کێ گفتوکۆکانی هەسەدە و دیمەشقی تێکدا و بووە هۆی دروستبوونی شەڕ؟

هاوڵاتی سه‌رۆکایه‌تیى هه‌رێمی کوردستان لە نوسراوێکدا داوا لە  کۆمسیۆنى باڵاى سه‌ربه‌خۆى هه‌ڵبژاردنى عێراق دەکات ئاماده‌یى نیشان بدات بۆ سه‌رپه‌رشتیکردنى هه‌ڵبژاردنى په‌رله‌مانى کوردستان. سەرۆکایەتیی هەرێمی کوردستان لە نووسراوێكى فه‌رميدا کە رۆژی دووشه‌ممه‌، 2023/7/10، به‌ واژۆى سه‌رۆكى ديوانى سه‌رۆكايه‌تيى هه‌رێمى كوردستان ئاراسته‌ى كۆمیسيۆنى باڵاى سه‌ربه‌خۆى هه‌ڵبژاردنى عێراقی کردووە، داواى كردووه كۆمیسيۆن ئاماده‌يى نيشان بدات بۆ سه‌رپه‌رشتيكردنى هه‌ڵبژاردنى په‌رله‌مانى كوردستان. له‌ نووسراوه‌كه‌ی سەرۆکایەتیی هەرێمی کوردستاندا هاتووە كه‌ به‌پێى فه‌رمانى هه‌رێميى ژماره‌ (90) له‌ 2023/3/26، بڕيار دراوه‌ هه‌ڵبژاردنى په‌رله‌مانى كوردستان رۆژى 2023/11/18 به‌ڕێوه‌بچێت، بۆیە داوای كردووه‌ كۆميسیۆنى باڵاى سه‌ربه‌خۆى هه‌ڵبژاردنى عێراق ئاماده‌يى نيشان بدات بۆ سه‌رپه‌رشتيكردنى هه‌ڵبژاردن له‌و رێکەوتەدا يان له‌گه‌ڵ هه‌ڵبژاردنى ئه‌نجوومه‌نى شاراوانييه‌كانى عێراق له‌ 2023/12/18. نوێدەکرێتەوە..

هاوڵاتی رۆژی دووشەممە ١٠ی حەوت، شەش وڵاتی عەرەبی و رووسیا لە مۆسکۆ دەربارەی پرسی خاوەندارێتی سێ دوورگەی "تونبی گەورە، تونبی بچووک و ئەبوومووسا" هەڵکەوتوو لە کەنداو کۆبوونەوە. لە راگەیاندراوی کۆتایی ئەو کۆبوونەوەیەدا وڵاتانی کەندوا و رووسیا  جارێکیتر پشتیوانی خۆیان دەربڕی بەرامبەر هەوڵەکانی ئیمارات دەربڕی بۆ گفتوگۆ کردن لەگەڵ ئێران بۆ ئەوەی کێشەی خاوەندارێتی ئەو سێ دوورگەیە یەکلایی بێتەوە و چارەسەر بکرێت. بڵاوبوونەوەی ئەو راگەیاندراوە ناڕەزایەتی بەشێکی زۆر لە بەرپرسانی ئێستا و پێشتری کۆماری ئیسلامی لێکەوتۆتەوە. زۆربەی بەرپرسان واژۆکردنی ئەو راگەیاندنە بە پشتتێکردنی رووسیا لە ئێران لێک ئەدەنەوە. لەم پەیوەندەدا، ناسر کەنعانی وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئیران،  رۆژی سێ شەممە ١١ی حەوت دژ بە رایگەیاندنی کۆتایی کۆبوونەوەی وەزیرانی دەرەوەی شۆرای هاوکاری کەنداو و رووسیا ، کە لە مۆسکۆ بەڕێوەچوو ڕایگەیاند :" ئەم دوورگانە تا هەتایە سەر بە ئێرانن  و بەشێکن لە ئێران و دەرکردن و بڵاوکردنەوەی ئەم جۆرە راگەیاندنانە لەگەڵ پەیوەندی دۆستانەی ئێران و دراوسێکاندا ناگونجێت". لەم پەیوەندەدا ئەحمەد زەید ئابادی، رۆژنامەنووسی ئێرانی  لە تویتەری خۆی نووسیویەتی :" رووسەکانیش وەک چینییەکان لە پرسی تایبەت بە دوورگەکانی کەنداوی (فارس) لەگەڵ شۆرای هاوکاری کەنداو هاودەنگن و باس لە پێویستی گفتوگۆی نێوان ئێران و ئیمارات ئەکەن بۆ چارەسەرکردنی ئەو کێشەیە." پێشتریش شی جین پینگ، سەرۆک کۆماری چین، راگەیاندنێکی هاوشێوەی لەگەڵ بەرپرسانی وڵاتانی کەنداو واژۆ کردبوو کە ناڕەزایەتی بەشێک لە بەرپرسانی ئێستا و رابردووی ئێرانی لێکەوتەوە. ئێران خاوەندارێتی ٣ دوورگەی "تونبی گەورە، تونبی بچووک و ئەبوومووسا" بە مافی خۆی ئەزانێت و ئامادە نیە بە هیچ شێوەیەک گفتوگۆ بکات لەو بارەیەوە. لە لایەکیترەوە ئیمارات ئەو سێ دوورگە عەرەب نشینە بە بەشێک لە خاکی خۆی ئەزانێت کە ئێران دەستی بەسەردا گرتووە. ناسر کەنعانی  لە بەشێکیتر لە قسەکانیدا دەربارەی کۆبوونەوەی رۆژی دووشەممە ١٠ی حەوت لە مۆسکۆ دەڵیت :" کۆماری ئیسلامی وێڕای ئەوەی جەخت لەسەر بەردەوامی سیاسەتی هەڵکردن لەگەڵ دراوسێکانی دەکاتەوەو رێزگرتن لە یەکتر بە پێویست ئەزانیت، پاراستنی سەقامگیری ناوچەکە بە ئەرکی هەموو وڵاتانی ناوچەکە ئەزانێت ". بەشداری رووسیا لەو کۆبوونەوەیە و واژۆکردنی ئەو راگەیاندنە ناڕەزایەتی زۆر لە ناوخۆی ئێران لێکەوتۆتەوە. ژمارەیەکی زۆر لە چالاکانی سیاسی ئێران لایان وایە رووسیا بە هەمانشێوەی چین، لەم پرسە تایبەتەدا پشتی ئێرانی بەرداوەو چاوی بڕیوەتە سەرمایە سروشتی و