کێ گفتوکۆکانی هەسەدە و دیمەشقی تێکدا و بووە هۆی دروستبوونی شەڕ؟

هاوڵاتی بە پێی هەواڵی ماڵپەڕەکانی سەر بە بەلووچستان، تەقینەوەیەکی بەهێز لە نزیک بە میرجاوە لە سیستان و بەلووچستان روویداوە کە بەم هۆیەوە ٤ ئەندامی سوپای پاسداران برینداربوون. ماڵپەڕی "رصد بلوچستان" رۆژی هەینی ١٤ی حەوت، لەگەڵ بڵاوکردنەوەی ئەم هەواڵە نووسیویەتی ئۆتۆمبێلێکی سوپاس پاسداران کراوەتە ئامانج و لەگەڵ بەرزبوونەوەی دەنگی تەقینەوەکە ژمارەیەک ئۆتۆمبێلی سەربازی نێردراونەتە ناوچەکە. ماڵپەڕی (تسنیم) سەر بە سوپای پاسداران تەقینەوەکەی پشتڕاستکردۆتەوەو باسی لەوە کردووە کە ٤ ئەندامی سوپا بریندار بوون. تا ئێستە هیچ گرووپ و دەستەیەک بەرپرسایەتی ئەم تەقینەوەیان نەگرتۆتە ئەستۆ. هاوکات پێشتریش بەرەبەیانی شەممە ٨ی ئەم مانگە ، لە لایەن دەستەیەکی ٤ کەسی چەکدارەوە، هێرش کراوەتە سەر بنکەیەکی سەربازی لە شاری زاهیدان لە پارێزگای بەلووچستان و بەو هۆیەوە ٢ چەکداری سەر بە دەسەڵات و ٤ کەسی هێرشبەریش کوژراون. هەر لەم پەیوەندەدا، گرووپی چەکداری "جەیش العدل" کە گرووپێکی چەکداری دژبەری کۆماری ئیسلامین لە سنوورەکانی رۆژهەڵاتی ئێران،  لە تویتێکدا بەرپرسایەتی ئەم هێرشەیان گرتۆتە ئەستۆ.  

نیگار عومەر  زانكۆی گەرمیان بەهۆی ئەوەی كە باوەڕپێكراو نیە لەلایەن حكومەتی عێراقەوە دانیپێدا نەنراوە وای كردوە گرفت بۆ سەدان دەرچووی ئەو زانكۆیە دروست بكات، لە ڕوی دامەزراندن و داواكاری بۆ خوێندنی باڵای ماستەر و دكتۆرا. لە ئێستادا ژمارەیەك دەرچووی زانكۆی گەرمیان دەرفەتی دامەزراندنیان لەلایەن حكومەتی عێراقەوە لەدەست دەرچووە، كە دانیشتوی ناوچە كێشەلەسەرەكان بە هۆی ئەوەی  زانكۆی گەرمیان لەلایەن حكومەتی عێراقەوە دانپێنراو نییە. دەرچوان نیگەرانن لەوەی كە ئەوان دەبنە قوربانی نێوان سیاسەتی حكومەتی هەرێم و عێراق و باس لەوە دەكەن گەر زانكۆیەك دانیپێدا نەنراوە بۆ خوێندكار وەردەگرێت. زانكۆی گەرمیان لە هەشت كۆلێژ پێك هاتووە سێ كۆلێژی لە قەزای خانەقین دروست كراوە و ئەمەش یەكێكە لەهۆكارە سەرەكیەكانی ئەم كێشەیە و  نزیكەی هەزارو 200 خوێندكاری هەیە. حكومەتی عێراق لە ماوەی رابردوو بڕیاریدا بەدامەزراندنی سەرجەم ئەو دەرچوانەی زانكۆ كە لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٣-٢٠٢١دا لە كۆلێژ و بەشەكانیان دا یەكەم بوون، بەڵام بەهۆی ئەوەی زانكۆی گەرمیان لەلایەن حكومەتی عێراقەوە دانپێنراو نیە، ئەو دەرچوانەی زانكۆكە كە نفوسیان لە ناوچە جێناكۆكەكانە، بێبەش بون لە دامەزراندن. راژان ماجد، دەرچووی زانكۆی گەرمیان لە كۆلێجی زمان و زانستە مرۆڤایەتیەكانی خانەقین تەمەنی 27 ساڵە و لەلێدوانێكدا بۆ هاوڵاتی ئاماژەی بەوەكرد كە  ژمارەیان ١٥٢ دەرچووە كە یەكەمی كولێژەكانی خانەقین و دەرچووی ساڵانی ٢٠١٧ تا ٢٠٢٢ن ، وتیشی:» بڕیاربوو كە ئێمەش ئەو دامەزراندنە بمانگرێتەوەو فۆرمان پڕكردنەوە، بەڵام دواتر فۆرمەكانمان ڕەت كرایەوە و ئەو  دامەزراندنە حكومەتی عێراق ئێمەی نەگرتەوە». «ئێمە بوینەتە قوربانی نێوان هەردوو حكومەتی هەرێم و عێراق سەردانی زۆر شوێنمان كردوە بۆ چارەسەركردنی ئەم گرفتە ئەوەی بەئێمەی دەڵێن حكومەتی عێراق دەڵێن نابێت زانكۆ هەبێت لە نێو دوو پارێزگای جیاوازدا واتا نابێت كولێژی هەبێت لەخانەقین ئەمە هۆكارێكی سەرەكی كێشەكەیە». راژان پێشیوابوو كە هەموویان پێویستیان بە دامەزراندنە دوای چوار ساڵ لەچاوەڕوانی و هیچ هەوڵێكی جدی نابینن لەسەر ئاستی زانكۆی گەرمیان بۆ چارەسەركردنی گرفتەكەیان كە دانبنرێت بە زانكۆكەیاندا تا سودمەندبن لە دامەزراندنی كەرتی گشتی. هەروەها نیان ئەحمەد، یەكێكی دیكەیە لە دەرچوانی زانكۆی گەرمیان لە قەزای كەلار، بۆ هاوڵاتی وتی،» دوو ساڵە بۆ خوێندنی ماستەر داواكاری پێشكەش دەكەم لە پارێزگای سەلاحەدین و كەركوك بەڵام بەهۆی ئەوەی كە زانكۆی گەرمیان دانپێنراو نیە فورمی پێشكەش كردنەكەم ڕەت دەكرێتەوە». ئەوەشی وت «ئەگەر زانكۆی گەرمیان دانپێنراو نیە هەر لەسەرتاوە ژیانی ئەوەندە خوێندكار نەسوتێنن و بۆ زانكۆ دەكەنەوە ئەوتا ئێمە نە دەتوانین بخوێنین نە دامەزراندنیش دەمانگرێتەوە لە ناوچەكانی دیكەی عێراق وەك ئەوە وایە ئەو چوار ساڵە بەبەلاش چووبێت». «زانكۆی گەرمیان نەك لەعێراق بەڵكو لەهەندێ لە وڵاتانی دیكەشدا باوەڕپێكراو نیە و دەرچوانی ناتوانن بچن بۆ خوێندنی باڵا، پرسیاری توركیام كرد پێیان وتم ناتوانی بچیت بۆ خوێندن، چونكە زانكۆی گەرمیان باوەڕپێكراو نیە»، نیان ئەحمەد وای وت. سەرۆكی زانكۆی گەرمیان دڵنیایی دەدات كە لەرێگەی فراكسیۆنی یەكێتی لەعێراق هەوڵیان داوەو هەفتەی داهاتوو سەردانی بەغداد دەكەن بۆ چارەسەركردنی. دكتۆر فەرهاد قادر، سەرۆكی زانكۆی گەرمیان، لەلێدوانێكدا بەهاوڵاتی وت:» بۆ ئەم گرفتەی كە ڕوبەڕوی خوێندكارەكانمان بوەتەوە ئێمە لە ڕێگەی فراكسوێنی سەوزەوە هەوڵی جدیمان داوە بۆ چارەسەركردنی ئەم گرفتە و لەڕۆژانی داهاتوشدا وەفدێكمان بۆ ئەم بابەتە سەردانی بەغدا دەكەین». هەروەها باسی لەوەشكرد كە چەند گرفتێك هەبوو بابەتی دانپێدانانی زانكۆی گەرمیان لەلایەن حكومەتی عێراقییەوە زۆرێك لە كێشەكانیان چارەسەركردووە تەنها ئەو كێشەیە ماوە كەسێ كۆلێژیان لە قەزای خانەقینە كەسەر بەدیالەیە لە هەوڵدان ئەو كێشەش چارەسەربكەن.  سەرۆكی زانكۆی گەرمیان پێشیوابوو كە «ئەمە بیانوە حكومەتی عێراق دەیگرێت»، وتیشی:» لەماوەی ڕابردو خوێندكاری ئێمە دامەزراوە لەناوچەكانی دیكەی عێراق و گرفتی نەبوە، بەڵام ئێستا ئەم گرفتەیان بۆ دروست كردووین، ئێمە لەهەوڵداین ئەم گرفتە چارەسەبكرێت». لەبارەی ئەو دەرچوانەی زانكۆی گەرمیان كەدەیانەوێت بۆ ماستەر و دكتۆرا بخوێنن، سەرۆكی زانكۆی گەرمیان ئەوەی روونكردەوە كە  ئەو گرفتە هەبوە بەهەمان شێوەی دامەزراندنەكان، بۆ دەرەوەی وڵاتیش لەهەندێ لەوڵاتان زانكۆكە دانپێدراو نیە بەتایبەت ئەو وڵاتانەی كە مامەڵە لە ڕێگەی بەغداوە دەكەن. وەزارەتی خوێندنی باڵای هەرێمی كوردستان ئەوە دەخەنەروو كە لەگەڵ وەزارەتی خوێندنی باڵای عێراق لە هەوڵی چارەسەركردنی كێشەی زانكۆی گەرمیاندان. عەباس ئەكرەم وتەبێژی وەزارەتی خوێندنی باڵای هەرێمی كوردستان لەلێدوانێكدا بە هاوڵاتی وت:» ئێمە وەك وەزارەت لەسەر خەتین بۆ ئەوەی ئەم گرفتەی زانكۆی گەرمیان چارەسەربكەین و لیژنەی تایبەت دانراوە بۆ ئەوەی كێشەكان چارەسەر بكرێت «. وتەبێژی خوێندنی باڵا بێ ئاگایی خۆی دەربری لەوەی كە لەسەرەتاوە چۆن سێ كۆلێژ لەخانەقین كراوەتەوە و كە سەر بەپارێزگای دیالەیە، وتیشی:» وەزارەتی خوێندنی باڵا هەمو هەوڵێك دەدات بۆ ئەم كێشەیە بەهیواین زوو چارەسەربكرێتخوێندكارە یەكەمەكان مافی دامەزراندنیان بۆ بگەڕێتەوە و ئەوانەشی دەیانەوێت بۆ ماستەر بخوێنن هەمان دەرفەتی زانكۆكانی دیكەیان هەبێت».

