هاوڵاتی ئیدارەی سەربەخۆی زاخۆ لەپێناو کەمکردنەوەی ڕوداوەکانی خنکان لەسنوری ئیدارەی سەربەخۆی زاخۆ بڕیاریدا بە قەدەغەکردنی مەلەکردن لەناو روباری خابووری زاخۆ. رائید جەمال هەسنی، بەڕێوبەری بەرگری شارستانی زاخۆ بە هاوڵاتی وت" ئیدارەی قایمقامیەتی زاخۆ لەگەڵ بەرگری شارستانی ئیدارەکە بڕیاریان داوە بە قەدەغەکردنی مەلەکردن لەناو روباری خاپور، ئەوەش لەپێناو کەمکردنەوەی ڕوداوەکانی خنکان لەو ڕوبارەدا " رائید جەمال هەسنی دەشڵێت" مەلەکردن تەنها لە دوو شوێن ڕێگەپێدراوە ئەویش گوندی چەمسیرۆ و گوندی کۆڤکێیە، جگە لەم دوو شوێنە نابێت بەهیچ شێوەیەک لەروباری خابوور مەلەکردن بکرێت" لەگەڵ بەرزبونەوەی پلەکانی گەرما ژمارەی ڕوداوەکانی خنکان لەو ڕوبارەدا بەشێوەیەکی بەرچاو ڕویان لەزیادبوون کردووە و لەسەرەتای ئەم ساڵەوە تا ئێستا 11کەس لەروباری خابووری زاخۆ خنکاون
هاوڵاتی پەیمانگایەکی ئەمریکی لە ڕاپۆرتێکدا ڕایگەیاند ئەنقەرە ئاو وەکو چەکێك دژی عێراق بەکاردەهێنێت. پەیمانگەی فۆڕین پۆلیسی ئەمەریکی بۆ توێژینەوەی سیاسی و ئابوری ڕاپۆرتێکی بڵاوکردەوە و تێیداهاتوە، گۆڕانکاری کەشوهەوا گورزی کوشندە لە عێراق دەدات و ئاستی ئاو کەمبوەتەوە و ژینگەکەی تێکچوە بەتایبەت لە ناوچەکانی باشور و ناوەڕاستی وڵاتەکەدا. ئاماژەی بەوەشکردوە، تورکیا ئاو وەکو چەکێك دژی عێراق بەکاردەهێنێت و ڕوباری دیجلە و فوڕات لە عێراقدا لەژێر مەترسیدان بەهۆی دابەزینی ئاستی ئاوەکەیان بەڕێژەی 40% لە چوار دەیەی ڕابردودا دەسەڵاتدارانی عێراق لە وشکبونی ئەو ڕوبارە دەترسن. باسی لەوەشكردوە، لە ساڵی 1997 لە یەك چرکە زیاتر لە پێنج هەزار مەتر سێجا ئاو لە چرکەیەکدا ڕژاوەتەوە ڕوباری دیجلەوە، بەڵام لە ساڵی 2009 بۆ دوو هەزار و 400 مەتر سێجا لە چرکەیەدا و لە ساڵی 2022 بۆ 625 مەتر سێجا لە چرکەیەدا کەمبوەتەوە. بە گوێرەی ڕاپۆرتەکەی ئەو پەیمانگایە، گۆڕانکاری کەشوهەوا لە عێراق کاریگەری لەسەر پەیوەندییەکانی عێراق لە ناوچەکەدا هەیە بە تایبەت تورکیا کە لە ئاوی دیجلە و فوڕاتدا خۆی دەبینێتەوە و ئەو دوو ڕوبارە سەرچاوەی سەرەکی ئاون لە وڵاتەدا.