دەوڵەمەندەکەی وڵاتانی کەنداو. مەحموود سادقی، مامۆستای زانکۆی تاران و نوێنەری پێشتری خەڵکی تاران لە پەرلمانی ئێران لەم بارەوە  لە تویتەری خۆی نووسیویەتی :" بێشەرمی رووسیا لە واژۆکردنی راگەیاندنی هاوبەش لەگەڵ شۆرای هاوکاری کەنداوی فارس، دەربارەی سێ دوورگەکە، درێژەو هاوشێوەی هەمان هەنگاوی چینە و ئەمە مەترسییەکی گەورەیە بۆ سەر پاراستنی خاکی ئێران". مەحموود ئەحمەدینژاد سەرۆک کۆماری پێشتری ئێران لە تویتەری خۆی نووسیویەتی :" رووسیاش وەک چینییەکان پشتیان لە ئێران کردووە، سیاسەتی هەڵەی جۆری پەیوەندی یەکلایەنەی ١٠ ساڵی رابردوو لەگەڵ رووسیا و چین ئەنجامەکەی ئەمە ئەبێت کە ئەوان پشت لە ئێمە ئەکەن لە پێناو بەرژوەندییەکانیان لەگەڵ وڵاتانی عەرەبی". حەمید ئەبووتالبی راوێژکاری حەسەن رووحانی سەرۆک کۆماری پێشتری ئێران لەم بارەوە لە تویتەری خۆی نووسیویەتی :" دوای ئەوەی ساڵی رابردوو چین لێدانێکی بە بڕستی لە دەسەڵاتی نەتەوەیی ئیران دا و پاداشی ئەو کارەشی بوو بەوەی نێوانگیری ئێران و عەرەبستانی کرد و پەیوەندی خۆی لەگەڵ هەردوولا گەرەنتی کرد، چ چاوەڕوانییەک لە رووسیا هەیە کە زیاتر لە ١٠٠ ساڵە خیانەتی نەبەخشراو ئەکات دژ بە ئیران و  رووسیایەک کە بەشێکی گەورە لە خاكی ئێرانی دابڕیوە وەها شتێکی لێ چاوەڕوان ئەکرێت." ئەبووتالبی لە تویتەکەی خۆیدا وێڕای ئاماژەکردن بە واژۆکردنی ئەم راگەیاندنە و راگەیاندنی هاوشێوەی لە لایەن چینەوە، باس لە مێژووی پڕ لە ململانێی نێوان ئێران و رووسیا دەکات و مەبەستی نووسەر لە خیانەتی ١٠٠ ساڵە و دابڕینی بەشێک لە خاکی ئێران، دوو پەیماننامەی "گولستان" و "تورکەمانچای"ە کە بە پێی ئەو دوو پەیماننامە بەشێکی زۆر لە خاکی ئێران دابڕا و گرێدرایەوە بە رووسیای تێزارییەوە. راگەیاندنی هاوبەشی شەش وڵاتی عەرەبی و رووسیا، نیگەرانییەکانی ئێران و کۆماری ئیسلامی پەیوەند لەگەڵ خاوەندارێتی ئەم سێ دوورگەیە قووڵتر کردۆتەوەو لە هەمانکاتدا بووە بە هۆی قووڵتربوونەوەی کێشەکانی نێوان ئێران و ئیمارات. هەر لەم پەیوەندەدا، بە پێی هەواڵی راگەیاندنەکانی ناوخۆی ئێران، باڵیۆزی رووسیا لە تاران بانگکراوەتە وەزارەتی دەرەوەی ئێران و نارەزایەتی ئێران بە راگەیاندنی کۆتایی کۆبوونەوەی هاوبەشی وەزیرەکانی دەرەوەی وڵاتانی هاوکاری کەنداو و رووسیای دەربارەی سێ دوورگەکە پێ راگەیەندراوە. ئاژانسی هەواڵی خوێندکارانی ئێران (ایسنا)، لەمبارەوە نووسیویەتی :" باڵیۆزی رووسیا لە تاران لە لایەن عەلیرەزا عینایەتی، یاریدەدەری وەزیری دەرەوەی ئێیران و بەرپرسی گشتی کەنداو بانگکراوەو پێی راگەیەندراوە:" سێ دوورگەی تونبی گەورەو تونبی بچووک و ئەبوومووسا، تا هەتایە بەشێکن لە خاکی ئێران و خوازیاری ئەوە بوون رووسیا هەڵوێستی خۆی لەو بارەوە بگۆڕدرێت."  

هاوڵاتی دادگەی باڵای فیدراڵیی عێراق بە فەرمانێک، جێبەجێکردنی ژمارەیەک مادەی یاسای بودجەی گشتی راگرت کە لەلایەن حکومەتەوە تانەیان لێدراوە.  دادگای باڵای فیدڕاڵی بڕیاری سالاری (وەلائی) بە ژمارە (153/ فیدڕاڵی/ فەرمانی وەلائی/ 2023) دەركرد كە پەیوەستە بە راگرتنی ژمارەیەك بڕگە و ماددەی یاسای بودجەی فیدڕاڵی بۆ ساڵانی 2023 و 2024 و 2025. بەگوێرەی فەرمانەكەی دادگای باڵای فیدڕاڵی، خاڵەكانی (ا، ب) لەبرگەی چوارەمی ماددەی 26ی یاسای بودجە، هەروەها خاڵی (ج) لەبرگەی یەكەمی ماددەی 57، بڕگەی دوەمی ماددەی 65، بڕگەی دوەمی ماددەی 70، ماددەكانی 71 و 75 رادەگرێت. ئاماژەی بەوەشكردوە، سەرۆك وەزیران تانە و سكاڵای لەسەر ئەو ماددانە تۆماركردوە، بۆیە جێبەجێكردنیان رادەگیرێت تاوەكو بڕیارێكی یەكلاكەرەوە لەوبارەیەوە دەدرێت. رۆژی 3ی ئەم مانگە، محەمەد شیاع سودانی سەرۆك وەزیرانی عێراق سكاڵای لەسەر (12) ماددەی یاسای بودجە لە دادگا تۆماركرد، بەوپێیەی پەرلەمان بەپێچەوانەی دەستورەوە دەستكاری ئەو ماددانەی كردوە.  