هاوڵاتی حکومەتی هەرێمی کوردستان تانە لە ماددەکانی 2، 11، 12، 13ی بودجەی گشتی عێراق دەدات، ئەندامێکی لیژنەی دارایش دەڵێت، تانەکە کاریگەری لەسەر رەوانەکردنی پشکی کورد لە بودجەی عێراق نابێت. سەرچاوەیەکی فەرمی لە حکومەتی هەرێمی کوردستان ئەمڕۆ شەممە ئاشکرایکرد، حکومەت لە رێگەی تیمێک لە پارێزەرانییەوە لە تانەی لە ماددەکانی  2، 11، 12، 13ی بودجەی گشتی عێراق داوە، بەڵام تانەکە کاریگەری لەسەر ناردنی پشکی هەرێمی کوردستان بۆ موچەی فەرمانبەران ناکات. لایخۆیەوە خەلیل دۆسکی، ئەندامی لیژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق رایگەیاندوە،  زۆربەی ئەو ماددانەی پەیوەستن بە حکومەتی هەرێمەوە بە جۆرێک نوسراونەتەوە کە نادەستوری و نایاسایین و دژی هەرێمی کوردستانن و کاریگەری سیاسییان دەبێت لەبەرئەوە حکومەتی هەرێم تانە لەو ماددانە دەدات.   ئاماژەی بەوەشکردوە، حکومەتی هەرێم تانە لە ماددەکانی 11 و 12 و 13ی بودجەی سێ ساڵەی عێراق دەدات و لە دادگای فیدڕاڵی تانەی لەو ماددانە داوە. خەلیل دۆسکی ڕاشیگەیاند: ئەو سکاڵایە کاریگەری لەسەر ناردنی پشکی هەرێم لەلایەن حکومەتی ناوەندییەوە نابێت. ڕۆژی 12ی 6 ی ئەمساڵ، پەرلەمانی عێراق بودجەی ساڵی 2023ی بە بڕی 198.9 تریلیۆن دینار (153 ملیار دۆلار) پەسەندکرد.  

هاوڵاتی ئێران بووەتە دەروازەیەكی گرنگ بۆ گەشتیارانی عێراق و هەرێمی كوردستان كە بەشێك لە گەشتیاران بۆ چارەسەری پزیشكی روو لەو وڵاتە دەكەن، هۆكارەكەشی بۆ خراپی كەرتی تەندروستی عێراق و هەرێم دەگەرێتەوە. لە ساڵێكدا زیاتر لە یەك ملیۆن و 200 هەزار كەس بۆ چارەسەری تەندروستیی دەچنە ئێران و لەو ژمارەیەش  زۆربەیان خەڵكی عێراقین كە بووەتە هۆی ئەوەی داهاتی گەشتیاری وڵاتەكە بەرز بكەنەوە. ماوەی چەند ساڵێكە هاوڵاتییانی عێراق و دانیشتوانی هەرێمی كوردستان بە مەبەستی گەشت و چارەسەری تەندروستی بەشێوەیەكی بەرچاو سەردانی ئێران و ناوچەكانی رۆژهەڵاتی كوردستان دەكەن و كرماشان بە سەرەكیترین شاری ئەو بەشە لە كوردستان ئەژمار دەكرێت كە زۆرترین خەڵك لە هەرێمەوە بە مەبەستی چارەسەری پزیشكی روی تێدەكەن. لە دوایین ئاماری ناوەندێكدا دەركەوتوە خەڵكی عێراق و هەرێم پشكی سەرەكییان بەردەكەوێت لە گەشت بۆ ئێران و زیاتر لە نیوەی گەشتیارانی وڵاتەكە پێكدەهێنن كە زیاتر لە یەك ملیار دۆلاریان بە داهاتەكەی زیاد كردووە. ئامانجی بەشێكی بەرچاوی گەشتیارانی هەرێم و عێراق بۆ ئێران بە مەبەستی تەندروستی و جوانكاریی پزیشكی بووە لە كاتێكدا دانیشتوانی ناوخۆی ئێران گیرۆدەی كەمی دەرمان و بەرزی نرخی چارەسەری پزیشكی و تەنانەت جوانكارییەكانیشن.   زیاتر لە نیوەی گەشتیارانی ئێران هاووڵاتیانی عێراقن ئەنجومەنی جیهانی گەشتیاری بڵاوی كردەوە؛ رێژەی سەردانی گەشتیاران بۆ ئێران لە ساڵی 2022 زیاتر لە 39% بەرز بووەتەوە و داهاتەكەشی نزیكەی یەك ملیار دۆلار بووە. بە پێی ئامارەكانی ئەنجومەنەكە 55%ی سەرجەم ئەو كەسانەی گەشتییان بۆ ئێران كردوە لە عێراقەوە بوون و بەوەش لە ریزبەندنی یەكەم وڵاتدا بون كە زۆرترین خەڵك بە مەبەستی گەشت رویان لە ئێران كردووە. ئەنجومەنەكە ژمارەی گەشتیارانی عێراقی بۆ ئێران بڵاو نەكردوەتەوە، بەڵام هاشم دەریاباری، سەرپەرشتیاری ناوەندی چاودێریی دەرمان و چارەسەریی وەزارەتی تەندروستی ئێران رایگەیاندبوو؛ لە ساڵی 2022 یەك ملیۆن و 223 هەزار و 896 كەس بۆ چارەسەری تەندروستی روویان لە ناوەندە پزیشكی و نەخۆشخانەكانی ئێران كردووە. ئەنجومەنی جیهانی گەشتیاری ئاماژەی بەوە كردوە؛ ساڵی رابردوو گەشتیارانی بیانی لە ئێران زیاتر لە شەش ملیار دۆلاریان خەرج كردوە كە 97.9%ی بە مەبەستی بەسەربردنی كات و گەشتیاریی بوە و 2.2%ی مەبەستی گەشتەكان بازرگانیی بووە. دوای عێراق 12% گەشتیارانی ئێران خەڵكی توركیا و ئازەربایجان بون و هاوڵاتییانی پاكستان بە 5% و كوەیت بە 2% زۆرترین گەشتیاریان رویان لەو وڵاتە كردوە.   هەرزانی نرخ؛ نەخۆشەكان بەرەو ئێران دەبات محەمەد حسێن نیكنام، راوێژكاری وەزیری تەندروستی ئێران رایگەیاندوە ساڵانە زیاتر لە یەك ملیۆن كەس لە وڵاتانی جیهانەوە سەردانی ئێران دەكەن بە مەبەستی چارەسەری تەندروستی كە زۆربەیان لە وڵاتانی دراوسێن. ئەنجومەنێكی گەشتیاریی ئاشكرای دەكات زۆرترین گەشتیار لە عێراقەوە سەردانی ئێرانی كردوە و رێژەی گەشتیش بۆ ئەو وڵاتە بەرز بوەتەوە. بە وتەی راوێژكاری وەزیری تەندروستی ئێران بەهۆی كەمیی نرخەكان و ئاستی گونجاوی خزمەتگوزارییە تەندروستی و پزیشكییەكان، ژمارەیەكی زۆر لە خەڵكی وڵاتانی دراوسێ وەك گەشتی تەندروستیی روو لە ئێران دەكەن بۆیە پلان هەیە ئاسانكاریی بكرێت بۆ ئەوەی لانیكەم لە ساڵێكدا شەش ملیۆن كەس بە مەبەستی چارەسەریی تەندروستی ورو لە وڵاتەكە بكەن. هەروەها دیاكۆ عەباسی، سەرۆكی ئەنجومەنی گەشتیاریی تەندروستیی رایگەیاند؛ ژمارەی ئەو گەشتیارانەی كە پێش سەردەمی بڵاوبونەوەی ڤایرۆسی كۆرۆنا رویان لە ئێران كردوە زۆر زیاتر بوە لە ئێستا و داهاتی ساڵانەشی یەك ملیار و 100 ملیۆن دۆلار بوە كە بۆ 700 ملیۆن تا 800 ملیۆن دۆلار كەمی كردووە. عەباسی ئەوەشی دووپاتكردووەتەوە كە زۆربەی ئەو كەسانەی بە مەبەستی تەندروستی روو لە ئێران دەكەن خەڵكی عێراق، ئەفغانستان و عومان بوون.   خەڵكی عێراق لە ریزبەندی دووەمی سەردانی نەخۆشخانەكانی ئێراندا ژمارەی ئەو كەسانەی بە مەبەستی چارەسەری تەندروستی و جوانكاریی پزیشكی دەچنە وڵاتی ئێران بەرزدەبێتەوە كە خەڵكی عێراق دووەم گەشتیاری بیانین كە بە مەبەستی چارەسەریی سەردانی ئەو وڵاتە دەكەن. هاشم دەریاباری، سەرپەرشتیاری ناوەندی چاودێریی دەرمان و چارەسەری وەزارەتی تەندروستی ئێران رایگەیاند؛ ژمارەی ئەو گەشتیارانەی بە مەبەستی چارەسەریی و جوانكاریی پزیشكی رو لە وڵاتەكە دەكەن بەرز بوەتەوە و لە سێ مانگی ئەمساڵیشدا 247 ناوەندی تەندروستی تایبەت كراوە بە گەشتیاران.      بە پێی زانیارییەكانی ناوەندی چاودێریی دەرمان سەر بە وەزارەتی تەندروستیی ئێران زۆربەی ئەو كەسانە بە مەبەستی چارەسەریی رویان لە وڵاتەكە كردوە تایبەت بون بە بوارەكانی ژنان و منداڵبون، نەشتەرگەرییەكانی چاو، جوانكاریی ، دڵ و دەمار، شێرپەنجە، چارەسەری سروشتی و نەشتەرگەریی گشتیی. ئێران لە رووی سەردانی گەشتیاری تەندروستییەوە دەكەوێتە ریزبەندی 46-ەمین وڵاتی جیهان كە زۆرترین گەشتیار بە مەبەستی چارەسەری تەندروستی و جوانكاری رووی تێدەكەن.   دەرمانی گەشتیاران و دەردی  دانیشتوانی ئێران بە پێی راپۆرتێكی ئەنجومەنی پسپۆڕانی پزیشكیی ئێران؛ هەرزانبونی دەرمان لە ئێران بەراورد بە وڵاتانی دراوسێی وەك عێراق و پاكستان و ئەفغانستان وای كردوە ساڵانە 300 بۆ 400 ملیۆن دۆلار دەرمان كە 80%ی هاوردەی دەرمانە بۆ ئێران، بە قاچاخ رەوانەی وڵاتانی دراوسێ بكرێتەوە بۆیە دەبێت نرخی دەرمانەكان لە ناوخۆی وڵاتەكە بەرز بكرێتەوە تا هەناردەی ئەو وڵاتە نەكرێت. لە راپۆرتەكەدا رون كراوەتەوە ئەو دەرمانانەی كە لە وڵاتانی جیهانەوە هاوردەی ئێران دەكرێن بە دۆلاری حكومی و هەرزان دەكڕدرێن و بە نرخی هەر دۆلارێك بۆ 50 هەزار تمەن رادەستی خەڵكی وڵاتەكە و گەشتیاران دەكرێت و هاوكات بەشێكیشی رەوانەی وڵاتانی دراوسێ دەكرێن كە بەهۆیەوە قەیرانی كەمی دەرمان رو دەدات و زیانمەندی سەرەكی ئەو حاڵەتەش دانیشتونی ئێران. دابەزینی بەهای تمەن بەرامبەر دۆلار وای كردووە زۆربەی نرخی دەرمان و چارەسەرە پزیشكییەكانی لە ئێران بەرز ببێتەوە و ئەوەش بووەتە هۆی گرنگیدانی زیاتر بە گەشتیارانی تەندروستی كە لە دەرەوەی وڵاتەكە روو لە ناوەندە پزیشكی و تەندروستیەكان دەكەن.      