هاوڵاتی کۆمسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەکانی عێراق وەڵامی نوسراوەکەی سەرۆکایەتی هەرێمی کوردستانی دایەوە و پێشنیار دەکات رۆژی 18ی (شوبات/2)ی 2024 هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان ئەنجامبدرێت. بەپێی ئەو نوسراوەی كۆمسیۆن كە واژۆی عومەر ئەحمەد سەرۆكی ئەنجومەنی كۆمسیارانی لەسەرە و ئاڕاستەی سەرۆكایەتی هەرێم كراوە، پێشنیاز كراوە هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان لەرێكەوتی 18ی شوباتی 2024 بەرێوەبچێت یاخود دواتر. لەنوسراوەكەی كۆمسیۆندا هاتوە : ناكرێت هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان هاوكات لەگەڵ هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاكانی عێراق بەرێوەبچێت و ناكرێت دو پڕۆژەی هەڵبژاردن لەیەك كاتدا بەرێوەبچێت یاخود ماوەیەكی كەم لەنێوانیان هەبێت بەهۆی تایبەتمەندێتی هەر هەڵبژاردنێك لەلایەتی هونەری و رێكارەكان. لە نوسراوەکەدا هاتووە، "پێتان رادەگەیێنین کە کۆمیسیۆن بڕیاری ژمارە 9ی لە کۆنووسی ئاسایی 24 لە 18-07-2023 دەرکردووە کە تێیدا پێشنیار دەکات هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان لە 18-02-2024، یان دوای ئەو رێکەوتە بەڕێوەبچێت."
.jpg)
هاوڵاتی ئومێد سەباح سەرۆکی دیوانی ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێم رایگەیاند، لەسەردانەکەیاندا بۆ بەغدا باسیان لە بابەتی دارایی و بەشە بودجەی هەرێم و بودجەی مانگەکانی رابردوی ئەمساڵ و داهاتی نانەوتی کردوە. ئومێد سەباح لەهەژماری تایبەتی خۆی لەتۆڕی کۆمەڵایەتی فەیسبوک سەبارەت بە کۆبونەوەکەی ڕۆژی سێشەممەی شاندی هەرێم لە بەغدا ڕایگەیاند، "لە تەوەری یەکەمی کۆبونەوەکاندا باس لە بابەتی دارایی و بەشە بودجەی هەرێم و میزانی مراجعەی مانگەکانی ڕابردو بابەتی داهاتی نانەوتی باس کرا". دەشڵێت، "لە کۆبونەوەکەدا باس لە ئەگەری هەناردە کردن و هەناردەنەکردنی نەوت کرا بەو پێیەی کە لە بڕگەکانی یاسای بودجەی گشتی هاتوە، هەروەها پرسی تێچوی کۆمپانیاکانی نەوتی هەرێم تاوتوێکرا". ئەوەشی ڕونکردەوە کە "لە درێژەی کۆبونەوەکاندا سەردانی وەزارەتی پلاندانانی حکومەتی فیدڕاڵ کرا، لە کۆبونەوەکەدا تیشکخرایە سەر پرسی بودجەی وەبەرهێنان و پەرەپێدانی پارێزگاکانی تایبەت بە پشکی هەرێمی کوردستان، پاشان بەمەبەستی پیرۆزباییکردن لە ئەرکە نوێیەکەی شاندی هەرێم سەردانی عەممار سوبحی خەڵەف سەرۆکی دیوانی چاودێری دارایی کرا، بریار وایە رۆژی پێنجشەممە لیژنەی باڵای هاوبەشی هەردولا کۆببینەوە".
هاوڵاتی یەکێتی و گۆڕان و کۆمەڵی دادگەری و چەند حزبێکی دیکە بەیەک لیست بەشداری هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکان لەکەرکوک و ناوچە کێشە لەسەرەکانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێمی کوردستان دەکەن. ئەو حزبانە لەڕاگەیەندراوێکدا دەڵێن لەبەر پێویستی دۆخەکە بڕیاریانداوە لیستێکی فراوانی کوردستانی لەناوچەکانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێمی کوردستان پێکبێت، داواش لەهەموو حزبە کوردستانیەکانی دیکە دەکەین بەزوترین کات لیستی کوردستانی پێکبێت بۆئەوەی بتوانین زۆرترین دەنگ بەدەستبهێنین و مافەکانی خەڵکی کوردستان پارێزراو بێت.
بەرپرسێکی سنە رایدەگەیەنێت کێشەی سەرەکیی جوتیاران کەمیی زەوی کشتوکاڵیی بەرئاوە بەڵام داهاتی بەروبومە کشتوکاڵییەکان زیادی کردوە. پەیمان ئەسکەندەری، بەڕێوبەری کشتوکاڵی پارێزگای سنە لە رۆژهەڵاتی کوردستان رایگەیاند؛ داهاتی بەروبومە کشتوکاڵەییەکانی ناوچەکانی ئەو بەشە لە کوردستان دەگاتە یەک ملیارد و 200 ملیۆن دۆلار. بە وتەی ئەو تەنها داهاتی گەنمی جوتیارانی پارێزگای سنە گەیشتوەتە 300 ملیۆن دۆلار و کاریگەریی زۆری لەسەر ئابوریی و گەشەی کشتوکاڵ لە ناوچەکە هەیە. هەر بە پێی لێدوانی ئەسکەندەری بەربومی پارێزگاکە 20% زیادی کردوە و 10%ی کۆی گەنمی ئێران لە سنە بەرهەم دەهێنرێت. ساڵانە 65 بۆ 70 هەزار تۆن شلیک لە پارێزگای سنە بە بەرهەم دەهێنرێت کە دەکاتە 60%ی کۆی بەرهەمی شلیک لە ئێران کە دەگاتە 120 هەزار تۆن و بەوەش یەکەم پارێزگابوە لە ئاستی ئێران کە زیاترین شلیکی بەرهەم هێناوە.