هاوڵاتی ناوەندی قەڵەمی ئەمریکا، رۆژی سێ شەممە ١١ی حەوت ، وێڕای شەرمەزارکردنی سزای شەش ساڵ زیندانی بۆ تۆماج ساڵەحی، گۆرانیبێژی راپی ناڕازی ئێرانی، داوای ئازادکردنی دەستبەجێی ئەو هونەرمەندەی کرد. یەکێک لە پارێزەرەکانی تۆماج ساڵەحی کە لە سەردەمی ناڕەزایەتییەکانی ٢٠٢٢ دەستگیرکرا، رۆژی دووشەممە  بە ڕۆژنامەنوسانی راگەیاند کە لە لایەن ناوەندە دادوەرییەکانەوە سزای ٦ ساڵ و ٣ مانگ زیندان بە سەر ئەم هونەرمەندەدا داسەپاوە. ناوەندی  قەڵەمی ئەمریکا لە راگەیاندنەکەیاندا وێڕای شەرمەزار کردنی ئەم سزا قورسە بۆ ئەم هونەرمەندە  دەڵێت :" سزای شەش ساڵ و سێ مانگ زیندان بوون، تەنها لەبەر ئەوەی گۆرانی وتووە و خەڵکی ناڕازی هانداوە، سزایەکی (نایاسایی و بێبەزەییانە)یە. جوولی ترۆبۆ بەڕیوبەری بەشی "پەیوەندیکردن بەو هونەرمەندانەوە کە لە مەترسیدان" لە ناوەندی قەڵەمی ئەمریکا لەم بارەوە ئەڵیت :" ئەو سزای قورسەی دراوە  بە سەر تۆماج ساڵەحیدا، نموونەیەکی دیاری کردە وەحشیانەکانی بەرپرسانی ئێرانییە". جوولی ترۆبۆ هەروەها دەڵێت :" هێرشکردنە سەر هونەرمەندان بەهۆی هونەرەکەیانەوە و، تەنها لەبەر ئەوەی تواناکانی خۆیان بە شێوەی ئازادانە دەربڕیوە نابێ بێدەنگەی لێ بکرێت. هەرچەندە سەپاندنی ئەم سزایە بووە بە هۆی ئەوەی لە ژووری تاکەکەسی بێتە دەرەوە، بەڵام ئێمە وەک ناوەندی قەڵەمی ئەمریکا  هێشتا نیگەرانی تەندروستی و پاراستنی گیانی ئەوین. داوادەکەین ئەم هونەرمەندە دەستبەجێ ئەبێ ئازاد بکرێت و  بێبەری بکرێت لەو تاوانانەی خراوەتە پاڵی". تۆماج ساڵەحی رۆژی ٣٠ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٢ لە گوندی "گێرد پیشە" لە پارێزگای چوارمحالی بەختیاری دەستگیرکرا. ئەم هونەرمەندە راپە بۆ ماوەیەکی زۆر مافی بوونی پارێزەری نەبوو و مەترسی سێدارەی لەسەر بوو و لە ئێستادا بە سزای شەش ساڵ زیندانی کراوە.

هاوڵاتی نیوەڕۆی ئەمڕۆ چوارشەممە تۆمەتبارێك لەشەقامی سورچیانی شاری هەولێر دەستڕێژی گوللـەی لەكەسێك كرد، كە هاوسەری كچەكەیەتی و دەستبەجێ و بەرلەوەی بگەیەندرێتە نەخۆشخانە گیانی لەدەستدا. کەمێک پێش ئێستا لە گەڕەکى سورچیانى شارى هەولێر، خەزورێک بە چەکى جۆرى کڵاشینکۆف زاواکەى خۆى کوشت و شایەتحاڵانى روداوەکەش دەڵێن: جگە لە کوشتنى زاواکەى کچەزا شەش ساڵانەکەیشى بریندار کردووە. بە گوێرەی زانیارییەکان  روداوەکە بەهۆى کێشەى کۆمەڵایەتییەوە بوە و ئەم زاوا و خەزورە ماوەى چەندین ساڵە کێشەیان هەیە و بەردەوام هەڕەشەیان لە یەکتر کردوە و ئەمڕۆش بەهۆى دروستبونى کێشەوە خەزورەکە زیاتر لە نۆ فیشەکى ناوە بە زاواکەیەوە و دەستبەجێ گیانى لەدەستداوە. لە ئێستادا تیمەكانی پۆلیس لە شوێنی روداوەكەن بۆئەوەی هۆكاری سەرەكی روداوەكە بزانرێت و تۆمەتبار بدۆزرێتەوە كە لەدوای ئەو تاوانە، شوێنەكەی بەجێهێشتوە و بەرەو شوێنێكی نادیار هەڵاتوە.

سەركۆ جەمال چوار ساڵ بەسەر پێكهێنانی كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستاندا تێدەپەڕێت، كابینەی نۆیەم بە سەرۆكایەتی مەسرور بارزانی قەرزەكانی لە 28 بۆ 31 ملیار دۆلار زیاد كرد و لەجیاتی جێبەجێكردنی شەفافییەت باجی لەسەر هاوڵاتیان زیاد كرد. كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێم مەسرور بارزانی سەرۆك و قوباد تاڵەبانی جێگیری سەرۆكی حكومەت بووەو زۆرینەی دەسەڵاتەكان لەلایەن پارتییەوە قۆرغ كرا.  مەسرور بارزانی لەگەڵ دەستبەكاربوونی رایگەیاند:»هاووڵاتییان میحوەری كارەكانی كابینەی نۆیەم دەبن، خزمەتگوزارییەكان بە ئاستێكی باشتر پێشكەش بە هاووڵاتییان دەكرێت»، بەڵام لەراستیدا لەم چوارساڵەدا پڕۆژە خزمەتگوزارییەكان پەكیان كەوت و حكومەت بەبێ بوونی یاسای بودجە چوار ساڵەكەی تەواو كردو پرسی داهاتەكان و خەرجییەكان بە ناشەفافی مایەوە كە سەرۆكی حكومەت لەپەرلەمان بەڵێنی جێبەجێكردنی شەفافییەتی دابوو. مەسرور بارزانی لەگەڵ دەستبەكاربوونی رایگەیاند، بۆ رووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگەكان دیدگایەكی جیاوازی هەیە، دەركەوت ئەو دیدگایە بۆ بەرتەسككردنەوەی ئازادییەكان بوو كە چەندین رۆژنامەنوسیان بە»سیخوری» تۆمەتبار كردو راپێچی زیندان كران و حكوم دران كە تا ئێستاش شێروان شێروانی ئازاد نەكراوە.  