لە مەرزی پەروێزخانەوە زۆرترین کاڵا و بەروبونی کشتوکاڵی ئێران و رۆژهەڵاتی کوردستان هەناردەی هەرێم و شارەکانی عێراق دەکرێت و بەوەش دەبێتە سەرەکیترین مەرزی پارێزگای کرماشان. گومرگی کرماشان بڵاوی کردەوە تەنها لە سێ مانگی بەهاری ئەمساڵدا بە بەهای 258 ملیۆن و 140 هەزار دۆلار کاڵا لە مەرزی پەروێزخان بۆ هەرێم و شارەکانی عێراق رەوانەکراوە. بە پێی ئامارەکانی گومرگ 36%ی کۆی ئەو کاڵایانەی لە پێنج مەرزی کرماشانەوە هەناردە دەکرێن لە رێگەی مەرزی پەروێزخانەوەیە و لەو سێ مانگەدا 658 تۆن کاڵا و بەربومی کشتوکاڵی هەناردە کراوە. لە ئامارەکانی گومگری کرماشان هاتوە لە سێ مانگی بەهاری ئەمساڵدا ئێران بە بەهای یەک ملیارد و 697 ملیۆن و 742 هەزار و 503 دۆلار کاڵا هەناردەی عێراق کردوە کە 42% لە رێگەی کرماشانەوە بوە. بە گشتی لەو سێ مانگەدا ئێران بە قەبارەی چوار ملیۆن و 514 هەزار و 726 تۆن کەڵای هەناردەی عێراق کردوە کە یەک ملیۆن و 801 هەزار و 80 تۆنی لە رێگەی مەرزەکانی کرماشانەوە بوە. بەهای ئەو کاڵایانەی کە لە سنوری کرماشانەوە هەناردەی باشوری کوردستان و شارەکانی عێراق کراوە گەیشتوەتە 704 ملیۆن و 695 هەزار و 300 دۆلار بوە. کرماشان لە ماوەی ئەو سێ مانگەدا لە روی بەهاوە 42% و لە روی کێشەوە 40%ی سەرجەم هەناردەی کاڵای ئێران بۆ عێراقی بەرکەوتوە و بەوەش بوەتە یەکەم پارێزگا لە ئێران کە زیاترین کاڵای بۆ عێراق هەناردە کردبێت. زۆرینەی هەناردەی کرماشان لە رێگەی مەرزی پەروێزخان بوە کە بەهاکەی گەیشتوەتە 258 ملیۆن و 140 هەزار و 367 دۆلار.

هاوڵاتی تەنها ئەمڕۆ لە هەرێمی کوردستان ١٤ کەس لە دوو ڕوداوی جیادا بونە قوربانی ڕوداوەکانی هاتووچۆ. بەیانی ئەمڕۆ کاتژمێر نۆ لەسەر رێگای دهۆك – موسڵ بەهۆی روداوێکی هاتوچۆوە لە نێوان بارهەڵگرێك و ئۆتۆمبێلێکی تایبەتی کیا ریۆ چوار کەس گیانیان لەدەستدا کە سەرجەمیان ئەندامى یەک خێزان بون کە پێک هاتبون لە دوو پیاو و منداڵ و ژنێک. هەروەها هاتوچۆى گەرمیان ڕایگەیاند  بەیانی ئەمڕۆ لە سەر رێگای کەلار گردەگۆزینە بەهۆی پێکدادانی دو ئۆتۆمبێل لە جۆرەکانى تۆیۆتا پیک ئەپ و نیسان مینى پاس 10 کەس برینداربون و لەو ژمارەیەش نۆ کەسیان منداڵن. هاوکات، سەرجەم ئەو منداڵانەى بریندار بون لەناو ئۆتۆمبێلى مینى پاسەکەدا بون و بریندارەکەى دیکەیش شۆفێرى پیک ئەپەکەیە و سەرجەمیان گەیەنراونەتە نەخۆشخانەی فریاکەوتنی شەهید هەژار لە کەلار. ساڵانە سەدان کەس لە هەرێمی کوردستان بەهۆی روداوەکانی هاتوچۆوە گیانلەدەستدەدەن و هەزاران کەسی دیکەش برینداردەبن و هۆکاری روداوەکانیش بۆ خراپی رێگەوبانەکان و پابەندنەبونی شۆفێران بە رێنماییەکان دەگەڕێنرێتەوە. ساڵی رابردوو لە هەرێمی کوردستان 3 هەزار و 706 رووداوی هاتووچۆ روویانداوە؛ 2 هەزار و 909  رووداو بەهۆی پێکدادانی ئۆتۆمبێلەوە بووە، 773 رووداوی وەرگەڕان و 438 رووداوی شێلانیش هەبووە، لە ئەنجامیاندا 445 کەس گیانیان لەدەستداوە و 7 هەزار و 250 کەسیش برینداربوون.  