هاوڵاتی بە پێی زانیاریەکانی دەزگای لوتکە :لە نیوەی یەکەمی ئەمساڵدا ژمارەی ئەو منداڵانەی لە دەریای ناوەڕاستدا لە کاتی هەوڵدان بۆ پەڕینەوە بۆ ئەوروپا گیانیان لەدەستداوە، دوو هێندە زیادیکردووە بەپێی ئەو ئامارانی کە دەزگای لوتکە بڵاویکردۆتەوە ، لە نیوەی یەکەمی ساڵی 2023 دا 289 منداڵ لە کاتی هەوڵدان بۆ پەڕینەوە لە دەریای ناوەڕاست بەرەو ئەوروپا گیانیان لەدەستداوە. ئەم ژمارەیە دوو هێندەی ئەو ژمارەیەیە کە لە نیوەی یەکەمی ساڵی 2022 تۆمارکراوە. دەزگای لوتکە ئاماژەی بەوەشداوە ،" ئەم ئامارەی شەش مانگی یەکەم زۆر زیاتر لە چاو ساڵانی ڕابردوو، ئەمەش لە کاتێکدایە ئەم ئامارە تەنها ئەو منداڵانە دەگرێتەوە کە تەرمەکانیان دۆزراوەتە ،چونکە زۆرێک لە کەشتی نوقمبووەکان لە دەریای ناوەڕاستدا بێسەرو شوێن بوویان هەیە ڕێژەیەکی زۆریشی منداڵن بۆیە تۆماریان ناکەن." هەر بە پێی ئەو ئامارانەی دەزگاکە بڵاویکردۆتەوە، لە شەش مانگی یەکەمی ئەمساڵدا، نزیکەی 11 هەزار و 600 منداڵ لە دەریای ناوەڕاست پەڕیونەتەوە. هەر بۆیە گیان لەدەستدانی منداڵان لەدەریای ناوەڕاستدا لە نیوەی یەکەمی ئەمساڵدا بە بەراورد بە هەمان ماوەی ساڵی ڕابردوو دوو هێندە زیادیکردووە . هەر بەپێی ئەو ئامارانەی دەست دەزگای لوتکە کەوتوە:لە سێ مانگی یەکەمی ساڵی 2023، سێ هەزار و 300 منداڵی دەریای ناوەراستیان بڕیوە، واتە 71%ی سەرجەم ئەو منداڵانەیەکە لە ڕێگەی دەریای ناوەڕاستەوە دەگەنە ئەورووپا ئەم ژمارەیە سێ هێندەیە لە هەمان ماوەی ساڵی ڕابردوو.