میدیاو زانیاری حكومەتی هەرێم دەڵێن 80% بەرنامەی حكومەت جێبەجێ كراوە و داهاتەكان زیاد كراوەو خەرجییەكان كەمكراوەتەوە، بەڵام پاش ساڵێك لە حكومرانی كابینەی نۆیەم، لە 10/7/2020 دا قەرزەكانی سەر حكومەتی هەرێم لە 28 ملیارو 476 ملیۆن دۆلارەوە گەیاندووەتە 31 ملیارو زیاتر لە 500 ملیۆن دۆلار، واتا قەرزەكانی سەر حكومەت لەم چوارساڵەی كابینەی نۆیەم زیاتر لە سێ ملیار دۆلار بووە. حكومەتی هەرێم بەردەوام بووە لە فرۆشتنی نەوتی خاو كە رۆژانە 400 هەزار بەرمیل نەوتی لەرێگەی بەندەری جەیهان لە توركیاوە رەوانەی بازاڕەكان دەكرد تا 25ی ئازاری ئەمساڵ كە بەبڕیاری دادگای نێوبژیوانی پاریس رێگری لە هەناردەی نەوت كراو، مەسرور بارزانی بە ناچاری لە چواری نیسانی ئەمساڵدا رێككەوتنی لەگەڵ حكومەتی عێراق بۆ تەسلیم كردنی نەوت راگەیاند كە سودانی و بارزانی واژۆیان كرد. كابینەی نۆیەم دەڵێت 100 هەزار هەلی كاریان ڕەخساندووە، واتا بۆ هەر ساڵێك 25 هەزار هەلی كار دەكات،  نازانرێت ئەو ژمارەیە لە كوێوە هێناویانە، چونكە بە پێی داتای فەرمی وەزارەتی پلاندانانی عێراق بێكاری لە ساڵی 2019 بۆ 2023 لە سێ پارێزگاكەی هەرێم بەڕێژەی 5% زیادی كردووە. هەروەها سەدان پڕۆژە لەهەرێمی كوردستاندا راگیراون و نزیكەی 700 ملیار دیناری بەڵێندەران قەرزارن و ئامادە نیین بیاندەنەوە تا پڕۆژەی دیكە ئەنجام بدەن. هەروەها كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێم بۆ سنوری هەولێرو دهۆك رێگاوشەقامی نوێی دروست كردووە و شەقامی 100 مەتری سلێمانی كارەكانی وەك «كیسەڵ» دەروات، چونكە حكومەتی هەرێم ئامادە نەبوو بودجەی پڕۆژەكە خەرج بكات و سەرۆكایەتی شارەوانی سلێمانی لەرێگەی  فرۆشتنی چەند زەوییەكی نایابەوە هەندێك پارەی بۆ شەقامی 100 مەتری تەرخان كرد، ئەمەش شكستی كابینەكەی مەسرور بارزانییە. حكومەتی هەرێم دەڵێت 757 پڕۆژەی تەنها لە پارێزگای سلێمانی و هەڵەبجەدا ئەنجامداوەو هەزارو 104 پرۆژە لەهەولێرو 617 پڕۆژەی لە دهۆك ئەنجامداوە، ئەگەر ئەم داتایانەتان دروست بێت جیاوازییەكی گەورە لە دابینكردنی بودجە بۆ پڕۆژەكان لە پارێزگای سلێمانی و هەڵەبجە بەرامبەر هەولێرو دهۆك دەردەخات كە مەسرور بارزانی بودجەی بۆ هەولێرو دهۆك زیاتر تەرخان كردووە. هەروەها ئەگەر 757 پڕۆژە لەم چوارساڵەدا لە سلێمانی و هەڵەبجە ئەنجامدرابێت جوڵەی بازاڕو دۆخی ئابووری و دارایی خەڵك گۆرانكاری ئەرێنی بەدوادا دەهات، بەهەمان شێوە بۆ پارێزگاكانی هەولێرو دهۆكیش. حكومەتی هەرێم رەنگە مۆڵەتدانی یەكەیەكی نیشتەجێبوون و پرۆژەكانی كشتوكاڵی و پیشەسازی و بازرگانی و گەشتیاری بە پڕۆژەی خۆیان وەسف كردبێت بۆیە ئەو ئامارانە بەو شێوەیە خراوەتەروو. لەكاتێكدا مەسرور بارزانی دەڵێت مووچەیان بەتەواوی داوە، بەڵام تەنیا لەكابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێمدا هەشت ترلیۆن دیناری موچە نەدراوە كە شەش ترلیۆن و 300 ملیار دیناری حەوت مووچەی تەواو و یەك ترلیۆن و 701 ملیار دیناری نۆ مووچە لێبڕینی 21% بووەو 162 ملیار دیناری یەك مووچە بەلێبڕی 18% بووە. سەرەرای بەڵێنەكانی سەرۆكی حكومەتی هەرێم بە كردنەوەی هەژماری بانكی بۆ سەرجەم فەرمانبەران و مووچەخۆران، بەڵام كابینەی نۆیەم كە ئەوەشی جێبەجێ نەكرد. حكومەتی هەرێم خۆیان رایانگەیاندوووە كە خەرجییەكانیان كەمكردووەتەوەو داهاتیان زیاد كردووە، پلە بەرزكردنەوەی پێشمەرگەو هێزەكانی ناوخۆیان لەكاتی خۆیدا ئەنجامدا كە مافێكی یاسایی خۆیانە، بەڵام بۆ پاراستنی خۆیان ئەم كارەیان ئەنجامداو دڵنیابوون هێزە ئەمنییەكان ئەمەیان لێ قبوڵ ناكەن، بەڵام 365 هەزار فەرمانبەری مەدەنی لە مامۆستایان و تەندروستكاران و فەرمانبەرانی بەرێوەبەرایەتییەكانی سەر بەوەزارەتە خزمەتگوزاری و مەدەنییەكان بۆیان جێبەجێ نەكراوەو بیانووەكەیان ئەوەیە كە دەڵێن «بارگرانی دارایی لەسەر حكومەت زیاد دەكات» لەكاتێكدا خەرجی پلە بەرزكردنەوەی فەرمانبەرانی مەدەنی 40% ئەو خەرجییەیە كە بۆ پلە بەرزكردنەوەی هێزە ئەمنییەكان كردوویانە. كابینەی نۆیەم دەڵێن 407 خزمەتگوزاری پێشكەش بە هاوڵاتیان دەكەن، لەكاتێكدا لیستی ئەو خزمەتگوزاریانە بڵاوناكەنەوە تا خەڵك متمانە بەو ژمارە گەورەیەی خزمەتگوزاری حكومەت بكات، رەنگە هەڵمژینی هەواو ژن هێنان و منداڵ خستنەوەشیان خستبێتە چوار چێوەی ئەو ژمارە خزمەتگوزارییەوە. لەكاتێكدا كابینەی نۆیەم بەڵێنی باشتركردنی كارەبای نیشتمانی داو سەدان ملیار دینار بۆ پڕۆژەی پێوەری زیرەك تەرخانكرا، بەڵام كارەبای مۆلیدەی ئەهلی گەرەك و ناوچەكان نەبێت لە شەوانیشدا كوردستان دەبێتە تاریكستان. هەرچەندە پەرلەمانی كوردستان یاسای چاكسازی پەسەندكردو حكومەتی هەرێم دەستی بەكاركردن كرد تێیدا تەنها چەند هەزار بندیوارو دوو مووچەیی و سێ مووچەییەك، مووچەكانیان راگیرا، بەڵام دۆسیەی گەندەڵی و بردنی سامانی نیشتمانی میللەت بەردەوام بووەو حكومەت نەیتوانیوە كۆنترۆڵی بكات و ئەو دەستانە ئاشكرا بكات كە بەرۆژی روناك گەندەڵی دەكەن و سامانی خەڵك بۆ بەرژەوەندییەكانی خۆیان بەكاردەهێنن. كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێم بە»خراپترین» كابینە دادەنرێت لە هەرێمی كوردستاندا، چونكە بە ئێستاشەوە یەكێتی نیشتمانی كوردستان گللەییان