگەڵ ئەوەی فشارێکی زۆر لەسەر کورد هەبووە، بەڵام گەلی کورد و لایەنە دیموکراتەکانی تورکیا ئەنجامێکی زۆر باش و گەورەیان بەدەست هێناوە و پیرۆزبایی لە کوردانی باکوری کوردستان کرد.

تەنها لە رۆژێکدا 12 کەس لە زیندانەکانی ئێران لەسێدارە دەدرێن و ژمارەی لەسێدارەداروەکانی ئەمساڵ دەگاتە 260 کەس. تۆڕی مافەکانی مرۆڤی ئێران بڵاوی کردەوە؛ ئەمرۆ پێنجشەممە لانیکەم 12 کەس لە زیندانەکانی ئەو وڵاتە لەسێدارە دراون و بەوەش لە سەرەتای ئەمساڵەوە تا ئەمڕۆ 259 کەس لەسێدارە دراون. بە پێی زانیارییەکانی رێکخراوەکانی مافی مرۆڤی رۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران ئەمڕۆ پێنج کەس لە زیندانی (خورەم ئاباد)ی لوڕستان و چوار کەس لە زیندانی کرمان و دوو کەس لە زیندانی سنە و کەسێکیش لە زیندانی جیرۆفت لەسێدراە دراون. سەرجەم ئەو کەسانە بە تۆمەتی کوشتنی بەئەنقەست و بازرگانیی بە ماددە هۆشبەرەکانەوە بەرەبەیانی ئەمڕۆ لەسێدارە دراون.

بەرپرسێکی ئێران دەڵێت: نوێ کرتنەوەی گرێبەستی فرۆشتنی غاز بۆ عێراق پەیوەستە بە دانەوەی قەرزەکانی ئەو وڵاتە و هاوکات تورکیا داوا دەکات غازی زۆرتر رەوانەی وڵاتەکەی بکرێت. مەجید چگێنی، راوێژکاری وەزیری نەوتی ئێران بۆ کاروباری غاز رایگەیاند؛ بڕیارە گرێبەستی فرۆشتنی غاز بۆ عێراق نوێ بکرێتەوە بەڵام ئەو وڵاتە هەشت ملیارد یۆرۆ پارەی غازی ئێران قەرزدارە و لەگەڵ یەکلاییبونەوەی چۆنیەتی گەڕانەوەی ئەو قەرزانە، گرێبەستەکە نوێ دەکرێتەوە. چگێنی ئاماژەی بەوە کردوە؛ تورکیا داوای لە ئێران کردوە غازی زیاتر بە وڵاتەکەی بفرۆشرێت. جەواد ئەوجی، وەزیری نەوتی ئێران رۆژی پێنجشەممەی رابردو لە لێدوانێکدا لە بەغدادی پایتەختی عێراق رایگەیاند؛ بە ئامادەبونی محەمەد شیاع سودانی، سەرۆک وەزیرانی عێراق رێککەوتنێک لە نێوان تاران و بەغداد واژۆ کراوە بە مەبەستی پەرەپێدانی ئەو کێلگە غازی و نەوتانەی کە لە نێوان دوو وڵاتەکەدا بە هاوبەشی بەڕێوەدەچن. ئەوجی وتویەتی: لە چوارچێوەی ئەو رێککەوتنەدا جگە لە دروستکردنی هێڵی بۆڕی نەوت و غاز لە نێوان دوو وڵاتەکەدا، ئێران کار دەکات بۆ نۆژەنکردنەوەی ژمارەیەک لە پاڵاوگەکانی عێراق. بە وتەی وەزیری نەوتی ئێران: تاران لەگەڵ وەزارەتی وزەی عێراق رێککەوتوە بۆ نوێکردنەوەی گرێبەستی کڕینی غاز لە ئێرانەوە و کار دەکرێت بۆ نوێکردنەوەی ئەو گرێبەستە بۆ ماوەی پێنج ساڵی دیکە. بە وتەی بەرپرسانی کۆماری ئیسلامی سزاکانی ئەمریکا وای کردوە عێراق نەتوانێت قەرزەکانی غاز و کارەبای لە ئێرانەوە کە دەگاتە 11 ملیارد دۆلار رادەست بکاتەوە.    