پنتاگۆن ئاشکرای دەکات بە مەبەستی بەرەنگاربونەوەی هەوڵەکانی کۆماری ئیسلامی ئێران بۆ دەستبەسەرداگرتنی کەشتییە بازرگانیی و نەوتهەڵگرەکان لە کەنداو ئەمریکا فڕۆکەی جەنگیی رەوانەی ئەو سنورە دەکات. وەزارەتی بەرگریی ئەمریکا(پنتاگۆن) بڵاوی کردوەتەوە؛ بە ئامانجی رێگریی لە هەوڵەکانی هێزەکانی کۆماری ئیسلامی لە گەروی هورموز فڕۆکەی ئێف 16 رەوانەی ئەو سنورە ئاوییەی کەنداو دەکرێت و لەمەوداو سودوەرگرتن لەو جۆرە فڕۆکەیە زیاتر دەبێت. بە پێی لێدوانێ بەرپرسێکی باڵای پنتاگۆن لە کۆتایی ئەم هەفتەدا ژمارەیەک فڕۆکەی ئێف 16 رەوانەی کەنداو دەکرێن کە مەبەستی سەرەکییان رێگریی و بەرەنگاربونەوەی هەوڵەکانی ئێرانە بۆ دەستبەسەرداگرتنی کەشتییە نەوتهەڵگر و بازرگانییەکان. پێشتر یەکەی پێنجەمی هێزی دەریاوانی ئەمریکا لە بەیاننامەیەکدا رایگەیاند؛ رۆژی چوارشەممە (5/7/2023) هێزەکای کۆماری ئیسلامی ئێران تەقەیان لە دوو کەشتی گواستنەوەی نەوت لە کەنداو کردوە و هەوڵیان داوە دەست بەسەر ئەو کەشتیانەدا بگرن. هێزی دەریاوانی ئەمریکا ئاماژەی بەوە کردوە هێز ئێران لە رێگەی بەلەمە تیژڕەوەکانییەوە هەوڵی راگرتنی کەشتییەکانی داوە لە سنوری ئاوە نێودەوڵەتییەکانی کەنداو و دواتر ئەو هێزانە روبەڕوی ئاماژە و ئاگادارکردنەوەی هێزە دەریاوانییەکانی ئەمریکا لەو سنورە بونەتەوە و بە ناچاری شوێنەکەیان جێهێوشتوە. بە پێی بەیاننامەکە؛ سەرەڕای ئەوەی هێزەکانی ئێران تەقەیان لەو کەشتیانە کردوە بەڵام هێزی دەریاوانی ئەمریکا رێگەی نەداوە ئەو دوو کەشتییە بکەوێتە دەست هێزەکانی کۆماری ئیسلامی و شکست بە هەوڵی داگیرکردنی کەشتییەکان هێنراوە. لە لایەکی دیکەوە ئاژانسی هەواڵی (ئەسۆ شیەتێدپرێس) بڵاوی کردوەتەوە؛ بەلەمەکانی ئێران لە دوریی 28 میلی دەریایی لە دوری مەسقەتی پایتەختی عۆمان تەقەیان لە دوو کەشتی یۆنان کردوە کە نەوتی وڵاتی ئیمارات-یان گواستوەتەوە. ئەمریکا رایگەیاندوە؛ لە دوو ساڵی رابردود لانیکەم پێنج کەشتی گواستنەوەی نەوت لە لایەن ئێرانەوە دەستی بەسەردا گیراوە و سوپای پاسداران و هێزەکانی ئەو وڵاتە کێشەیان بۆ ژمارەیەک کەشتی دیکەی بازرگانیی دروست کردوە.  

هاوڵاتی بە پێی هەواڵێک کە ماڵپەڕی "حال وش" کە هەواڵ و زانیارییەکانی بەلووچستان بڵاو ئەکاتەوە، ئەمڕۆ هەینی ١٤ی حەوت ، هاوکات لەگەڵ نوێژی هەینی زاهیدان و شارەکانیتری پارێزگای سیستان و بەلووچستان، ئەنتەرنێتی ئەو پارێزگایە پچڕاوە. ماڵپەڕی ( نێت بلاکس) رێکخراوێک کە چاودێری سنووردارکردنی ئەنتەرنێت ئەکات لە دونیا، پچڕانی ئەنتەرنیتی لەو ناوچەیە پشتڕاستکردۆتەوە. هاوکات خەڵکی زاهیدان و شارەکانیتری ئەو پارێزگایە بە دەم بانگەوازی مەولەوی عەبدولحەمید، پێش نوێژی سوننەکانی زاهیدانەوە رۆشتن و بە شێوی بێدەنگ خۆپیشاندانیان کرد. لە خاش، یەکێکیتر لە شارە گەورەکەکانی سیستان و بەلووچستان، خەڵک هاتنە سەر شەقام و خوازیاری ئازادی زیندانییە سیاسییەکان بوون و پشتیوانی خۆیان لە مەولەوی عەبدولحەمید ، دەربڕی. لە چەند رۆژی رابردوودا و دوای ئەوەی لە لایەن گرووپی چەکداری "جیش العدل"ەوە هێرش کرایە سەر کەڵانتەری ١٦ی زاهیدان، ماڵپەڕە حکوومەتییەکان هەڕەشەیان لە مەولەوی عەبدولحەمید و خەڵکی بەلووچستان کرد بەوەی تۆڵەی خۆێنی ئەو دوو کەسەیان لێ دەسێننەوە کە لەو بنکە سەربازییەدا کوژراون. ماڵپەڕی "تسنیم" سەر بە سپای پاسداران، مەولەوی عەبدولحەمیدی بە هۆکاری ناڕەزایەتی و بشێوییەکانی بەلووچستان ناوبرد و داوای دەستگیرکردن و دادگایی کردنی بوون. حسێن شەرێعەتمەداری سەرنووسەری رۆژنامەی کەیهان، رۆژی یەکشەممەی رابردوو (٩ی جولای)  داوای سزادانی مەولەوی عەبدولحەمید و ئەوانەی کرد کە پشتتیوانی ئەکەن و بۆ جاری چەندەم مەولەوی عەبدولحەمیدی بە بەکرێگیراو و سیخوڕی ئیسرائیل و مووساد ناوبرد. ەرەبەیانی شەممە ٨ی جوولای، لە لایەن دەستەیەکی ٤ کەسی چەکدارەوە، هێرش کراوەتە سەر بنکەیەکی سەربازی لە شاری زاهیدان لە پارێزگای بەلووچستان و بەو هۆیەوە ٢ چەکداری سەر بە دەسەڵات و ٤ کەسی هێرشبەریش کوژراون.   هەر لەم پەیوەندەدا، گرووپی چەکداری "جەیش العدل" کە گرووپێکی چەکداری دژبەری کۆماری ئیسلامین لە سنوورەکانی رۆژهەڵاتی ئێران،  لە تویتێکدا بەرپرسایەتی ئەم هێرشەیان گرتۆتە ئەستۆ. کەڵانتەری ١٦، ئەو بنکە سەربازییەیە کە هێرشی کراوتە سەر و ئەم بنکە سەربازییەی رژیم بە هۆکاری سەرەکی روودوای "هەینی خوێناوی" زاهیدان دەناسرێت. رۆژی هەینی ٣٠ی سێپتەمبەری ٢٠٢٢ و لە هەفتەکانی یەکەمی دەستپێکی شۆڕشی ژینا، خەلکی زاهیدان بە مەبەستی پشتیوانی کردن لە کوردستان، دوای نوێژی هەینی، رژانە سەر شەقام و دژی دەسەڵات دروشمیان وتەوە، بۆ سەرکوتکردنی خۆپیشاندانەکان لە لایەن "کەڵانتەری ١٦"ەوە خۆپیشاندەران درانە بەر دەستڕێژ و زیاتر لە ١٠٠ کەس کە ژمارەیەکیان مناڵبوون کوژران و ئەو رووداوە بە هەینی خویناوی ناسراوە. هەر لە سەرەتای دەستپێکی شۆڕشی "ژینا"وە، خەڵکی زاهیدان و سیستان و بەلووچستان، هەموو رۆژانی هەینی دوای نوێژی هەینی، دژی کۆماری ئیسلامی و هەڵاواردنە ئایینزایی، نەتەوەیی و جوگرافیاییەکان خۆپیشاندان ئەکەن. مەولەوی عەبدولحەمید وەک کەسایەتییەکی ئایینی رێبەری ناڕەزایەتییەکانی بەلووچستان ئەکات و سەرەڕای هەموو هەڕەشەکان لە خواستەکانی خۆی پاشگەز نەبۆتەوە.  