لە دەسەڵات و ئەدای كاركردنیان هەیە لە حكومەتداو بەو هۆیەشەوە ماوەی حەوت مانگ جێگری سەرۆكی حكومەت و وەزیرەكان ئامادە نەبوون لە كۆبونەوەی ئەنجومەنی وەزیراندا. پارێزگای هەڵەبجە كە لە 2014 حكومەتی هەرێم بە فەرمی بە پارێزگابوونی راگەیاند، لە چوارساڵی كابینەی نۆیەمدا كەمتر لە 10 ملیار دیناری بۆ خەرج كراوە بۆ پڕۆژە خزمەتگوزارییەكان و لەكاتێكدا پێویستی هەڵەبجە لە چوارساڵدا زیاتر لە 60 ملیار دینار بووە، بەڵام حكومەتی هەرێم ئامادە نەبوو شایستەی دارایی تەواو بۆ هەڵەبجە دابین بكات، بەڵام لەیادی 16ی ئازاری هەموو ساڵێكدا بە دروشم لەگەڵ كەسوكاری قوربانیانی كیمیابارانی هەڵەبجەدا خەمباری دەردەبڕن. لەم كابینەیەدا لە بواری‌ رووبەڕووبوونەوەی‌ گەندەڵی‌ داراییشدا دوو پڕۆژەیاسای‌ پێشنیاز كراوە كە ئەوانیش یاسای‌ رێگریكردن لە بە قاچاغبردنی‌ نەوت و غاز و یاسای‌ گرتنی‌ كاڵای‌ قاچاغ و قەدەغە كراوەكان و مامەڵە پێكردنیان لە هەرێمی‌ كوردستان، بەڵام بەقاچاغبردنی نەوت لە سنوری هەولێر و لە كێڵگە نەوتییەكانی عەین زالەو دەوروبەری بەردەوامەو بە تانكەر رەوانەی توركیا دەكرێتو هاوردەكردنی كاڵای قاچاغیش بۆ ناوخۆی هەرێم بەردەوامە. مەسرور بارزانی لە كۆی‌ هەزار و 539 پرسیار وەڵامی‌ 676 پرسیاری‌ پەرلەمانی نەداوەتەوە كە پەرلەمانتاران نوێنەری خەڵكن و وەڵامی ئەو پرسیارانەش جێی متمانەی بەشێكی زۆر لە پەرلەمانتاران نەبوون و ئەوەشیان لە راگەیاندنەكان خستۆ‌وتەڕوو. یەكخستنی هێزی پێشمەرگەی كوردستان كە دەبوو ئێستا یەكلابكرایەتەوەو هێزی پێشمەرگە لەژێر چەتری وەزارەتی پێشمەرگەو حكومەتی هەرێمدا بوویایە، بەڵام پارتی و یەكێتی لەژێر ناوی هێزەكانی (70،80) هێزی تایبەت بەخۆیان هەیەو تەنها ژمارەی لیوا یەكگرتووەكان لە 14 بۆ 21 لیوا زیاد كراوە، ئەوەش یەكگرتنەوەی شكڵی بووە، ئامر لیوا پارتی، جێگری ئامر لیوا یەكێتی، ئامر فەوج یەكێتی، جێگری ئامر فەوج پارتی. سەرەرای ئەوەی كە یاسای چەك هەڵگرتن بوونی هەیە، بەڵام لە كابینەی نۆیەمدا بەراورد بەكابینەی هەشتەم زۆرترین تاوان كوشتن بەتایبەت لە هەولێر روویانداوەو هێزە ئەمنییەكان نەیانتوانیوە كۆنتڕۆڵی دۆخەكە بكەن، ئەو چەكانەی تاوانی پێ ئەنجام دەدرێت بەشێكی زۆری لەرێگەی حیزبیەوە هاوكاری كراون بۆ مۆڵەت پێدان. حكومەتی هەرێم دەڵێت لە كەرتی تەندروستی 83 پڕۆژە جێبەجێ كراوە، بەڵام نەخۆشخانەیەكی حكومی  200 قەرەوێڵەیی لەم چوارساڵەدا دروست نەكراوە، زۆرینەی پڕۆژەكان لەلایەن كۆمپانیاو كەرتی تایبەت ئەنجام دراون و هاوڵاتیان هان دەدرێن بۆ چارەسەر رووبكەنە كەرتە تەندروستییە ئەهلی و تایبەتییەكان تا بارگرانی لەسەر حكومەت كەمبێتەوە. تەنانەت لە شاری رانییە و سۆران و زاخۆ و كەلار پرۆژەیەكی نەخۆشخانەی100 یان200 قەرەوێڵەیی هەبووە، بەڵام حكومەتی هەرێم جێبەجێی نەكردووە. لەكاتێكدا ئێران گلدانەوەی ئاوی بۆ هەرێمی كوردستان كەمكردووەتەوەو حكومەتی هەرێمیش دەڵێن چوار بەنداو بە گوژمەی‌ 243 ملیار دینار دروست دەكرێت، واتا هێشتا دروست نەكراوەو لەپرسی پاراستنی سامانی ئاودا هیچ هەنگاوێكیان نەناوە رێژەی هەژاری و بێكاری لە چوار ساڵی كابینەی نۆیەمدا زیادی كردووەو كەمنەبووەتەوە كە رێژەی بێكاری لە دهۆك 24%  بووە كە ئەمە مەترسییەكی گەورەیە لە پارێزگایەكی هاوسنوری توركیا كە دەروازەی ئیبراهیم خەلیل بوونی هەیە و مانگانە زیاتر لە 150 ملیار دینار داهاتی هەیە رێژەی بێكاری لەو ئاستەدا بێت، ئیتر چۆن دەڵێن هەلی كارمان بۆ سەد هەزار كەس رەخساندووە. مەسرور بارزانی لەدوای ساڵێكی كابینەكەی وەڵامی 98 پرسیاری پەرلەمانتارانی خولی پێنجەمی پەرلەمانی داوەتەوە،  بەڵام وەڵامەكان مەتاتی بوون و روونكردنەوەی تەواوی تێدا نەبووە. مەسرور بارزانی لە پێنجی تەموزی 2020 لە پەرلەمانی كوردستان بەم شێوەیە وەڵامی هەندێك پەرلەمانتارانی دایەوە، گرنگ بوو بەبیر هاوڵاتیانی بهێنینەوە كە خۆتان هەڵسەندگاندن بۆ قسەكانی بكەن كە بزانن چەندی جێبەجێنەكردووە. حکومەتی هەرێم لە چوار ساڵدا لە جیاتی شەفافیەتی داهات و خەرجییەکان باجی لەسەر هاوڵاتییان زیاد کرد دۆخی ئابووری بەرەو كوێ دەچێت؟ پرسیارێكی گشتگیرە و بەستراوەتەوە بە پەتای كۆرۆنا و نرخی نەوت و پەیوەندییەكانی هەولێر و بەغدا، بەڵام ئێمە گەشبینین، ئابووری هەرێمی كوردستان بەرەو دۆخێكی باشتر دەچێت و هەنگاوی باشتر دەنێت. ئەگەر ئێمە لەگەڵ بەغدا بتوانین، لانیكەم شایستەی دارایی مووچەخۆران وەك مافێكی دەستووری دابین بكەین، ئەو داهاتانەی دیكە كە هەن لە بوژاندنەوەی ئابووری بەكاری بهێنین و دەشتوانین زۆر سەركەوتوو بین لەوەدا.   