هاوڵاتی لانیکەم ٣ هەزار و ٥٧٠ دەنگی پارتی چەپی سەوز لە ئەستەنبوڵ تۆمار نەکراون و پارتەکە سکاڵای لەسەر ٢٣٦ سندوقی دەنگدان تۆمار کرد. رێکخستنی شاری ئەستەنبوڵی پارتی چەپی سەوز سکاڵای لەسەر ٢٣٦ سندوقی دەنگدانی ٢٧ ئەستەنبوڵ تۆمار کرد کە تۆماری خامی ئەنجامی دەنگدان لەگەڵ ئەنجامی کۆمسیۆنی هەڵبژاردنەکان یەک ناگرێتەوە. پارتی چەپی سەوز لە ٢٧ ناوچەی ئیستەنبوڵ، لە هەرێمەکانی یەک، دوو و سێ کاندیدی هەبوو. پارتی چەپی سەوز ڕایگەیاند، لە ٢٦٣ سندوق دا پێشێلکاری ئەنجامدراوە و بە گشتی ٣ هەزار و ٥٧٠ دەنگی پارتی چەپی سەوز تۆمارنەکراون. دوێنیش ناوەندی هەماهەنگی پارتی چەپی سەوز و پارتی دیموکراتی گەلان (هەدەپە) بۆ هەڵبژاردن ئامارێکی لەبارەی دەنگە هەژمار نەکراوەکان بڵاوکردەوە دەڵێت، لە ئاگری ٥.١١٪ ، لە چەولک ٤.٩٥٪، لە وان ٤.٨٥٪، لە سێرت ٤.٨١٪، لە جۆلەمێرگ ٤.٥٤٪، لە بارتین ٤.٥٣٪، لە ئەردەخان ٤.٣٩٪. هەروەها لە ئامەد ٤.٣٥٪، لە روحا ٤.٣٤٪، لە باتمان ٤.٢٢%، لە قەرس ٤.١٦٪، لە بتڵیس ٤.١٦٪، لە زونگولداغ ٤.١١٪، لە ئیدر ٤.٤٪،.لە سینۆپ ٤.١٪، لە موش ٣.٨٠٪، لە سەمسور ٣.٥٣٪، لە خارپێت ٣.٦٧٪، لە مێردین ٣.٦٤٪، لە بوردور ٣.٥٣٪، لە شڕنەخ ٣.٤٩٪ی دەنگەکان بە دەنگی هەژمار نەکراو دانراون. ناوەندی هەماهەنگی پارتی چەپی سەوز و هەدەپە رایگەیاند، هەڵە لە ١٩٣ هەزار سندوقدا هەیە و سکاڵامان تۆمارکردووە و خاوەنداری لە دەنگەکانمان دەکەین."

سازدانی: سەركۆ جەمال ئەندامێكی پارتی دیموكراتی گەلان(هەدەپە) ئاشكرای دەكات لەباشوری كوردستانەوە رێگری لەپێنج هەزار دەنگدەری كورد كراوە بگەڕێنەوە و دەشڵێت:» لەفڕۆكەخانەكانی توركیا بەشێك لەو گەشتانەی بۆ باكوری كوردستان بوون رێگرییان لێكراوە بۆ دەنگدان بگەڕێنەوە». حەسەن ئوزگونەش پەرلەمانتاری هەدەپەی شڕناخ كە لەهەڵبژاردنی 14 ی ئایاری 2023 پارتەكەیان لەژێر ناوی پارتی چەپی سەوز بەشداری هەڵبژاردنی كرد، لەم چاوپێكەوتنەدا لەگەڵ هاوڵاتی باس لەهۆكاری دەنگدانیان بەكاندیدی جەهەپە بۆ سەرۆكایەتی كۆماری توركیاو كەمبوونەوەی دەنگەكانیان دەكات. هەروەها ئاماژەی بەوەشكرد ئەو ئامانجەی دەیانویست بەدینەهات و نەیانتوانیوە لیستەكەیان بناسێنن. هاوكات ئەوەشی دووپاتكردەوە كەئۆپۆزسیۆنی توركیا بەگشتی شەش مانگ زیاترە فشاری لەسەرەو چاوەڕوانی ئەو ئەنجامەش نەبوون.   : پرۆسەی هەڵبژاردن بەشێوەیەكی گشتی لەتوركیا چۆن بەڕێوەچوو؟ حەسەن ئوزگونەش: دەمانویست لەهەڵبژاردنی سەرۆكایەتی، كەمال كلچدار ئۆغلۆ سەربكەوێت، هەم لەهەڵبژاردنی پەرلەماندا ئامانجمان ئەوەبوو زیاتر لە 75 كاندیدمان دەربچێت و تەنانەت خەڵك و سیاسەتمەدارانی ئێمە ئامانجیان زۆر لەوە زیاتر بوو دەیانویست سەد پەرلەمانتاری پارتی چەپی سەوز بچێتە پەرلەمانی توركیا، بەڵام ئێستا 65 كاندید دەرچوون. هەروەها هاوپەیمانی كۆمار(ئەكەپە، مەهەپە) زیاتر لە 320 پەرلەمانتاریان دەبێت، لەبەرئەوە ئامانجەكانی ئۆپۆزسیۆن بەدەست نەهاتووە، بەشێكی هۆكارەكەش