سەركۆ جەمال چوار ساڵ بەسەر پێكهێنانی كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستاندا تێدەپەڕێت و سەدان پڕۆژە لەهەرێمی كوردستاندا راگیراون. لەم کابینەیەی حکومەتدا سەدان پڕۆژە لەهەرێمی كوردستاندا راگیراون و نزیكەی 700 ملیار دیناری بەڵێندەران قەرزارن و ئامادە نیین بیاندەنەوە تا پڕۆژەی دیكە ئەنجام بدەن. هەروەها كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێم بۆ سنوری هەولێرو دهۆك رێگاوشەقامی نوێی دروست كردووە و شەقامی 100 مەتری سلێمانی كارەكانی وەك «كیسەڵ» دەروات، چونكە حكومەتی هەرێم ئامادە نەبوو بودجەی پڕۆژەكە خەرج بكات و سەرۆكایەتی شارەوانی سلێمانی لەرێگەی  فرۆشتنی چەند زەوییەكی نایابەوە هەندێك پارەی بۆ شەقامی 100 مەتری تەرخان كرد، ئەمەش شكستی كابینەكەی مەسرور بارزانییە. حكومەتی هەرێم دەڵێت 757 پڕۆژەی تەنها لە پارێزگای سلێمانی و هەڵەبجەدا ئەنجامداوەو هەزارو 104 پرۆژە لەهەولێرو 617 پڕۆژەی لە دهۆك ئەنجامداوە، ئەگەر ئەم داتایانەتان دروست بێت جیاوازییەكی گەورە لە دابینكردنی بودجە بۆ پڕۆژەكان لە پارێزگای سلێمانی و هەڵەبجە بەرامبەر هەولێرو دهۆك دەردەخات كە مەسرور بارزانی بودجەی بۆ هەولێرو دهۆك زیاتر تەرخان كردووە. هەروەها ئەگەر 757 پڕۆژە لەم چوارساڵەدا لە سلێمانی و هەڵەبجە ئەنجامدرابێت جوڵەی بازاڕو دۆخی ئابووری و دارایی خەڵك گۆرانكاری ئەرێنی بەدوادا دەهات، بەهەمان شێوە بۆ پارێزگاكانی هەولێرو دهۆكیش. حكومەتی هەرێم رەنگە مۆڵەتدانی یەكەیەكی نیشتەجێبوون و پرۆژەكانی كشتوكاڵی و پیشەسازی و بازرگانی و گەشتیاری بە پڕۆژەی خۆیان وەسف كردبێت بۆیە ئەو ئامارانە بەو شێوەیە خراوەتەروو. لەكاتێكدا كابینەی نۆیەم بەڵێنی باشتركردنی كارەبای نیشتمانی داو سەدان ملیار دینار بۆ پڕۆژەی پێوەری زیرەك تەرخانكرا، بەڵام كارەبای مۆلیدەی ئەهلی گەرەك و ناوچەكان نەبێت لە شەوانیشدا كوردستان دەبێتە تاریكستان. لەم ڕاپۆرتەی ڕۆژنامەی هاوڵاتی تەواوی زانیارییەکان لەسەر کابینەی نۆی حکومەتی هەرێم بخوێنەرەوە:https://hawlati.co/page_detail?smart-id=30542  

هاوڵاتی بەغدادو تاران بازرگانییەكانی وزەی نێوانیان بەرز دەكەنەوە ئاڵوگۆڕی نەوتی كەركوك و گرێبەستی فرۆشتنی غاز بەعێراق درێژ دەكرێتەوەو زیادكردنی بەرهەمهێنان لەكێڵگە هاوبەشەكانیاندا بەرز دەكرێتەوە. ئێران و عێراق كە چەند كێڵگەی هاوبەشی نەوتیان لە سنوری رۆژئاوای روباری كارون لە باشوری ئێران هەیە بڕیاریان داوە بەرهەمهێنانەكانیان زیاد بكەن. ئێران كە لە ساڵی 2016 و بە پێی دوو گرێبەست غاز بە عێراق دەفرۆشێت، لە پەراوێزی هەشتەمین كۆبونەوەی وڵاتانی هەناردەكاری نەوت (ئۆپیك) قسەیان لەسەر پێشخستن و زیادكردنی بەرهەمهێنان لە كێڵگە هاوبەشەكانیان كردوە و بە وتەی وەزیری نەوتی ئێران بەغداد و تاران رێككەوتن بۆ ئەوەی هەنگاوەكانیان لە بواری نەوت و غازدا پێش بخەن. ئەگەرچی ئێران نوێكردنەوەی سەرجەم گرێبەستەكانی فرۆشی غازی بە عێراق پەیوەست كردوە بە دانەوەی قەرزەكان، بەڵام بەرپرسانی هەردولا دانیان بەوەدا ناوە هیچ قەرزێكی غاز نەماوە تەنها بەهۆی سزاكانی ئەمریكا ناتوانرێت مامەڵە بەو پارانەوە بكرێت كە عێراق وەك پێدانەوەی قەرزەكانی خستویەتیە سەر ئەژمارێكی بانكی ئێران لە بانكی بازرگانیی عێراق.   گرێبەستەكانی ئێران و عێراق لەكەركوكەوە تا ئیلام لە ساڵی 2013 لە بەغداد و ساڵی 2016 لە بەسڕە دوو گرێبەستی كڕینی غاز لە ئێران لە نێوان تاران و بەغدا كراوە كە بە پێی گرێبەستەكەی بەسڕە كە بۆ ماوەی شەش ساڵە، رۆژانە 35 ملیۆن مەتر سێجا غاز لە ئێرانەوە رەوانەی عێراق دەكرێت، بەڵام هەر بە پێی ئەو گرێبەستە لە وەرزی سەرمادا هەناردەی رۆژانەی غازەكە بۆ 20 ملیۆن مەتر سێجا كەم دەكات. گرێبەستی بەغداد كە ساڵی 2013 واژۆ كراوە لە پارێزگای ئیلام لە رۆژهەڵاتی كوردستانە غاز هەناردەی بەغدادی پایتەختی عێراق دەكرێت. تەنها لە ساڵی 2022 ئێران 17 ملیار مەتر سێجا غازی بە عێراق فرۆشتوە، بە وتەی بەرپرسانی ئێران لە ئێستادا ئاستی هەناردەی رۆژانەی غاز بۆ عێراق 35 ملیۆن مەتر سێجایە كە پارەكەشی مانگانە دەخرێتە سەر ئەژمارێكی بانكی بۆ ئێران. ژوری هاوبەشی بازرگانیی ئێران و عێراق ئاشكرای كردوە جگە لە گرێبەستەكانی غاز ئامادەكاریی كراوە بۆ گرێبەستێكی پیشەسازیی غاز لەگەڵ تاران كە داهاتەكەی بۆ ئێران دەبێتە زیاتر لە پێنج ملیار دۆلار و كەمبونەوەی هەناردەی غازی ئێران بۆ عێراق قەرەبو دەكرێتەوە. ئەو هەنگاوەی ئێران لە كاتێكدایە وڵاتی فەڕەنسا گرێبەستێكی پیشەسازیی بواری غازی لەگەڵ عێراق كردوە كە بەهاكەی 27 ملیار دۆلارە، بەڵام بەرپرسانی تاران بانگەشەی ئەوەیان كردوە كە دەتوانن لەو بوارەدا هاوكارییە پیشەسازییەكانی غازیان تا 50 ملیار دۆلار لەگەل عێراق. یەكێتی هەناردەكانی نەوت و غازی ئێران رایگەیاندوە قۆناغی ئاڵوگۆڕی نەوتی كەركوك دەستی پێكردوە و لەو چوارچێوەیەشدا رۆژانە 80 تەنكەر نەوتی خاو لە كەركوكەوە رەوانەی سنورەكانی ئێران دەكرێت و بڕیارە لە بەرامبەردا ئێران لە روی پیشەسازیی بواری غازی شلەوە هاوكاریی عێراق بكات. لە ساڵی 2016 دوای كۆنتڕۆڵی كەركوك لە لاین حەشدی شەعبی-یەوە هەناردەكردنی نەوتی خاوی كەركوك رەوانەی ئێران كراو و لە بەرامبەردا بەنزین لەو وڵاتەوە رەوانەی شارەكانی عێراق كراوە بەڵام وردەكارییەكانی ئەو ئاڵگۆڕەی نەوتی كەركوك كە بە سیستمی (SWAP) ناو دەهێنرێت رون نییە، بەڵام چەند جارێك رەوانەكردنی نەوتی خاو بەهۆی ناڕەزایەتییەكانی توركیا راگیراوە.   كەچەڵ تیماری سەر خۆی پێناكرێت پێشتر جواد ئەوجی، وەزیری نەوتی ئێران لە لێدوانێكدا لە بەغداد بە ئامادەبونی محەمەد شیاع سودانی، سەرۆك وەزیرانی عێراق رایگەیانبدو رێككەوتنێك لە نێوان تاران و بەغداد واژۆ كراوە بە مەبەستی پەرەپێدانی ئەو كێلگە غازی و نەوتانەی كە لە نێوان دوو وڵاتەكەدا بە هاوبەشی بەڕێوەدەچن. وەزیری نەوتی ئێران وتویەتی: لە چوارچێوەی ئەو رێككەوتنەدا جگە لە دروستكردنی هێڵی بۆڕی نەوت و غاز لە نێوان دوو وڵاتەكەدا، ئێران كار دەكات بۆ نۆژەنكردنەوەی ژمارەیەك لە پاڵاوگەكانی عێراق. بەهۆی بەرزبونەوەی خواست لەسەر غاز و نەبونی بودجە بۆ چاكسازیی لە سیستمی بەرهەمهێنان و بەكارهێناندا، ئێران روبەڕوی قەیرانی غاز دەبێتەوە و بەڵگەكانیش ئاشكرای دەكەن ئەگەر ئەو وڵاتە چاكسازیی نەكات ناچارە غاز هاوردە بكات. بە پێی ئەو بەڵگە نهێنییانەی كە گروپێكی هاككەر لە پێگەی ئەلیكترۆنی سەرۆكایەتی كۆماری لە ئێران دزەیان پێكردوە، نۆژەنكردنەوە ئامێرەكانی كێلگە و پاڵاوگەكانی نەوت و غازی وڵاتەكە پێویستی بە 25 بۆ 30 ملیار دۆلار هەیە و هەر بەو هۆیەوە چەند ساڵێكە بەرهەمهێنانی غاز زیادی نەكردوە. لەو بەڵگانەدا دەركەوتوە؛ ناهاوسەنگیی لە بەرهەمهێنان و بەكارهێنانی غازی رۆژانە لە ئێران گەیشتوەتە 350 ملیۆن مەترسێجا و ئەگەر تا سێ ساڵی داهاتوو ئاستی بەرهەمهێنانی غاز بەرز نەكرێتەوە و چاكسازیی لە شێوازی بەكارهێنانی ئەو سوتەمەنییەدا نەكرێت، وڵاتەكە ناچارە غاز لە دەرەوە هاوردە بكات. غاز سەرچاوەیەكی سەرەكی سوتەمەنیی بزوێنەری كارگە و ئۆتۆمبێلەكانە لە ئێران و زۆرینەی هاوڵاتییانی ئەو وڵاتەش بە مەبەستی گرمكردنەوە لە وەرزی زستاندا سودی لێوەردەگرن. بڵاوبونەوەی ئەو بەڵگانە لە كاتێكدایە ئێران خاوەنی 44 تریلیۆن سێجا غازە و وەك دووەم وڵات دوای روسیا  ئەژمار دەكرێت كە خاوەنی 21%ی یەدەگی غازی جیهانە.