هەشت ملیار دۆلار دەوترێت بۆری نەوت فرۆشراوە بە كۆمپانیایەك و باسی هەشت ملیار دۆلار كرا، شتی وا نییە و نازانم ئەو ژمارەیە لە كوێ هاتووە. ئەو بۆرییە نەوتە، پێشتر بڕیاری درووستكردنی داوە، ئەمە لەم كابینەیە نەبووە، تا ئەم پرسیارە ئاراستەی من بكەن، بەڵام بۆ ئەوەی روونبكرێتەوە، حكومەتی هەرێم پارەی هەبوایە خۆی درووستی بكات، دەیكرد، بۆیە پەنای بردووەتە بەر كەرتی تایبەت، جا بیانی بێت یان ناوخۆیی، ئەوان تێچوویان گرتووەتە ئەستۆ، ئەمەش چۆن كراوە؟ پێویستە سەیری گرێبەستەكان بكەم و بزانم بە چ شێوەیەك كراوە، ئەوەی شایستەی وەبەرهێنەران و خاوەن پرۆژەكەیە، بێگومان داوای گەڕانەوەی سەرمایەی خۆیان دەكەن، نە لێخۆشبوونە و نە بەخشینە، بەڵكو مافی ئەو كەسەیە كە وەبەرهێنانی كردووە و ئێستا داوای پارەكەی دەكات.   چاكسازی و مەرەكەبی سەر كاغەز بە راستی چاكسازی پرۆسەیەك نییە، بە شەو و رۆژێك كۆتایی بێت. ئێمە كە دەڵێن، كەی دەست بە چاكسازی دەكەن، درووست نییە، چوونكە دەستمان پێكردووە، كەی تەواو دەبێت، شتێكی دیكەیە، پرۆسەیەكە هەرگیز تەواو ناوبێت. دەست بە پرۆسەكە كراوە، هەندێك شتیش كراوە، ئایا بەو خێراییەیە كە ئێمە دەمانەوێت، نەخێر، هۆكارەكەی چی بووە، قەیرانی دارایی و كۆرۆنا و گرفتەكانی نێوان هەولێر و بەغدا و نەبوونی بودجەی پێویست بووە بۆ بەشێك لەو چاكسازیانەی دەبوایە بیكەین. ئەمە كراوە. حەز دەكەم هەڵسەنگاندنتان بە ئینسافەوە بێت، چەندی كراوە، ئایا لە ئاستی خواستی ئێوەدایە یان نا شتێكی دیكەیە، بەڵام بە قەتعی بووترێت نەكراوە راست نییە.   خانەنشین و بندیوار بەڕێزان ئێمە لە حكومەت لەسەر بنەمای داتا و زانیاری درووست مامەڵە دەكەین. تیمی تایبەتمان داناوە بۆ پێداچوونەوە. لە وەزارەتی دارایی و وەزارەتە پەیوەندیدارەكان بۆ هەموو ئەو فەرمانبەرانەی بە نایاسایی خانەنشین كراوون و بندیوارن، پێداچوونەوەیان بۆ دەكرێت، ئەوەی نایاسایی هەیە دڵنیا بن بە هیچ شێوەیەك لێیان قبوڵ ناكەین و لاشیان دەبەین. بەڵام دەبێت لەسەر بنەمای بەڵگە و زانیاری بێت. كۆی گشتی ئەو داتایانەمان كۆكردەوە، دەست بە جێبەجێكردنی ئەو بڕیارە پێویستانە دەدەین.   قەرزارانی حكومەت هەموو ئەو كەسانەی حكومەت قەرزی لایانە، ئەو كەسانە نین، كە قەرزیان لای حكومەتە. هەندێكجار لەوانە هەمان كەس بێت و قەرزی لای حكومەت بێت و قەرزی حكومەتی لە لای بێت، بۆ ئەوانە دەكرێت مقایسەی ئەو قەرزانە بكرێت. بەڵام ئەوانەی قەرزی لای حكومەتە و كەسێكیش قەرزی حكومەتی لایە، ناكرێت بەیەك یاسا كاری لەسەر بكرێت. نوێنەرایەتی پارتی و یەكێتی و گۆڕان بەڕێزێك باسی لەوە كرد، ئێمە نوێنەرایەتی لایەنەكانمان دەكەین، حەز دەكەم ئەوەتان پێ بڵێم لەو رۆژەی لێرە سوێندم خواردووە وەك بەرپرسێكی خزمەتگوزار لە حكومەت كار دەكەم، وەك فەرمانبەر یان بەرپرسێكی پارتی كارناكەم. شانازی بە پارتیبوونی خۆمەوە دەكەم، بەڵام ئێستا من وەك بەرپرسێكی حكومەت كار دەكەم. بە هەمان شێوە لەم كابینەیە لەگەڵ كاك قوباد و كاك شێخ ئاوات و هەموو كابینەكە وەك فەرمانبەر و خزمەتگوزاری خەڵك كار دەكەین لە حكومەتدا. داوا دەكەم چیدیكە ئێمە بە نوێنەری حزبەكان پێناسە نەكەن، ئێمە نوێنەری خەڵكین. ئێوە متمانەتان پێداین و خزمەتگوزاری ئەو خەڵكەین.   كۆمپانیای كار باسی ئەوە دەكرێت بە حساب پارەیەكی زۆر بە كۆمپانیای كار و پاسەوانانی نەوت دەدرێت، یانیش كەسێكی دیكەی پاكستانی سوودمەندبووە، بۆ زانیاری بەڕێزتان، كۆمپانیای كار، كوردستانییە. لە جیاتی ئەوەی پشتیوانی لە كۆمپانیای ناوخۆیی و كوردستانیی بكەن، پێم خۆش نییە، بێ هۆكار پەلاماری كۆمپانیا كوردستانییەكان بدەن. هەرچەند لە زۆر شوێن ئەو تۆمەتانە دراوەتە پاڵ ئەو كۆمپانیایە، گوایە حزبییە، بەڵام لە ئێستاوە پێتان دەڵێم، هیچ بەرژەوەندییەكی حزبی ئێمە لەگەڵ كۆمپانیای كار نییە. مستەفا لاغانی، پێشتر گرێبەستی هەبووە لەگەڵ وەزارەتی سامانە سرووشتییەكان بۆ فرۆشتنی نەوت و بەڕێكردنی نەوت لە بەندەری جەیهان، بەڵام بۆ زانیاری ئێوەی بەڕێز، ئێمە پێداچوونەوەمان لە گرێبەستەكە كردووە. داواشمان كردووە تیمێكی دیكەی پسپۆڕ لە وەزارەتی سامانە سرووشتییەكان و تیمێكی پسپۆڕی بیانی بێت بۆ ئەوەی ئاڵوگۆڕی لە تیمی بەڕێوبردنی ئەم دۆسیەیە بكات، ئەمەش كاتی دەوێت، پێویستە رێز لە گرێبەستەكە بگرین، بەڵام لە كۆتاییدا بێگومان گۆڕانكاری بەسەردا دێت و خەڵكی دیكە كە جێی متمانەی ئێمە بن ئەو دۆسیەیە بەڕێوە دەبەن. تەنها کابینەی نۆیەم هەشت ترلیۆن دیناری مووچەی فەرمانبەرانی نەداوە یان لێیانی بڕیوە %90ی خەڵكی هەرێم بەرەو ئیفلاس دەڕۆن راستی من وا تێنەگەیشتووم و بڕواش ناكەم وابێت، ئەگەر بەراوردی خۆمان بكەین بە باقی ناوچەكانی عێراق و وڵاتانی دراوسێ، ئەوا خەڵكی هەرێمی كوردستان سەرەڕای هەموو نەهامەتییەكان، رەوشی ژیان لە هەرێمی كوردستان زۆر زۆر باشترە، بەڵام لە ئاستی خواستی ئێمە نییە، بەڵام بە بەراوردكردن لەگەڵ ناوچەكانی دیكە دەبێت ئەم واقیعە لەبەر چاو بگرین، لە هەر شوێنێكی كوردستان، نموونە وەربگرن و بەراوردی بكەن بە بەغدا و بزانن لە پاكوخاوێنی و خزمەتگوزاری و گەیاندنی پڕۆژەكان چ جۆرە جیاوازییەك دەبینن.   