ئەوەیە فشارێكی زۆر لەسەر سندوقەكان لەلایەن دەسەڵاتدارانی توركیاوە پەیڕەو كراوەو ساختەكاری زۆریش ئەنجامدراوە و هێزی دەوڵەت و میدیاكانی توركیا خرانە خزمەتی ئاكپارتی و مەهەپەوە. تەنانەت لەكاتی هەڵبژاردنەكان وەزیرو دەسەڵاتدارانی دەوڵەت بێلایەن نەمانەوە و هەموو توانایەكی دەوڵەتیان بەكارهێنا بۆ ساختەكاری و فشار لەسەر خەڵك. : ساختەكاری و فشارەكان بەو قەبارەیە بوون ئەنجامەكان بگۆڕێت؟ حەسەن ئوزگونەش: لەزۆر جێگەدا دەركەوتووە كە لیژنەكانی سەر سندوق لایەندارییان بۆ ئاكپارتی و رەجەب تەیب ئەردۆغان كردووە تەنانەت لەئەوروپاش، جگە لەوەی لەهەندێك ناوچە بەئاشكرا ساختەكارییان لەبەرژەوەندی دەسەڵات ئەنجامدا، ئۆپۆزسیۆنی توركیا بەگشتی شەش مانگ زیاترە فشاری لەسەرەو ئەوانیش چاوەڕوانی ئەو ئەنجامە نەبوون، لەئەنجامی ساختەكارییەكانیش هیچ لێپرسینەوەیەك لەدامودەزگاكان نەكراوە، بۆیە كلچدار ئۆغلۆ وتی» روسیا دەیەوێت ساختەكاری بكات لەبەرژەوەندی ئاكپارتی و مەهەپە بۆیە ئەوە قبوڵ ناكەن»، ئەمەش دەرئەنجامی ئاشكرابوونی ساختەكاریەكانە هەرچەندە تائێستا قەبارەی ساختەكارییەكان روون نییە چەندێكە، بەڵام هەر روون دەبێتەوە. : بەدەرچوونەوەی ئەردۆغان بۆ سەرۆك كۆماری توركیا فشارەكان لەسەر پارتی چەپی سەوزو كورد زیاتر دەبێت؟ حەسەن ئوزگونەش: زیاتر لە 30 ساڵە كە سیاسەت دەكەین فشارمان لەسەربووەو ئەمە 11 یەمین جارە پارتی دیكە دروستدەكەین و هەزاران كەسمان خراوەتە زیندان و دەیان سەرۆك شارەوانیش پۆستەكانیان لێوەرگیراوەتەوەو قەیووم لەجێگەیان دانراوە.  وەزیرێكی ئاكپارتی خۆی بەئێمەی وت كاتێك هەدەپە بەشێك لەشارەوانیەكانی بردەوە ئەردۆغان وتبووی كە لەوان توڕەین و بۆیە بڕیارماندا 59 شارەوانی لەدەستی هەدەپە دەربهێنین، دەیان بەرپرس و نوێنەری ئێمە هەڵاتن بۆ ئەوروپا لەژێر فشاردا و دەیانی دیكەش لەزیندانەكاندان. ئێمە كە دەنگماندا بە كلچدار ئۆغلۆ لەپێناو ئەوەی ئەگەر دەربچێت دۆخێكی نوێ بێتە ئاراوە هەم بۆ گەلی كورد و هەم بۆ توركیا، بۆیە تائێستا چی فشارێك هەبووە بەدەرچوونەوەی ئاكپارتی و مەهەپە ئەو فشارانە بەردەوام دەبن و زیاتریش دەبن. : ئەردۆغان لە بانگەشەی هەڵبژاردن وتی ئەگەر دەربچێتەوە ڕێگەنادات سەڵاحەدین دەمیرتاش لەزیندان ئازاد ببێت، ئێوە چی دەكەن بۆ ئازادكردنی؟ حەسەن ئوزگونەش: سەڵاحەدین دەمیرتاش لە 2016 ەوە لەزیندانە، بەڵام ئەو بەتەنیا نییە لەزیندان، نزیكەی حەوت هەزار كادرو بەرپرسی هەدەپە و سیاسەتمەدار و رۆژنامەوان لەزیندانەكانی دەوڵەتدان. بەردەوام كار بۆ ئازادكردنی ئەوان و كەمكردنەوەی فشاری سەر ئیمراڵی دەكەین، تێكۆشانەكانمان بۆ ئازادكردنی چالاكوان و سیاسەتمەدارانی هەدەپەو كورد بەردەوام دەبێت. : لەكۆی 600 كورسی پەرلەمان زیاتر لە 120 كورسی بەر ناوچە كوردیەكان دەكەوێت، ئێستا روون بووەتەوە كورد چەند كورسی لەناوچە كوردییەكان بەدەستهێناوە؟ حەسەن ئوزگونەش: نازانین لەنێوان لایەنەكانی دیكە بەوردی چەند كورد هەیە، بەڵام ئەوەی جێگەی نیگەرانییە لەناوچەكانی وەك كەهرەمان مەرەش، دیلۆك، سەمسور، مەلاتیە، رحا، كە ناوچەی كوردستانین تەنانەت ئەرزڕۆم و هێڵی سنوری رۆژئاوای كوردستان دەنگی كورد وەك پێویست نییە، هۆكارەكەش ئەوەیە بەشێك لەدانیشتوانی ئەو ناوچانە بەشێوەیەكی تایبەت كاریان لەسەركراوە و بەدەوڵەتەوە پەیوەست كراون و هەستی وڵاتپارێزی تێیاندا نەهێڵدراوە. زیاتر لە 15 شاری باكوری كوردستان %ی دەنگەكانی بۆ پارتی چەپی سەوز بووە، ئەوەی جێگەی داخە دەوڵەتی توركیا لەدروستبوونیەوە كاری لەسەر شارە گەورەكان كردووە و هەستی وڵاتپارێزی تێیدا بەبەرنامە لاواز كردووە و زۆرێكیان لەبەر ماڵی دنیاو بەرژەوەندی تایبەت هەستی وڵاتپارێزییان وەلاناوە. : دەتوانین بڵێین لەناوچە كوردیەكان چەند پەرلەمانتار چووەتە پەرلەمانی توركیا؟ حەسەن ئوزگونەش: ناتوانین بەپێی ئامارێكی ورد ئەوە بخەینەڕوو، هەرچییەكیش بڵێین تەنها هەڵسەنگاندنە، تائێستاش روون نییە ژمارەی كورد لەتوركیا چەندە، هەرچەندە ئامارە فەرمیەكان دەڵێن 15 ملیۆن كورد لەتوركیا هەیە، دەتوانین بڵێین ئەوانەی كوردن و دەچنە پەرلەمانی توركیا زیاتر لە 55 كەسن. : زیادبوونی دەنگی پارتی نەتەوەپەرستی توركیا هیچ مەترسییەكی بۆ ئایندەی پرسی كوردو چارەسەرەكەی هەیە؟ حەسەن ئوزگونەش: ئەوە راستییەكە لەوكاتەوەی ئێمە سیاسەت دەكەین لەتوركیا، دەوڵەتی توركیا بەمەبەست نەژادپەرستی پێشدەخات و نزیكەی 100 ساڵە نەژادپەرستی و ئاینپەرستی پەرەی پێدەدرێت و بووەتە سیاسەتی دەوڵەت و ئەوانەی بەشداری دەوڵەت دەكەن جگە لەمەهەپە چەندین پارتی دیكە هەن كە نەژادپەرستن ئێستا لەسەر ناوی ئاین ئاكپارتیش بووەتە نەتەوەپەرست. دەتوانین بڵێین 60٪ زیاتری پارتەكان نەتەوەپەرستن بەرامبەر كورد، بەڵام مەهەپە پێشڕەوییان دەكات، بۆیە بۆ ئایندەی چارەسەری پرسی كورد كێشەیەكی گەورەن و بۆ دیموكراسیش لەتوركیا كێشەیەكی گەورەن، لەسەر ئاستی دەرەوەش وێنای توركیا ناشرین دەكەن، بەڵام ئێمە سیاسەت بۆ ئەوە دەكەین نەتەوەپەرستی و ئاینپەرستی لەتوركیا نەهێڵین و ئەو دیوارەی دروستیان كردووە كەم بكەینەوە، تێكۆشانی ئێمە بۆ چارەسەری پرسی كورد لەتوركیا بەردەوامی دەبێت و كۆڵ نادەین. : بەشێكی زۆر لەچاودێران دەڵێن بەراورد بەهەڵبژاردنی ڕابردوو دەنگەكانی كوردو هەدەپە كەمیكردووە، ئایا هۆكارەكە جیاواز لەو فشارانەی باست كردن لەگەڵ داخستنی هەدەپە چ هۆكارێكی دیكەی هەیە؟ حەسەن ئوزگونەش: ڕاستی فشارەكان هۆكاری سەرەكی بوون، لەوانەش داخستنی شارەوانیەكانمان و دانانی قەیووم بۆیە ئەوان نەیانتوانی وەك پێویست كاربكەن، جگە لەوەی 10 ساڵە هەدەپە هەیە، بەڵام نەیانهێشت بەو ناوەی ناسراوە بەشداری هەڵبژاردن بكەین، لەكاتی هەڵبژاردنیشدا فێڵ لەبەشێك لەهاووڵاتیانی دەنگدەری ئێمە كراوە بەتایبەت ئەو بەساڵاچوانەی خوێندن و نووسین نازانن پێیان نەوتوون لیستی هەدەپە كامەیە، بەو كاتە كەمەش نەمانتوانیی لیستەكەمان بەگەلی خۆمان بناسێنین و دەنگدەری