هاوڵاتی ئەمڕۆ لە سنووری ئیدارەی سەربەخۆی زاخۆ سێ کەس لە ئاودا خنکان؛ بەڕێوەبەری بەرگریی شارستانیی زاخۆ دەڵێت، دووان لەوانەی خنکاون خەڵکی زاخۆن و ئەوی دیکەیان خەڵكی سێمێلە رائید جەمال هەسنی، بەڕێوبەری بەرگری شارستانی زاخۆ بە هاوڵاتی وت" ڕوداوی یەکەم لە رووباری خابوور لە گوندی دولای زاخۆ ڕویداوە، کەسێک بەناوی ئەحمەد ئاریان لە دایک بووی2007 تەو، دانیشتووی قەزای سێمێلە لەگەڵ خێزانەکەی سەرەدانی زاخۆیان کردبۆ بەمەبەستی گەشتکردن" رائید جەمال هەسنی سەبارەت بە ڕوداوی دووەم دەڵێت" لەسەر رێگای ئیبراهیم نزیک گوندی باکورمان مێرمنداڵێکی تەمەن 13ساڵ بەناوی(م،ئە، س)خنکاوە" باسی لەوەشكرد" ڕوداوی سێ یەمیش کەسێکی ترە لەناوچەی بەرە گەورا خنکاوه و گەڕان بەدوای تەرمەکەی لەلایەن تیمەکانمان بەردەوامه" لە ئێستادا تیمەکانی بەرگری شارستانی بەدوای تەرمی ئەو هاوڵاتییانەدا دەگەڕێن . بەگوێرەی ئاماری بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی پۆلیسی هەرێمی کوردستان، ساڵی رابردوو 104 کەس لەنێو ئاودا لە هەرێمی کوردستان خنکاون. 