هاوڵاتی سەرچاوەیەک لە وەزاارەتی دارای حکومەتی هەرێم بۆ هاوڵاتی ئاشکرای کرد کە سەرەتای هەفتەی داهاتوو دەست بە دابەشکردنی مووچەی مانگی حوزەیران دەکرێت و هەوڵ دەدرێت تا کۆتای مانگ سەرجەم وەزارەت و دەستەکان وەریبگرن. هەروەها ئاماژەی بەوەشکرد دواکەوتنی دابەشکردنی مووچە لە ئەستۆی بەغدایە نەک حکومەتی هەرێم بە پێی یاسای بودجە
ئەمریکا بۆ کەمردنەوەی فشارەکانی کۆماری ئیسلامی ئێران بەرامبەر بەغداد مۆڵەتێکی نوێ دەردەکات بۆ دانەوەی قەرزەکانی غاز و کارەبا بە تاران. ئاژانسی هەواڵی رۆیتەرز بڵاوی کردەوە؛ ئەنتۆنی بلینکن، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا دوێنێ سێشەممە بڕیارێکی نوێی واژۆ کردوە کە وەک مۆڵەتێکی 120 رۆژە عێراق قەرزەکانی كڕینی غاز و کارەبا رادەستی کۆماری ئیسلامی بکات. بە پێی زانیارییەکانی ئاژانسەکە؛ یەکەمجارە ئەمریکا مۆڵەتی لەو شێوە بۆ عێراق واژۆ دەکات بۆ ئەوەی راستەوخۆ قەرزەکان بخاتە سەر ئەژمارێکی بانکیی ئێران چونکە پێشتر سەرەڕای ئازادکردنی پارەکانی ئێران لە عێراق و دانەوەی قەرزەکان بەڵام پارەکان تەنها لە ئەژمارێکی بانکیی عێراق دەمایەوە و تاران نەیدەتوانی لە دەرەوەی سزاکانی واشنتۆن مامەڵە بەو پارانەوە بکات. بەرپرسێکی ئەمریکا کە نەیویستوە ناوی ئاشکرا بکرێت بە ئاژانسی رۆیتەرزی راگەیاندوە؛ واشنتۆن بە مەبەستی کەمکردنەوەی فشارەکانی کۆماری ئیسلامی ئێران لەسەر بەغداد ئەو لێخۆشبونەوە سزاکانی ئێرانی بۆ عێراق دەرکردوە. لە ماوەی رابردودا کۆماری ئیسلامی چەند جارێک هەناردەی غازی بە بیانوی کێشەی تەکنیکی بۆ عێراق کەم کردوەتەوە و ئەوەش بەرهەمهێنانی کارەبای لە وێستگەکانی کارەبا کەم کردوەتەوە کە بە فشاری تاران بەرامبەر عێراق لەقەڵەم دەدرێت. ئەحمەد موسەوی، وتەبێژی وەزارەتی کارەبای عێراق رایگەیاندوە؛ وەزارەتەکەیان سەرجەم قەرزەکانی کڕینی غاز لە ئێرانی رادەستی بانکی بازگانیی عێران (TBI) کردوە بەڵام بەهۆی سزاکانی ئەمریکا ناتوانرێت ئەو بڕە پارەیە بچێتە سەر ئەژمارە بانکییەکانی ئێران. پێشتر بەرپرسانی ئێران رایانگەیاندبو عێراق زیاتر لە 11 ملیارد دۆلار قەرزاری کارەبا و غازی ئێرانە و ئەگەر ئەو قەرزە رادەست نەکرێت ئەوا گرێبەستی فرۆشتنی رۆژانە 50 ملیۆن مەتر سیجا غاز بە عێراق نوێ ناکرێتەوە. میتو میلەر، وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانیدا رایگەیاند؛ نزیکەی سێ ملیارد دۆلاری بلۆککراوی ئێران لە عێراق ئازاد کراوە و سیاسەتی واشنتۆن لە ئاست بەغداد و تاران گۆڕانکاریی بەسەردا نەهاتوە. بە وتەی میلەر: لە ساڵی 2018 وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا ژمارەیەک لێخۆشبون لە سزاکانی بە راوێژ لەگەڵ ئەنجومەنی نوێنەرانی وڵاتەکە (کۆنگرێس) بۆ عێراق دەرکردوە بۆ ئەوەی ئەو وڵاتە بتوانێت تێچوی کڕین یان دابینکردنی کارەبا لە ئێران بخاتە سەر ئەژمارێکی بانکیی. وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا رونی کردوەتەوە؛ بەهۆی سزاکانی واشنتۆن دژی دژی کۆماری ئیسلامی ئەو پارانە تەنها لە چوارچێوەی بوارە مرۆییەکانی وەک دابینکردنی خۆراک و دەرمان و ئەو بوارنە بەکار دەهێنرێت کە سزاکانی ئەمریکا نەیگرتبنەوە. لە ماوەی رابردودا بەرپرسانی عێراق و کۆماری ئیسلامی رایانگەیاند؛ بە رەزامەندیی ئەمریکا بڕی زیاتر لە دوو ملیارد و 700 ملیۆن دۆلار لە کڕینی قەرزەکانی غاز و کارەبای ئێران ئازاد کراوە بەڵام بەهۆی سزاکانەوە ناتوانرێت ئەو پارەیە بخرێتە سەر ئەژمارە بانکییەکانی ئێران.