ئێمە هەبووە دەنگی داوە بەچەند پارتێك لەیەك كاتدا، جگە لەوەی لەدیوی باشوری كوردستانەوە رێگری لەپێنج هەزار دەنگدەری كورد كراوە بگەڕێنەوە، لەفڕۆكەخانەكانی توركیاش بەشێك لەو گەشتانەی بۆ باكوری كوردستان بوون رێگرییان لێكراوە بۆ دەنگدان بگەڕێنەوە، هەموو هەوڵەكان بۆ ئەوەبووە كە رێگری بكەن لەوەی ئێمە دەنگی پێویست بهێنین، جگە لەوەش هۆكارەكانی كەمبوونەوەی دەنگەكان پێویستی بەلێكۆڵینەوەو بەخۆداچوونەوە هەیە. : هوداپار پارتێكی ئیسلامی نوێ نییە لەتوركیا و باكوری كوردستان، چی بەرژەوەندییەكیان هەیە لەگەڵ ئاكپارتی وا پشتیوانیان دەكەن؟ حەسەن ئوزگونەش: ئەو پارتە لەهێڵی حزبوڵای توركیا و دەستی هەیە لە كوشتاری كوردانی باكور، كاتێك ئێمە مامۆستا بووین لەسەندیكای ئێمە 24 كەس بەدەستی ئەوان كوژرا جگە لەوەش نزیكەی 17 هەزارو 500 كەسی مەدەنی لەباكوری كوردستان لەلایەن ئەو حزبەو حزبوڵا و ژیتەم كوژراون.  دەوڵەت هیچی نەكرد بۆ بەسزاگەیاندنیان ئەوان دژی كوردانی وڵاتپارێز وەستانەوە و بۆ ئەوەش هاوپەیمانییان لەگەڵ ئاكپارتی و مەهەپە كردووەو لەكاتی شەڕی عەفرین و كۆبانێ پشتیوانی نەژادپەرستانیان دەكردو بانگەشەی داعشیان بڵاودەكردەوە. كوردبوونی ئەوان وەكو زەمانی ساڵانی هەشتاكانی باشوری كوردستانە كە مام جەلال وتی ئێمە پێنج هەزار پێشمەرگەمان هەیە، بەڵام زیاتر لە 170 هەزار كوردی جاش هەیە، كوردێك خۆی نەناسێت كەی كوردە با جلوبەرگیشی كوردی بێت یاخود لەكوردستان بێت.  

رێکخراوەکانی مافی مرۆڤ رایدەگەیەنن لە رۆژێکدا سێ کەس لە رۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران لەسێدارە دراون و سێ کەسی دیکەش مەترسیی لەسێدارەدانیان لەسەرە. رێکخراوەکانی مافی مرۆڤ لە رۆژهەڵات و ئێران بڵاویان کردوەتەوە؛ بەرەبەیانی ئەمڕۆ پێنجشەممە دوو کەس لە زیندانی شاری سنە لە رۆژهەڵاتی کوردستان و کەسێکی بە رەچەڵەک بەلوچ لە ئێران لەسێدارە دراون. ناوەندنی هەنگاو بۆ مافەکانی مرۆڤ ئاماژەی بەوە کردوە؛ کەسێک بە ناوی محەمەد ساڵحی، خەڵکی دیزڵی مەریوان لە رۆژهەڵاتی کوردستان بە تۆمەتی کوشتنی بە ئەنقەست بەرەبەیانی ئەمڕۆ لە زیندانی ناوەندیی شاری سنە لەسێدارە دراوە. ئەو ناوەندە ئاماژەی بەوە کردوە کەسێکی دیکەی تۆمەتبار بە کوشتنی بە ئەنقەست بە ناوی جەمشید کەریمی خەڵکی شاری دێولان و دانیشتوی سنە لە زیندانی ناوەندیی ئەو شارە لەسێدارە دراوە. لە لایەکی دیکەوە رێکخراوەکانی مافی مرۆڤ لە ئێران بڵاویان کردوەتەوە کە ئەمڕۆ کەسێک بە ناوی نادر ریگی بە رەچەلەک بەلوچ لە زیندانی جیرۆفت لە پارێزگای کرمان بە تۆمەتی بازرگانیی بە ماددە هۆشبەرەکان لەسێدارە دراوە. ئەو رێکخراوانە هۆشدارییان داوە سێ کەسی دیکە لە زیندانی شاری ئەسفهان مەترسیی لەسێدارەدانیان لەسەرە. لە ماوەی رابردودا ژمارەی لەسێدارەدان لە ئێران بەشێوەیەکی بەرچاو زۆر بوە و رێکخراوی نەتەوەیەکگرتوەکان رایگەیاندوە، لەسێدارەدان لەو وڵاتە گەیشتوەتە قۆناغێکی تۆقێنەر.