سازدانی: هاوڵاتی ئەندامێكی ئەنجومەنی پژاك لە ئەوروپا دەڵێت:» پرسی گفتوگۆكردن لەگەڵ كۆماری ئیسلامی ئێران بەسەرچووە»، دەشڵێت:» پرسی خەباتی چەكداری ناچارییە و بۆ بەرگری لەخۆكردنە». جوامێر مارابی ئەندامی ئەنجومەنی پژاك لەچاوپێكەوتنێكدا لەگەڵ هاوڵاتی باس لەدۆخی ڕۆژهەڵاتی كوردستان دەكات ئاماژە بەوە دەدات كە هەماهەنگی و كاری پێكەوەیی حزبەكانی ڕۆژهەڵات لەدۆخێكی باشدایە. هاوڵاتی: دۆخی ڕۆژهەڵاتی كوردستان بەگشتی چۆنە؟ جوامێر مارابی: شۆڕشی ژن ژیان ئازادی، دوایی نەهاتووە و لە شێواز و فۆرماتی دیكەدا بەردەوامە، رژێمی كۆماری ئیسلامی زۆری پێخۆشە رای گشتی بڕواپێبهێنێت كە ئەو شۆڕش و سەرهەڵدانە كۆتایی هاتووە، بەڵام راستییەكان پێچەوانەی خەونەكانی رژیمە. هاوڵاتی: پاش كۆتایی هاتنی خۆپیشاندانەكان ئێران فشارەكانی بۆ سەر ڕۆژهەڵاتی كوردستان تا چ ئاستێك توند كردووەتەوە؟ جوامێر مارابی: بەگشتی هەر لە سەرەتای هاتنە سەر كاری دەوڵەتی ویلایەتی فەقییەوە، رۆژهەڵاتی كوردستان هاوشێوەی وڵاتێكی داگیركراو هەڵسوكەوتی لەگەڵ كراوە، لەلایەن ئەو رژێمەوە، گەلی كوردیش هیچ كات ئەو رژێمەیان بە هی خۆیان نەزانیوە و هەمیشە وەكو دەوڵەتێكی داگیركەر چاویان لێكردووە و لە هەر بۆنە و لە بچووكترین دەرفەتدا ئەوەیان بە رژێم نیشانداوە. لە ئێستاشدا و لە قۆناغی شۆرشی ژن ژیان ئازادیدا، توڕەیی، ئەو رژێمە داگیركەرە لە گەلی كورد لە رۆژهەڵاتی كوردستان، چەند قات زیادیكردووە، چونكە یەكەم بزیسكەی شۆڕشەكە لە رۆژهەڵاتی كوردستانەوە لێی درا و فەلسەفە و پارادیمەكەش هی رێبەرێكی كاریزمای كوردە بە ناوی رێبەر ئوجەلان. دواتر شۆڕشەكە سەرجەم شارەكانی دیكەی ئێرانیشی گرتەوە و بوو بە گەورەترین مەترسی بۆ سەر دەسەڵاتی كۆنەپارێزی ، رژێم لە چاوی كوردستانی دەیبینێت.  بۆیە هەوڵ دەدات بتوانێت رۆژهەڵاتی كوردستان و ئێران بگەڕێنێتەوە پێش شۆڕشی ژن ژیان ئازادی، جوگرافیای سیاسی ئێران ناگەڕینەوە خاڵی بەر لە دەست پێكردنی شۆرشی ژن ژیان ئازادی، سەرباری ئەو راستییە، رژێم تا ئێستا چەندین كەسی لە سێدارە داوە و بە هەزاران كەسی راپێچی زیندانەكان كردووە. هاوڵاتی: پژاك ئاگربەستی لەگەڵ كۆماری ئیسلامی ئێران بەردەوامە؟ جوامێر مارابی: پێموایە ئەو پرسیارە سەدانجار وەڵام دراوەتەوە و منیش نامەوێ دووپاتیبكەمەوە ، بەڵام ئەوەی هەیە لە ئێستادا ئاگری شەڕی نێوان هێزەكانی رۆژهەڵاتی كوردستان (یەرەكە) لە كۆساڵان و سوپای پاسداران گەرمە و نەبڕاوەتەوە. هاوڵاتی: پێتانوایە شەڕی چەكداری چارەسەری پرسی كورد و گەلانی دیكەی ئێران دەكات؟ جوامێر مارابی: گەلی كورد لە هیچ كام لە بەشەكانی كوردستاندا باوەڕی بەوە نییە كە رێگە چارەی پرسی نەتەوەیی ئەم گەلە، خەباتی چەكدارییە، چەك بۆ گەلی كورد، بۆ هێرش بردن نییە، بەڵكو بۆ بەرگرییە. خەباتی چەكداری بژاردەیەكی ناچارییە كە گەلی كورد بۆ مانەوە و بەرگری لە دەستكەوتەكانی پەنای بۆ بردووە، هەر ئەو دەوڵەتانە كە بوونی هێزی چەكداری بەرگریكاری گەل و خاكێكی داگیركراو وەكوو كورد بە عەیبە و خراپ دەزانن و دەڵێن سەردەمی خەباتی چەكداری نەماوە، بە ئەوروپایی و ئەمریكایی و هتد. خۆیان بەردەوام خەریكی بەرهەمهێنانی پێشكەوتووترین چەكە كۆمەڵكوژەكانن، كۆمەڵگای مرۆڤایەتی لەلایەن ئەو بەناو پێشكەوتووانەوە، گەورەترین مەترسی لەسەرە. هاوڵاتی: ئێران مۆڵەتی شەش مانگی داوەتە عێراق و هەرێم كە دەبێت حزبەكانی ڕۆژهەڵات چەك بكەن یاخود بیانكەنە كەمپەوە، بۆچونتان چییە لەوبارەیەوە؟ جوامێر مارابی: بانگەشەی داماڵینی چەك لە بزاڤی رزگاریخوازی گەلی كورد، فیتی داگیركەرانە و كورد بە بێ هێشتنەوەی پاراستنی خۆكوژی ناكات، تا كاتێك داگیركەران بە ئاگر و ئاسن وەڵامی سەرەتاییترین داخوازی مافەكانی كورد بدەنەوە. هاوڵاتی: نزیكبوونەوەتان لەحزبەكانی دیكەی ڕۆژهەڵات تا چ ئاستێكە؟ گەیشتووەتە ئەوەی خەباتی پێكەوەیی ئەنجام بدەن؟ جوامێر مارابی: قۆناغی حاشا و لە بەرچاو نەگرتن و سڕینەوەی پژاك وەكو پارتێكی رۆژهەڵاتی كوردستان كۆتایی هاتووە و پژاك بە خەباتی خۆی، ئەو راستییەی سەلماندووە و كەس ناتوانێ نادیدەی بگرێت. لەئێستادا لێكتێگەیشتن لە نێوان پژاك و بەشێك لە پارتەكانی دیكەی رۆژهەڵات لە ئاستێكی باشدایە، پەیوەندی هەیە سەردەمی دژایەتی كردن و هێرشی میدیایی بۆ سەر یەكتر، جێی خۆی داوە بە دیاگۆگ و پەیوەندی و بەڕێوەبردنی هەندێ كۆڕ و كۆنفرانس پێكەوە، ئەمیش یەكێك لە دەستكەوتەكانی شۆرشی ژن ژیان ئازادییە. لەگەرمەی ئەو شۆڕشە پارتەكانی رۆژهەڵاتی كوردستان ئەگەرچی بە جیاواز، بەڵام بە هەماهەنگی لەگەڵ یەكتر و لە یەك رۆژدا لە سەر هەنگاوەكان لە رۆژهەڵاتی كوردستان بڕیاریان دەدا، لە ئێستاشدا ئاراستەكە بەرەو هاوكاری و هەماهەنگی زیاترە. ئەمەش خواستی گەلەكەمانە لە رۆژهەڵاتی كوردستان. هاوڵاتی: لەشاخەكانی كۆساڵان شەڕ لەنێوان هێزەكانی پژاك و سوپای پاسداران ڕوویدا، هۆكاری شەڕەكە چی بوو؟ جوامێر مارابی: شەڕی كۆساڵان، هۆكاری زۆرە، یەكەم، رژێم پژاك بە یەكێك لە هۆكارە سەرەكییەكانی سەرهەڵدان و پەرەسەندنی شۆڕشی ژن ژیان ئازادی دەزانێت، دروشمەكان و ئەو شێوازە لە سەرهەڵدان و شۆڕش، بەرهەمی ئەو كولتور و رێبازەیە كە پژاك كە بە ساڵانە لە رۆژهەڵاتی كوردستان كاری بۆ دەكات. هەروەها نزیكبوونەوەی پارتەكانی رۆژهەڵاتی كوردستان و بەڕێوە چوونی ئەو كۆنفرانسە لە پەرلەمانی ئەوروپا و بە بەشداری پارتە سەرەكییەكانی رۆژهەڵاتی كوردستان و گەلانی دیكە ئێران، رژیمی زۆر توڕە و نیگەران كردووە. هاوڵاتی: ئێران هیچ كاتێك داوای گفتوگۆی لێكردوون؟ جوامێر مارابی: گەلی كورد لە رۆژهەڵاتی كوردستان، هەمیشە پێی وابووە كە رێگەی دیالۆگ و ئاشتیانە باشترین رێگایە بۆ چارەسەر كردنی پرسی كورد، ئەوە رژێمە هەمیشە وەڵامی ئەو داخوازییەی بە گولە داوەتەوە. ئەو رژێمە لە لای گەلانی ئێران بەگشتی و گەلی كورد بە تایبەت هیچ رەوایەتیەكی نییە، خواستی رووخانی، خواستی سەرەكی گەلانی ئێرانە، رژێم  بۆ خۆی هیچ شەرعییەتی نییە چۆن دەتوانێ ببێتە ئەو مەرجەعە كە گەلی كورد و گەلانی دیكەی ئێران، داوای مافەكانی خۆیان لەو بكەن. هەرجۆرە خۆش باوەڕییەك كە پێمان وابێ ئەو رژێمە لە رێگەی دیالۆگەوە پرسەكان چارەسەر دەكات، ئاسنی سارد كوتانە و تەنیا تەمەنی رژێم درێژ دەكاتەوە. هاوڵاتی: دۆخی نێودەوڵەتی و هەرێمایەتی لەبەرژەوەندی بەدیهێنانی مافەكانی گەلی كورد و ئێرانیەكانە؟ جوامێر مارابی: كورد لە رۆژهەڵاتی كوردستان، هەر لە ئێستاوە و لە هەندێ بۆنەدا، وەك هاتنی سێلاو و زەوی لەرزە و كۆرۆنا، بەهۆی نادروست بوونی رژێم بۆ بەهاناچوونی لێقەوماوانەوە، جۆرێك لە خۆبەڕیوەبەریان ئەزموون كردووە، خۆسەری دێمۆكراتیك تەنیا رێگەچارەیەك نییە بۆ رۆژهەڵاتی كوردستان و گەلانی ئێران، بەڵكو گونجاوترین و چارەسەر كردنی بنەڕەتی پرسە جیاوازییەكانی كۆمەڵگای فرەیی رۆژهەڵاتی ناوەڕواست و بەشێك لە شوێنەكانی دیكەی دنیاش، هەمان مۆدێلە. خۆبەڕێوەبەریی دێمۆكراتیك سیستەمی خۆسەرییە كە دەبێ خۆی لەگەڵ كۆمەڵگاكاندا بگونجێنێت و وەڵام بە پرسەكانی ئەو شوێنانە بداتەوە، رۆژهەڵاتی كوردستانیش دەتوانێ شێوازی خۆسەری دێمۆكراتیكی خۆی هەبێت. هاوڵاتی: دۆخی ئابوری لەڕۆژهەڵاتی كوردستان تا چەند كاریگەری هەبووە لەوەی بەشێك لەخەڵكی ڕۆژهەڵات خزمەت بەدەزگاكانی ئێران بكەن و كێشە بۆ ڕێكخستنەكانی حزبە كوردیەكان دروستبكەن؟ جوامێر مارابی: پرسی برسی راگرتن، بێ خزمەتگوزاری هێشتنەوە و دواكەوتوو راگرتنی گەلانی بندەست لە لایەن هەر دەسەڵاتێكی دیكتاتۆرەوە، پەیڕەو دەكرێت، بۆ ئەوەی خەڵكەكە ناچار بە هاوكاری لەگەڵ خۆیان بكەن. لە هەموو بەشەكانی كوردستان ئەو پیلانە چەپەڵ و نامرۆڤانەیە بەڕێوەچووە و بەڕێوە دەچێت، لە پاڵ ئەو راستییە تاڵەدا و لە بەرامبەردا، ئاستی وشیاری گەلەكەمان بۆ بەدەستهێنانی مافەكانیان، بە رادەیەك بەرزە، كە توانیویەتی هەموو پیلانەكانی رژێم پووچەڵ بكاتەوە، چونكە سەرەنجام مرۆڤ ناتوانێ بەبێ ئازاد ژیان و ژیانێكی بە كەرامەت و شەرافەتمەندانە ناوی مرۆڤ بوون لە خۆی بنێت، گەلی كوردیش لە مێژە و تایبەتی تر دوای دامەزراندنی تەڤگەری ئاپۆیی، بریاری داوە ژیانێك بەبێ ئازادی و بە كەرامەت لە سەر خاكی خۆی پەسەند نەكات و لە دژی تێكۆشان بكات