یاسای خانەنشینی ئێمە تیمی یاساییمان هەیە، پێداچوونەوە با بكەن، ئێمە بە هیچ شێوەیەك لەگەڵ ئەوە نین ماف و شایستەی پێشمەرگە و ئاسایش لەبەرچاو نەگیرێن، ئەگەر بزانین لە شوێنێك دەتوانین شتی باشتر بكەین، ئەوا تاپۆ نییە و دەتوانین پێداچوونەوە بكەین. بەڵام دەبێت هەموو شتەكان لەبەر چاو بگرین، توانای حكومەت و كاتەكە و شێوازی جێبەجێكردنی لەبەرچاو بگرین.   بازگەكان جێی داخە پێنج بازگە لە نێوان هەولێر وسلێمانی هەن، خۆزگە نەبووان، حەزیش دەكەین هەموومان بەیەكەوە هەوڵی ئەوە بدەین ئەو بازگانە نەمێنن، ئەو شوێنەوارەی ئێوە باسی دەكەن، نەمێنێت. با شتێكی وا بكەین، كوردستان بە هەموو شێوەیەك ببێت بە كوردستانێكی یەكپارچە. ئەوەی لەسەرمانە دەیكەین. بیرتان نەچێت، ئەمە ماوەیەكی درێژە و كاریگەرییەكانی ماونەتەوە. ئێوە چاوەڕوانییەكی زۆرتان هەیە لە ماوەی یەك ساڵ هەموو شتێك بكەین، تۆزێك بوارمان بدەن، لە ماوەی چوار ساڵ بتوانین زۆر شت بكەین. لە دوای تەواوبوونی وادەكەمان خەڵكیش هەڵسەنگاندنمان بۆ بكات و بزانێت تا چەند لە جێبەجێكردنی بەڵێنەكان سەركەوتوو بووین.   بۆچی قەرز زیادی كردووە ئێمە هیچمان قەرز نەكردووە، لەم ماوەیە داوامان لە توركەكان و رووزنەفتیش كرد، ئەو بڕە پارەیەی دەبوایە پێیان بدرێت، چونكە تووشی قەیرانی دارایی و كۆرۆنا بووین، كەمێك ئارام بگرن، ئەم بڕە پارەیە ماوەتەوە لەسەر مان و لێمان خۆش نەبوون و چاوەڕێن لە كاتێكی دیكە بتوانین ئەو قەرزەیان پێ بدەینەوە. ئەمە یەك. دووەم: ئەمە قەرز نییە و بەشێكی پابەندییە. ئەو سێ مانگەی حكومەتی عێراق، مانگەكانی (5، 6، 7) كە پارەی نەنارد، ئەمەش دەخرێتە سەر ئەو پابەندییە داراییە و كۆی گشتیی پابەندیی دارایی حكومەتی هەرێم بووەتە (28) ملیار دۆلار.  

رێکخراوێکی مافەکانی مرۆڤ لە رۆژهەڵاتی کوردستان بڵاوی کردوەتەوە شەپۆلێک دەستگیرکردن لە شارەکانی ئەو بەشەی کوردستان دەستی پێکردوە و چارەنوسی زۆربەی دەستگیرکراوانیش ناڕونە. تۆڕی مافەکانی مرۆڤی کوردستان بڵاو کردەوە ؛لە چەند رۆژی رابردودا زیاتر لە 12 هاوڵاتیی دانیشتوی شارەکانی پیرانشار و شنۆ لە لایەن هێزە ئەمنیی و هەواڵگرییەکانی کۆماری ئیسلامی دەستگیر کراون کە یەکێک لەو دەستگیرکراوانە مامۆستای ئایینییە. ئەو رێکخراوەیە ئاماژەی بەوە کردوە مامۆستا عومەر ئیبراهیمی لە شاری پیرانشار دەستگیر کراوە. بە پێی زانیارییەکان لە دوو هەفتەی رابردودا شەپۆلێکی بەرفراوانی دەستگیرکردنی گەنجان و چالاکوانانی رۆژهەڵاتی کوردستان لە شارەکانی سنە، ورمێ، سەقز، پیرانشار، شنۆ، بۆکان، مەهاباد و چەند شارێکی دیکە دەستی پێکردوە و تا ئێستاش چارەنوسی ئەو دەستگیرکراوانە رون نییە. رێکخراوەکانی تایبەت بە مافی مرۆڤ لە رۆژهەڵات ئاماژەیان بەوە کردوە هۆکاری ئەو دەستگیرکردنانە لە لایەن دەزگا ئەمنی و هەواڵگرییەکانی کۆماری ئیسلامی ئێران دەگەڕێتەوە بۆ ئەگەری خۆپیشاندان و ناڕەزایەتیی بەرفراوان لە ساڵرۆژی مەرگی ژینا ئەمینی.

ناتۆ لە بەیاننامەیەکدا داوا دەکات ئێران هاوکارییە سەربازییەکانی بۆ روسیا رابگرێت و نابێت ئەو وڵاتە هەوڵی دروستکردنی چەکی ئەتۆمیی بدات. وڵاتانی ئەندامی پەیمانی باکوری ئەتڵەسی (ناتۆ) لە بەیاننامەیەکدا بڵاویان کردەوە؛ کۆماری ئیسلامی ئێران نابێت بە هێچ شێوەیەک سنوری وڵاتانی هاوپەیمانی ناتۆ بەتایبەت ئۆکرانیا پێشێل بکات و بە پێشکەشکردنی هاوکاریی سەربازیی بە روسیا ببێتە هۆی زیانگەیاندن و دروستکردنی مەترسیی. لەو بەیاننامەیەدا داوا لە ئێران کراوە بە زوترین کات ناردنی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان بۆ روسیا راگرێت چونکە لە رێگەی ئەو فڕۆکانەوە زیانی گەورە بە ژێرخانی ئۆکرانیا دەگات و تا ئێستا قوربانیی زۆری لەو وڵاتە لێکەوتوەتەوە. 31 وڵاتی ئەندامی ناتۆ جەختیان لەوە کردوەتەوە کە نابێت کۆماری ئیسلامی هەوڵی دروستکردنی چەکی ئەتۆمیی بدات و دەبێت پابەندنی رێککەوتنە نێودەوڵەتییەکان بێت بۆ رێگریی لە بڵاوبونەوەی چەکی ئەتۆمیی. هەر لەو بەیاننامەیەدا وڵاتانی ناتۆ داوایان کردوە ئێران تاقیکردنەوە موشەکییە بالیستییەکانی رابگرێت و لە چوارچێوەی رێککەوتنی ئەتۆمیی ساڵی 2015 پابەندی بڕیاری 2231 ی ئەنجومنی ئاسایشی نێودەوڵەتی بێت کە لە ئێستادا پێشێلی کردوە. پێشتر ئیسرائیل و دوو رۆژنامەی ئەمریکا ئاشکرایان کربو کە کۆماری ئیسلامی ئێران زیاتر لە 1500 فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی رادەستی روسیا کردوە کە دژی ئۆکرانیا بەکار دەهێنرێت.