هاوڵاتی بەرپرسێکی باڵای ئەمریکا رایگەیاند، لە خولی دووەمی هەڵبژاردنی سەرۆکایەتیدا کام یەک لە کاندیدەکان سەربکەوێت بەردەوامی بە پەیوەندییەکانیان دەدەن و دەیانەوێت دیموکراسیەکی بەهێز لە تورکیا ببینن. جاک سولیڤیان راوێژکاری ئاسایشی نەتەوەیی کۆشکی سپی بۆ میدیاکانی وڵاتەکەی ئاماژەی بە هەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتی تورکیا کرد کە 14ی ئایار بەڕێوەچوو. سولیڤیان رایگەیاند، کام یەک لە کاندیدەکانی پۆستی سەرۆکایەتی لە تورکیا سەربکەوێت، ئەوان ئەمریکا لەگەڵیدا هەوڵی چارەسەری پرسەکانی ئوکراینا، رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ڕۆڵی تورکیا لە ناتۆدا دەدات. راوێژکاری ئاسایشی نەتەوەیی کۆشکی سپی وتی، " خولی یەکەمی هەڵبژاردن کۆتایی هاتووە و چاوەڕێی خولی دووەم دەکەین، ئێمە ئامادەین لەگەڵ کاندیدە سەرکەوتووەکەدا کار بکەن و دەمانەوێت دیموکراسیەکی بەهێز لە تورکیا ببینین،" دوو رۆژ لەمەوبەریش جۆن کێربی وتەبێژی کۆشکی سپی رایگەیاندبوو، سەرۆک بایدن بە تامەزرووە چاوەڕێ دەکات لەگەڵ کاندیدی سەرۆکایەتی هەڵبژاردنی تورکیادا کار بکات." رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆککۆماری تورکیا لە قسەکانیدا لە بانگەشەی هەڵبژاردن، زۆر جار هێرشی کردووەتە سەر ئەمریکا و پشتگیری لە روسیا کردووە، بۆیەش چاودێرانی سیاسی دۆخی تورکیا پێیان وایە، ئیدی وڵاتانی رۆژئاوا و ئەمریکا، نایانەوێت ئەردۆغان لەسەر دەسەڵات بمێنێتەوە. لە ماوەی مانگێکی رابردووشدا، میدیاکانی ئەوروپا و ئەمریکا بە بەردەوامی راپۆرت و هەواڵیان بە ئاڕاستەی پشتگیری لە کلچدارئۆغلۆ بڵاو دەکردەوە.

هاوڵاتی ئەمڕۆ بەردی بناغەی وێستگەیەکی نوێی بەرهەمهێنانی کارەبا بە وزەی خۆر دادەنرێت و وەزارەتی کارەبای حکومەتی هەرێمی کوردستان دەڵێت، "دەبێتە گەورەترین وێستگەی بەرهەمهێنانی کارەبا بە وزەی خۆر لە هەرێمی کوردستان و عێراق". بەگوێرەی میدیای فەرمی حکومەتی هەرێمی کوردستان، توانای بەرهەمهێنانی ئەو وێستگەیە، 25 مێگاوات کارەبایە و ژمارەیەکی زۆر پەنەڵ لەخۆدەگرێت و دەکەوێتە گوندی منارەی دەوروبەری هەولێر، وێستگەکە ژینگەدۆستە و ئەو کارەبایەی بەرهەمیدەهێنێت بە تۆڕی کارەبای نیشتمانی دەبەسترێتەوە. ئاماژەی بەوەشکردوە، "ئێستا 20% بۆ 30%ـی بەرهەمهێنانی کارەبای هەرێمی کوردستان لە وزەی خۆرە" . گوژمەی پڕۆژەکە 100 ملیۆن دۆلارە و ڕوبەرەکەی 590 دۆنم زەوییە وبڕیارە  لەماوەی ساڵێکدا کارەکانی تەواو بکرێت. لە هەرێمی کوردستان، "دو وێستگەی بەرهەمهێنانی کارەبای بەخۆر هەیە"، کە توانای بەرهەمهێنانی سێ مێگاوات کارەبایان هەیە.