هاوڵاتی بەڕێوەبەری دارستان و پاوانی سلێمانی ڕایگەیاند، تەنیا ئەمساڵ لە سنووری پارێزگای سلێمانی زیاتر لە پێنج هەزار دۆنم دارستان و پاوان سووتاون. هاوکار جەلال، بەڕێوەبەری دارستان و پاوانی پارێزگای سلێمانی ڕایگەیاند، یەکێک لەو گرفتانەی رووبەڕووی دارستانە دەستکردەکان دەبێتەوە، نەبوونی پاسەوانە، بەتایبەت لە وەرزی هاویندا کە رووداوەکانی ئاگرکەوتنەوە زۆرینەی لەو وەرزەدا دەبێت. وتیشی، " ئەمساڵ نزیکەی پێنج هەزار دۆنم دارستان و پاوان سووتاون، لەسەر سووتاندنی دارستانەکانیش زیاتر لە ١٠ کەس دەستگیر کراون و دۆسیەیان بۆ کراوەتەوە." هاوکار جەلال دەڵێت، "نەمامگەکانی ئێمە ساڵانە نزیکەی ٤٠٠ هەزار نەمام بەرهەم دەهێنن، ئێستاش پڕۆژەیەکی هاوبەشمان لەگەڵ پرۆگرامی خۆراکی جیهانی هەیە بۆ بەرهەمهێنانی یەک ملیۆن و ٥٠٠ هەزار نەمام لە مانگی ١١ـی ئەمساڵ، بەشێکی ئامادە دەبێت، بۆ ساڵی داهاتووش بەشەکەی دیکەی ئامادە دەبێت." بەڕێوەبەری دارستان و پاوان ئاماژەی بەوە دا، داوایان لە چەند رێکخراوێک کردووە بۆ رووپێویی دارستانەکان، بەڵام تائێستا هیچ رێکخراوێک ئامادە نەبووە، رووپێوییەکەیان بۆ بکات.
هاوڵاتی جاکووب سالیڤان، راوێژکاری ئەمنییەتی نەتەوەیی کۆشکی سپی، رۆژی یەکشەممە ١٦ی حەوت، لە وتووێژێکدا لەگەڵ کەناڵی تەلەفیزیۆنی (سی بی ئێس) ی ئەمریکا لە وەڵامی چەند پرسیارێکدا وتی :"" واشنگتن هەموو هەوڵێکی خۆی ئەدات بۆ ئازادی چوار زیندانی ئەمتیکایی لە ئێران، ئەگەری رێکەوتنی ناوکی لەگەڵ ئەمریکا نزیک نییە" رۆبیرت مالی، راوێژکاری تایبەتی ئەمریکا بۆ کار و باری ئیران، مانگی رابردوو کارەکانی هەڵپەسێردرا. هەڵپەساردنی کارەکانی پەرچەکرداری زۆری لە ناو سیاسییەکانی ئەمریکا لێکەوتەوە. سالیڤان دەربارەی ئەوەی ئاخۆ ئەمریکا رێککەوتنێکی کردووە لەگەڵ ئەمریکا بۆ ئازادی چوار زیندانی ئەمریکایی لە ئێران یان نا وتی :" لەو کاتەوەی بایدن بە دەسەڵات گەیشتووە، ئێمە هەموو هەوڵێکی خۆمان داوە بۆ ئەوەی چوار زیندانی ئەمریکا ئازاد بکرێن، ئازاد بوونیان گەرنتی بکەین." وتیشی "ئێمە هەوڵمان ئەوەیە رێکەوتنێکمان ببێت بۆ ئەوەی ئەو چوار کەسە ئازاد بکرێن و بە شێوەی ناراستەوخۆ لەگەڵ ئێران لە پەیوەندیداین. تا ئێستە رێککەوتنێکمان نەبووە کە ببێت بە هۆی ئازادیان. بەردەوامین لە سەر هەوڵەکانمان. هیوادارین سەرکەوتوو بین، بەڵام بە داخەوە ئەمڕۆ هیچ شتێکم نییە رایگەیەنم." ڕاوێژکاری ئەمنییەتی نەتەوەیی کۆشکی سپی ئاخۆ ئەگەری هەیە بەمزوانە رێککەوتنێکی راستەقینەیان سەبارەت بە پرسی ناوکی ببێت لەگەڵ ئێران. لە وەڵامدا وتی :" لەپەیوەند لەگەڵ پرسی ناوکی، ئەگەری ئەوە نییە بەمزوانە هیچ رێککەوتنێک ببێت".