هاوڵاتی بە پێی ئەو زانیارییانەی ئاژانسی هەواڵەکان بڵاویانکردۆتەوە ،٥٤ پارێزەری شاری بۆکان لە لایەن داواکاری گشتی دادگای ئینقلابی ئەو شارەوە بە فەرمی ئاگادار کراونەتەوە کە ئەبێ لە بەردەم دادگا ئامادە بن. بە پێی زانیارییەکانی هەنگاو لەم بارەوە ئەم پارێزەرانە لە لایەن ناوەندە ئەمنییەتییەکانەوە بە فەرمی ئاگادار کراونەتەوە کە ئەبێ وەڵامدەرەوە بن بۆ کۆمەڵێک لەو تۆمەتانەی خراوەتە پاڵیان. جێگەی ئاماژەیە تۆمەتی ئەوە خراوەتە پاڵ ئەم پارێزەرانە کە بە بڵاوکردنەوەی کۆمەڵێک ڤیدیۆ و وێنە، هەوڵیانداوە ئارامی و ڕای  گشتی تێک بدەن . جێگەیباسە ئەم پارێزەرانە لە سەردەمی بزووتنەوەی ژینادا، بە بڵاوکردنەوەی بانگەوازێک پشتیوانی خۆیان لە بنەماڵەی ژینا ئەمینی دەربڕێبوو. ژینا ئەمینی لە 16-09-2022، لە تاران گیانی لەدەستدا، دوای ئەوەی سێ رۆژ پێشتر لە بنکەی پۆلیسی رەوشتی تاران تەندروستیی تێکچوو. ئەمجەد ئەمینی، باوکی ژینا دەڵێت، بەپێی ئەو زانیارییانەی پێی دراوە، کچەکەی لەلایەن هێزەکانی پۆلیسەوە لێی دراوە و بەوهۆیەوە گیانی لەدەستداوە.  

هاوڵاتی لەگەڵ پەرەسەندنی خۆپیشاندانەکانی فەڕەنسا ،نووکە پەنجەیەکی دەستی مرۆڤ لە نێو زەرفێکی نامەدا بۆ ئیمانوێل ماکرۆن، سەرۆککۆماری فەرەنسا نێردراوە.  داواکارانی گشتی فەڕەنسا ڕۆژی پێنجشەممە ڕایانگەیاند لێکۆڵینەوەیەکیان دەستپێکردووە دوای دۆزینەوەی پەنجەیەکی بڕاو لە نامەیەکدا کە بۆ کۆشکی سەرۆکایەتی نووسراوە. گۆڤاری  ڤالێورس ئەکتێلس کە یەکەم  شوێن بوو هەواڵەکە بڵاوبکاتەوە ڕایگەیاند، نامەکە  لە سەرەتای ئەم هەفتەیەدا لەلایەن ئەو ستافەی بۆ ئیمانیۆل ماکرۆن کاردەکەن دۆزراوەتەوە و پۆلیسی لێئاگادار کراوەتەوە. سەرچاوەیەکی نزیک لە لێکۆڵینەوەکە بە ئاژانسی فرانس پرێسی ڕاگەیاند بڕوایان وایە نووکە پەنجەکە لە دەستی نێردەری نامەکە کرابێتەوە کە کەسێکی تووشبووی نەخۆشیی دەروونییە. میدیای فەرەنسی دەڵێت، کەسەکە دۆزراوەتەوە و چارەسەری پزیشکی پێدراوە.  رۆژانە هەزار تاوەکو هەزار و 500 نامە و نامەی ئەلیکترۆنی بۆ ئیمانوێل ماکرۆن دەنێردرێن؛ هەموویان لە لایەن تیمێکی 70 کەسییەوە لە شوێنێکی دوور لە کۆشکی ئیلیزێ دەپشکنرێن پێش ئەوەی بگەیێنرێنە دەستی سەرۆککۆماری ئەو وڵاتە.  ئەم رووداوە دوای کوژرانی نائیلی تەمەن 17 ساڵانی بە رەچەڵەک جەزائیری لە ناوچەی نانتێری پاریس دێت بە دەستی پۆلیس کە بووە هۆی ناڕەزایەتیی تووند دژی پۆلیس و بۆ ماوەی یەک هەفتە گرژی لێکەوتەوە.  

هاوڵاتی لە مانگی رابردوو سوید کۆمەڵێک یاسای توندی دەرکرد بۆ بەنایاسایی کردنی پێدانی هاوکاری ماددی بۆ گروپە قەدەغەکراو و «تیرۆرستییەکان» کە تێیدا ئەوەی سەرنجی خراوەتەسەر پەکەکە، یەپەگە، پەیەدە، هەروەها رێکخراوی فەتۆیە. لەنێو سویدا ژمارەی کورد لەنێوان 150 هەزار بۆ 200 هەزار کوردایە و بەشێکی زۆریان چالاکوانن، بەڵام ئەمە مانای ئەوە نییە کە سەر بە پەکەکە بن. لە سەرەتادا تورکیا تەنها داوای 33 کەسی دەکرد لە سوید کە تۆمەتبار بوون بە پەیوەندی بە «ڕێکخراوی تیرۆرستی» بەڵام لە سەرەتای ئەم ساڵەوە داواکارییەکەی ئەنقەرە بەرزبوویەوە بۆ 130 کەس. لە هەفتەی رابردوودا، دادگای ستۆکهۆڵم کوردێکی بەناوی یەحیا گونگۆر بە چوار ساڵ و  شەش مانگ سزادا بە تۆمەتی ئەوەی هاوکاری دارایی پەکەکەی کردووە لە سوید. بەپێی بڕیاری داداگەکە یەحیای تەمەن 41 ساڵ دوای تەواوکردنی سزاکەی دیپۆرت دەکرێتەوە بۆ سوید. یەحیا تەنها کورد نییە کە یاسا نوێیەکانی سوید بەسەریدا بسەپێنرێت. پێشتر و لە مانگی کانونی یەکەمی 2022، مەحمود تات لەلایەن سویدەوە گەڕێندرایەوە بۆ تورکیا. مەحمود تات پیشەی شۆفێری پاس بوو لە شاری دەرسیم و بەتۆمەتی هەبوونی پەیوەندی بە پەکەکەوە نزیکەی حەوت ساڵ لەلایەن تورکیاوە بە غیابی سزادرا. مەحمود تات لەساڵی 2015 گەشتە سوید و داوای مافی پەنابەرێتی کرد. بەهۆی فشارەکانی تورکیاوە، ژیانی کوردانی تاراوگە لە سوید زۆر سەختتر بووە. جەلیل توران کوردێکە کە ماوەی هەشت ساڵە لە سوید دەژی و بۆ گۆڤاری فۆرن پۆلەسی ئەمریکی قسەی کردووە و دەڵێت: بەهۆی ئەوەی تۆمەتی پەیوەندی بە پەکەکەوە بۆ دروستکراوە، مافی پەنابەرێتی لەلایەن سویدەوە رەتکراوەتەوە. جەلیل توران بە گۆڤارەکەی راگەیاندووە کە ئەو بەشداری لە هیچ چالاکییەکی چەکداری نەکردووە بەڵام تەنها لە شەڕی داعشدا وەک کەسێکی پزیشکی یارمەتی کەسانی برینداری داوە لە رۆژاڤا. توران باسی لەوەشکردووە، کە دووجار ویستویەتی خۆی بکوژێت بەهۆی ترسی ناردنەوەی بۆ تورکیا. زنار بۆزکورت یەکێکی ترە لەو کوردانەی لە سوید کێشەی بۆ دروست دەکرێت و لە ئابی 2022 لە ماڵەکەی خۆیدا گیرا و فەرمانی رادەستکردنەوەی بۆ تورکیای بۆ دەرچوو، بەڵام بەهۆی چەند هەڵمەتێکی رێخکراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی بڕیارەکە هەڵوەشایەوە. هەرزوو میدیاکانی تورکیا باسیان لەوەکرد کە سوید زنار بۆزکورتی تەمەن 26 ساڵ بەتۆمەتی هەبوونی پەیوەندی لەگەڵ پەکەکە دەستگیرکراوە. زنار لە ئێستادا خاوەنی رەگەزنامە و مۆڵەتی مانەوە نییە لە سوید و داواکەی لە ساڵی رابردوودا رەتکرایەوە، ئەوەش لەسەر داواکاری ئاژانسی ئاسایشی نیشتمانی سوید. زنار بە فۆرن پۆلەسی راگەیاندووە کە پێش ئەوەی داواکەی رەتبکرێتەوە لەلایەن ئاژانسەکەی سویدەوە بانگێشتی چاوپێکەوتنێک کراوە و لەوێ پێیانوتووە لە هەژماری ئینستاگرامەکەیدا چەند وێنەیەکی ئەویان لە خۆپیشاندانێکدا بینیووە کە ئاڵای پەکەکەی تێدا هەڵکراوە. لەم ڕاپۆرتەی ڕۆژنامەی هاوڵاتی زانیاری زیاتر بخوێنەرەوە لەسەر ڕێکەوتنی تورکیا و سوید:https://hawlati.co/page_detail?smart-id=30552