رۆژنامەیەک ئاشکرای دەکات ئێران لە شەش مانگدا بە بەهای زیاتر لە یەک ملیارد دۆلار نەوتی بۆ سوریا رەوانە کردوە. رۆژنامەی (هائارتز)ی ئیسرائیل بڵاوی کردەوە؛ لە ماوەی شەش مانگی رابردودا ئێران بە نهێنیی بڕی نزیکەی 17 ملیۆن و 100 هەزار بەرمیل نەوتی رەوانەی سوریا کردوە کە بەهاکەی دەگاتە یەک ملیارد و 250 هەزار دۆلار. بە پێی زانیارییەکانی رۆژنامەکە لە زاری سەرچاوەکانیەوە؛ ئێران لە مانگی تشرینی دووەمی ساڵی رابردو تا نیسانی ئەمساڵ لە رێگەی کەشتی بێ ناونیشان (کەشتی رۆحەکان) نەوتی بۆ سوریا رەوانە کردوە. پێگەی ( تەنکەر تراکێرز) ئاشکرای کردوە کە لەو شەش مانگەدا 17 کاروانی کەشتی گواستنەوەی نەوت رەوانەی بەندەری بانیاس لە سوریا کراوە. لە لایەکی دیکەوە کۆمپانیای (کلپێر) بڵاوی کردوەتەوە کە ئێران رۆژانە 74 هەزار بەرمیل نەوتی گەیاندوەتە سوریا و ئەو بڕەش هەندێکجار گەیشتوەتە زیاتر لە 90 هەزار بەرمیل لە رۆژێکدا. بە پێی سزا نێودەوڵەتییەکانی سەر سوریا، رەوانەکردنی ئەو بڕە لە نەوتە لە لایەن ئێرانەوە بۆ ئەو وڵاتە بە نایاسایی و پێشێلکردنی سزا و گەمارۆ نێودەوڵەتییەکان لەقەڵەم دەدرێت.  

شەنای فاتیح پرسی كامێرای چاودێری تیژڕەوی پۆینت تو پۆینت بابەتێكی گەرمی نێو هاوڵاتیانە و بەشێك لە پەرلەمانتارانی كوردستان رەخنەی توندیان گرتووە كە تەنها بۆ»كۆكردنەوەی داهاتی زیاترە لە گریفانی شۆفێران»، بەڵام لەئێستادا دوا رەزامەندی وەزارەتی ناوخۆی حكومەتی هەرێمی ماوە تا نزیكەی 300 كامێرا بكەوێتە كار. ساڵی ڕابردوو وەزارەتی ناوخۆی حكومەتی هەرێمی كوردستان پڕۆژەی سیستەمی كامێرای چاودێری پۆینت تو پۆینتی ڕاگەیاند، كە خێرایی شۆفێران لەشەقامەكاندا سنوردار دەكات و لەنێوان دانانی دوو كامێرادا كاتژمێری گەیشتن بەو شوێنەی دیاریكردووە و شۆفێران بە كەمتر لەو ماوەیە ئەو ڕێگایە ببڕن غەرامە دەكرێن. فازڵ حاجی، وتەبێژی هاتوچۆی هەولێر لەلێدوانێكدا بەهاوڵاتی وت:» كامێرای تیژڕەوی پۆینت تو پۆینت لەشاری هەولێردا تەنها لەشەقامی ١٢٠ مەتری كاردەكات». ناوبراو ئاماژەی بەوەشكرد بۆ دابینكردنی كامێراكان نازانن چ كۆمپانیایەك جێبەجێی دەكات وەك ئەو وتی:» پەیوەندی بەكاری ئێمەوە نییە، هەر شوێنێكیش چەند كامێرای پێویست بێت دادەنرێت و ژمارەیان جێگیر نییە». هەروەها موقەدەم ئازاد، وتەبێژی هاتوچۆی دهۆك  لەلێدوانێكدا بەهاوڵاتی وت: «سیستەمەكە لەدهۆكدا نەچووەتە بواری جێبەجێنەكردنەوە، چونكە هێشتا پڕۆسەكە قۆناغەكانی لە هەولێر تەواو نەبووە و پاش هەولێر لە سلێمانی جێبەجێ دەكرێت