هاوڵاتی کۆمسیۆنی باڵای هەڵبژاردنەکانی عێراق رایدەگەیەنێت، ناتوانن هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان لەگەڵ هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکان ئەنجامبدەن، دەشڵێت، "لە هەرێمی کوردستان ژمارەیەکی کەم لە هاوڵاتیان تۆماری دەنگدانیان نوێکردوەتەوە". ئهمڕۆ (سێشهممه 18ـی تهممووزی 2023) عیماد جهمیل، سهرۆكی تیمی راگهیاندنی كۆمیسیۆنی باڵای ههڵبژاردنهكانی عێراق رایگهیاند، وێراى جەختکردنەوەى لەوەى کە سەرپەرشتى هەڵبژاردنى پەرلەمانى کوردستان دەکەن. ناتوانن لەگەڵ هەڵبژاردنى ئەنجومەنى پارێزگاکانى عێراق، هەڵبژاردنى پەرلەمانى کوردستان بەڕێوە ببەن. سەبارەت بەو نوسراوەى لەبارەى هەڵبژاردنى پەرلەمانى کوردستان لەلایەن سەرۆکى هەرێمى کوردستان بەدەستیان گەیشتووە، عیماد جهمیل، وتی، نوسراوەکە دهخرێته بهرنامهی دانیشتنی داهاتووی ئهنجوومهنی كۆمیسیاران بۆ گفتوگۆكردن سهبارهت به ناوهڕۆكهكهی میكانیزمهكانی كاركردن و رێككارهكانی تایبهت به ههڵبژاردنهكان، كه له كاتی خۆیدا وردهكارییهكانی رادهگهیهندرێت. جەختی لەوەشکردەوە کە،"قورسە لە ئێستادا وادەى هەڵبژاردنى پەرلەمانى کوردستان دیارى بکەین." سهرۆكی تیمی راگهیاندنی كۆمیسیۆنی باڵای ههڵبژاردنهكانی عێراق ڕاشیگەیاند ،" لە شارەکانى هەولێر و سلێمانى و دهۆک 173 بنکەى تۆمارکردنمان کردووەتەوە، بەڵام لە هەرێمى کوردستان رێژەیەکى کەمى دەنگدەران تۆمارەکانیان نوێکردووەتەوە. وتیشی، جگه له ههینی و شهممه و رۆژانی پشوو، رۆژانه له كاتژمێر 8ـی بهیانی تاوهكو 3ـی ئێواره كراوهن و پێشوازی له هاووڵاتییان دهكرێت. ناوبراو باسی لهوهش كرد، تا ئێستا رێژهی نوێكردنهوهی ژمارهی تۆماری دهنگدهرانی ههرێمی كوردستان گهیشتووهته 1500 دهنگدهر، ههروهها گوتوویهتی، میكانیزمی ههڵبژاردنهكانی ههرێمی كوردستان جیاوازه، بهشێوهیهك ژمارهی دهنگدهران بریتییه له سێ ملیۆن و 614 كهس، كه 566 دهنگدهر پڕۆسهی دهنگدان دهیانگرێتهوه، ئهمهش له رێگهی بایۆمهترییهوه نابێت، بهڵكو له رێگهی پهڕاوی كاغهزییهوه دهبێت. عیماد جهمیل ئاماژهی بهوه كرد، له رووی هونهری و كارگێڕییهوه ئامادهكاری بۆ ههڵبژاردنی ئهنجوومهنی پارێزگاكان كراوه، گوتیشی، چهندین ناوهندی سهر به كۆمیسیۆنی فیدڕاڵی له ههرێمی كوردستان ههیه كه لهلایهن 1500 كارمهندی سهر به كۆمیسیۆن بهڕێوهدهبردرێن.
هاوڵاتی پەرلەمانی بریتانیا پرۆژەیاسایەکی سەرۆک وەزیرانی وڵاتەکەی لەبارەی کۆچی نایاسایی و پەنابەرانەوە پەسەندکرد و بەگوێرەی یاساکەش، کە تیایدا هەرکەسێک لەڕێگەی کەشتی و بەلەمەوە بگاتە کەناراوەکانی ئەو وڵاتە، ڕاستەوخۆ دیپۆرتدەکرێتەوە. پەسەندکردنی یاساکەی بریتانیا دژ بە کۆچبەران کاردانەوەی لێکەوتەوە و لەنوێترین کاردانەوەشدا، ڤۆکەر تورک کۆمیسیاری باڵای نەتەوە یەکگرتوەکان بۆ مافەکانی مرۆڤ، فلیپۆ گراندی سەرۆکی ئاژانسی پەنابەرانی سەر بە نەتەوە یەکگرتوەکان لە راگەیەندراوێکی هاوبەشدا بڵاویانکردەوە. یاساکە نیگەرانی رێکخراوەکانی بواری مافی مرۆڤ و کۆچبەرانی لێکەوتووەوە و ئیدانەی دەکەن لە ڤیدیۆ هاوبەشەکەدا هاتووە کە "ئەو یاسایەی بریتانیا رێگری لە پەناخوازان دەکات داواکاری بۆ وەرگرتنی مافی پەنابەرێتی پێشکەش بکەن، هەروەها دەبێتە هۆی دروستکردنی هێزی نوێی دەستبەسەرکردن بەجۆرێک چاودێریی دادوەری لەسەری سنورداربێت". ئاماژەیان بەوەشکردوە، ئەم یاسایە ئەو چوارچێوە یاساییە لەناودەبات کە تاوەکو ئێستا خەڵکێکی زۆری پاراستوە و بە پێشێلکردنی یاسای نێودەوڵەتی، پەناخوازان دەخاتە مەترسییەکی گەورەوە، لەکاتێکدا رێککەوتنی پەنابەرانی ساڵی 1951 بە راشکاوی دان بەوەدا دەنێت کە دەکرێت پەناخوازان ناچار بکرێن بەشێوەیەکی نایاسایی بچنە نێو وڵاتێکەوە". پەرلەمانی بەریتانیا ئەمڕۆ سێشەممە پڕۆژە یاسایەکی ریشی سوناک سەرۆکوەزیرانی وڵاتەکەی پەسەندکرد، کە تایبەتە بە کۆچبەران و ئامانج لێی بەرەنگاربوونەوەی کۆچی نایاساییە بۆ بەریتانیا، کە بەپێی یاساکە، ئەو کۆچبەرانەی بە قاچاخ پێ دەنێنە خاکی بەریتانیاوە مافی پەنابەرێتیان پێنادرێت. بە پێی زانیاریەکان، بڕیارە پڕۆژەیاسای کۆچی نایاسایی دوای ئەوەی زۆرینەی دەنگی بەدەستهێنا رەوانەی پاشا چارلسی سێیەم دەکرێت بۆ پەسەندکردن و رەزامەندی شاهانەی بریتانیا، دواتریش دەخرێتەبواری جێبەجێکردنەوە. بەگوێرەی یاساکە، دەتوانرێت سەرجەم پەنابەران دیپۆرتی رواندا بکرێن یاخود بنێردرێنەوە بۆ وڵاتەکانی خۆیان، بەڵام لەبەرئەوەی بریتانیا جگە لە ڕواندا، گرێبەستێکی هاوشێوەی لەگەڵ هیچ وڵاتێکی تردا نییە، بۆیە کۆچبەرەکان رەوانەی رواندا دەکرێن. بەپێی ئامارەکان، ساڵی رابردوو زیاتر لە ٤٥ ھەزار کۆچبەری نایاسایی گەیشتوونەتە بەریتانیا، ئەمساڵیش تاکو ئێستا نزیکەی ١٣ ھەزار کۆچبەر چوونەتە ئەو وڵاتە.