و پاشان دهۆك و دواتریش ئیدارە سەربەخۆكان». لەبارەی دەستپێكردنی سیستەمەكە بەختیار محەمەد، بەڕێوبەری ڕاگەیاندنی هاتوچۆی سلێمانی لەلێدوانێكدا بەهاوڵاتی وت:» سیستەمی كامێرای پۆینت تو پۆینت لە قۆناغەكانی كۆتایدایە، كامێراكانی چاودێری و ئۆفیسی داتا سەنتەر لەبەڕێوبەرایەتی هاتوچۆش تەواوبوون و تەنها وەرگرتنی رەزامەندی لەلایەن وەزارەتی ناوخۆی حكومەتی هەرێمی كوردستانەوە ماوە بۆ كاركردن». هەروەها باسی لەوەشكرد:» سیستەمەكە لەڕێگای نێوان تاسڵوجە- دوكان  تەواوبووە بەپێچەوانەشەوەو كامێراكانی خێرایی دانراون، لەكاتی تەواوبوونی ڕێوشوێنەكان و بەر لەجێبەجێبوونی پڕۆسەكە هاوڵاتیان ئاگاداردەكرێنەوە لە رۆژ و كات و كاتژمێری كارابوونی سیستەمەكە». وتەبێژی هاتوچۆی سلێمانی باسی لەوەشكرد «لەئێستادا كامێرای جێگیر كە لەسەنتەری شاری سلێمانیدا كاردەكات كامێرای سەر پردی كۆبانێیەو شوێنەكانی دیكە بەپێی پێویست كامێرای گەڕۆكی بۆ دادەنرێت و لەلایەن شۆفێرانەوە بینراوە، تائێستاش لەسەر شەقامی بازنەیی مەلیك مەحموود و ڕێگای دەرەوەی شارەكان و سیستەمێكی گەڕۆكە». گرێبەستی نێوان حكومەتی هەرێمی كوردستان و كۆمپانیای جێبەجێكاری سیستەمی كامێرای چاودێری پۆینت تو پۆینت بۆ ماوەی 15 ساڵ كراوەو حكومەت خۆی سەرپێچی و سزا دیاریدەكات، بۆ ماوەی دە ساڵ ٪٧٠ی ی بۆ كۆمپانیاو ٪٢٠ی بۆ حكومەت و ٪١٠شی بۆ سیانەی پرۆژەكە دەبێت، هەتا ئەوكاتەی پارەی پرۆژەكە دەردەهێنێتەوە، دوای دەرهێنانەوەی پارەكەش پێچەوانە دەبێتەوە٪٢٠ی بۆ كۆمپانیا و ٪٧٠ی بۆ حكومەت و ٪١٠ی بۆ سیانەی پرۆژەكەیە. لاوەند فەرەیدون، پارێزەری كۆمپانیای جێبەجێكاری كامێرای پۆینت تو پۆینت لەپارێزگای سلێمانی لەلێدوانێكدا بەهاوڵاتی وت:»بەپێی ئەو گرێبەستەی ئەنجامدراوە سەرجەم كارەكانی تەواو بووەو تەنها ڕەزامەندی وەزارەتی ناوخۆی ماوە، دەبێت ئەوان نوسراوی ڕادەستبوونی بۆ بكەن، پڕۆسەكەش بۆ ناوشار یەك پۆینتەو بۆ دەرەوەی شاریش پۆینت تو پۆینتە». سەبارەت بەپرسی تەقەكردن لەكامێراكانی چاودێری لاوەند فەرەیدوون وتی:» پرسی تەقەكردن لەكامێراكانی چاودێری قەرەبوو نەكراونەتەوە و ئێمە پەنامان بۆ دادگای لێكۆڵینەوە برد و بكەرانی ئەو كارە نادیارن».  «كامێراكانی چاودێری بەپێی گرێبەستەكە هەنگاوی یەكەم دەرەوەی شار پاشان ناوشار دەبێت، لەپارێزگای سلێمانی كۆمپانیای جێبەجێكار كامێراكان دابین دەكات و ژمارەكەی بەپێی ئەو پێویستیەیە كە بەڕێوەبەرایەتی هاتوچۆكان داوای دەكەن و پێویستی ئەو شەقامە دەیخوازێت».لاوەند فەرەیدون  وای وت.