.jpg)
هاوڵاتی وەزیری دادی عێراق رایگەیاند، لەكۆبونەوەی ئەمڕۆی ئەنجومەنی وەزیرانی عێراقدا، بڕیاردرا بە پەسندکردنی پڕۆژەیاسای هەڵوەشاندنەوەی بڕیارەکانی ئەنجومەنی سەرکردایەتیی شۆڕشی ڕژێمی عێراق كە تایبەتە بە زەوییە کشتوکاڵییەکانی کەرکوک، پاشانیش رەوانەی پەرلەمان دەكرێت. ئەمڕۆ سێشەممە، 18ی تەمووزی 2023، خالید شوانی، وەزیری دادی عێراق لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا رایگەیاند، "هەواڵی خۆشم بۆ كەركوكیەكان پێیە، بەكۆی دەنگی ئەنجومەنی وەزیران، لەكۆبونەوەی ئەمڕۆدا پڕۆژەیاسای هەڵوەشاندنەوەی بڕیارەکانی ئەنجومەنی سەرکردایەتیی شۆڕش پەسەندكرا كە تایبەتە بەزەویە داگیركراوەكانی كەركوك و ناوچەكانی دەوروبەری و پێدانی بەعەرەبی هاوردە." وتیشی، "ئەم پڕۆژەیاسایە هەڵوەشاندنەوەی هەموو ئەو بڕیارانە دەگرێتەوە کە 9 بڕیارن و لە دوای ساڵی 1976ـەوە دەرکراون و زەوییە کشتوکاڵییەکانی کورد و تورکمانی کەرکووکیان پێ داگیرکراوە". وەزیری دادی عێراق ئاماژەی بەوەکرد، پڕۆژەیاساکە پێشتر لەلایەن هاوپەیمانیی بەڕێوەبردنی دەوڵەتەوە خراوەتە بەرنامەوە بۆ ئەوەی کاری لەسەر بکرێت و گفتوگۆی زۆریان لەسەر کردووە تاوەکو ئەمڕۆ پەسندیان کردووە. باسی لەوەشكرد، پڕۆژەیاساكە لەئەمڕۆوە رەوانەی پەرلەمانی عێراق دەكرێت بەمەبەستی پەسەندكردن، ئەمەش هەواڵێكی گرنگە بۆ كورد و توركمانەكانی كەركوك و دژی هیچ لایەن و پێكهاتەیەكی دیكەش نیە، داواكاریشین لەپەرلەمانتاران لەماوەیەكی كەمدا پەسەندی بكەن، تا بخرێتەبواری جێبەجێكردنەوە. کۆنگرە رۆژنامەوانییەکەی وەزیری داد دوای کۆبوونەوەی ئەمڕۆی ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراق بوو، لەبارەی باسکردن لە شایستە داراییەکانی هەرێمی کوردستان بۆ پێدانی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان لە کۆبوونەوەکەدا، خالید شوانی گوتی، هیچ باسێکی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان نەکرا. جێگەیباسە، ئەمڕۆ نزیکەی 50 رۆژە جووتیارانی کورد و تورکمان لە سنووری کەرکووک خۆپێشاندان دەکەن و داوای هەڵوەشاندنەوەی بڕیارەکانی لیژنەی کاروباری باکوور و ئەنجوومەنی سەرکردایەتیی شۆڕشی سەردەمی بەعس دەکەن، کە بەو بڕیارە زەوییە کشتوکاڵییەکانیان داگیر کرا. لە ماوەی ساڵانی دەسەڵاتدارێتی سەدام حسێن سەرۆكی ڕژێمی عێراق هەر لە 17ی (تەمموز/7)ی 1968 تاوەكو 9ی (نیسان/4)ی 2003 چەندین مەرسومی کۆماری و بڕیارەکانی ئەنجومەنی سەرکردایەتیی شۆڕشی هەڵوەشاوە لەلایەن ئەو ڕژێمەوە دەرچون، بۆ گۆڕینی سنوری ناوچە جێناکۆکەکانی کوردستان
هاوڵاتی بە پێی هەواڵێک کە ماڵپەڕی هەنگاو بڵاوی کردۆتەوە، هاووڵاتییەک بە ناوی" قازی مستەفا عەلی" خەڵکی ناوچەی "بەمۆ"ی سەر بە پارێزگای هەڵەبجە لە هەرێمی کوردستان، لە سنووری نێوان باشوور و ڕۆژهەڵات، بە تەقەی ڕاستەوخۆی هێزەکانی سوپای پاسداران کوژراوە. ڕۆژی سێشەممە، ١١ی حەوتی ٢٠٢٣ ، هاووڵاتییەک بە ناوی قازی مستەفا عەلی، خەڵکی گوندی "کانیپاشا"ی سەر بە ناوچەی بەمۆ ، بە تەقەی ڕاستەوخۆی هێزەکانی سوپای پاسداران کوژراوە. بە وتەی بنەماڵەی قازی مستەفا عەلی، ئەم هاووڵاتییە زیاتر لە کیلۆمەترێک هاتۆتە ناو خاکی هەرێمی کوردستانەوە کاتێک کوژراوە ، دواتر تەرمەکەی لەلایەن هێزەکانی سوپای پاسدارانەوە بۆ نەخۆشخانەی "ئیمام حوسێن"ی شاری کرماشان گواستراوەتەوەو چەن رۆژ دواتر رۆژی یەکشەممە ١٦ی حەوت تەرمەکەی گەڕێندراوەتەوە بۆ هەڵەبجە.
.jpg)