هاوڵاتی وەزارەتی دارایی هەرێم ئاشكرای دەكات» تا بودجە نەچێتە بواری جێبەجێكردنەوە مووچەی فەرمانبەران دابەش ناكرێت». سەرچاوەیەكی ئاگادار لەوەزارەتی دارایی و ئابووری حكومەتی هەرێمی كوردستان، لەلێدوانێكدا بەهاوڵاتی وت:» بۆ دابەشكردنی مووچەی مانگی شەشی فەرمانبەران چاوەڕێی جێبەجێكردنی پرۆژەیاسای پەسەندكراوی بودجەین لەبەغداوە، چونكە ئێستا تەنها پارەی داهاتی ناوخۆ لەبەردەستە بەشی هەموو وەزارەتەكان ناكات». هەروەها ئەوەشی دووپاتكردەوە كە هەفتەی داهاتوو حكومەتی هەرێم بەرچاوی رووندەبێتەوە  بۆ دابەشكردنی مووچە.

فەرماندەیەکی سەربازیی کۆماری ئیسلامی رایدەگەیەنێت کە ئەمریکا ویستویەتی لە هەرێمی کوردستانەوە بەشێک لە خاکی ئێران داببڕێت بەڵام پلانەکەیان شکست پێهێناوە. حسێن سەلامی فەرماندەی گشتی سوپای پاسدارانی کۆماری ئیسلامی ئێران ئەمڕۆ سێشەممە لە کۆبونەوەی فەرماندە سەربازییەکانی وڵاتەکە رایگەیاند؛ هێزی سوپای پاسداران تەنها موشەک و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان نییە ئەزمون و توانای زۆریان هەیە بۆ بەرەنگاربونەوە نەیارانیان. سەلامی لەو کۆبونەوەیەدا وتی: ئەمریکا پلانی هەبوە لە هەرێمی کوردستانەوە بەشێک لە خاکی ئێران پارچە بکات و تەنانەت بەشێوەیەکی کاتی ئەو ناوچەیە لە خاکی وڵاتەکە داببڕێت و چەند شارێک بە تەواوتی کۆنتڕۆڵ بکرێن. ئاماژەی سەلامی بە رۆژهەڵاتی کوردستان بوە کە بە وتەی ئەو ئەمریکا پلانی دابڕانی لە خاکی ئێرانی بۆ داڕشتوە و جۆن بۆڵتۆن، راوێژکاری پێشوی ئاسایشی نیشتیمانی ئەمریکا دانی بەو سیناریۆیەدا ناوە. حسێن سەلامی وتوشیەتی: هێزی وشکانی سوپای پاسداران ئەو پلانەی بە هێرشی پێشوەخت پوچەڵ کردوەتەوە و ئەوەش بوەتە هۆی تێکچونی رێکخستن و پلانەکانی ئەمریکا لە هەرێمی کوردستانەوە دژی ئێران. لێدوانی سەلامی لە کاتێکدایە دوای سەرهەڵدانی ناڕەزایەتییەکانی رۆژهەڵات و ئێران، سوپای پاسداران چەند جارێک بنکە و بارەگاکانی پارتەکانی رۆژهەڵاتی لە برادۆست، هەولێر، کۆیە و زڕگوێز-ی موشەکباران کردوە و بە فڕۆکەی خۆ کوژ هێرشی کردوەتە سەریان کە زیاتر 20 کوژراو و نزیکەی 70 برینداری لێکەوتوەتەوە. بەرپرسانی کۆماری ئیسلامی بە بەردەوامی پارتەکانی رۆژهەڵات و نەیارانی دەسەڵاتی ئێران تۆمەتبار دەکەن بە جێبەجێکردنی پلانەکانی ئیسرائیل و ئەمریکا.  

هاوڵاتی بە پێی راپۆرتێک کە ماڵپەڕی "رادیو زمانە" بڵاوی کردۆتەوە :" رۆژانی شەممە و یەکشەممەی رابردوو ٧ کرێکار لە کاتی کردندا، لە ٥ رووداودا  گیانیان لە دەستداوە." بەرەبەیانی رۆژی شەممە ٩ی جوولای، دوو مناڵی کار لە شاڕێی تاران- باکوور، کەوتوونەتە بەر پیکابێک و یەکێک لە مناڵە کرێکارەکان بە ناوی " ئارمان سەلەحشوور" دەستبەجێ گیانی لە دەستداوەو مناڵێکیتر بە ناوی " عەلیرەزا ئەڵماسی" بە هۆی قووڵی برینەکانیەوە لە نەخۆشخانە گیانی لە دەستداوە. لە رووداوێکیتردا، دوو کرێکاری بیرهەڵکەن، لە "ئامول" لە باکووری ئێران، بە هۆی رووخانی بیرەوە گیانیان لە دەستداوە، سەرچاوەکان باسیان لە ناسنامەی ئەم دوو کرێکارە نەکردووە. رۆژی یەکشەممە ١٠ی جوولای، کرێکارێکیتری بیر هەڵکەن خەڵکی شاری مەشهەد لە کاتی خاوێنکردنەوەی بیردا، بە هۆکاری نادیار کەوتۆتە بیرەکەوەو گیانی لە دەستداوە. پێش نیوەڕۆی رۆژی یەکشەممە لە شاری "خومەینی شار" دوو کارێکاری بیناسازی بە هۆی رووخانی بیناوە  گیانیان لە دەستداوە. هەروەها هەر لەم رۆژەدا پێش نیوەڕۆی رۆژی یەکشەممە، کرێکارێکی بەشی کارەبا بە هۆی تەزووی کارەباوە گیانی لە دەستداوە. ماڵپەڕی "هرانا" باس لەوە دەکات رۆژانە ٥ کەس لە ئێران بە هۆی رووداوی کارەوە گیان لە دەست ئەدەن.  

هاوڵاتی وەزارەتی پلاندانانی عێراق ئەمڕۆ سێشەممە رایگەیاند، ژمارەی دانیشتوانی عێراق لەمساڵدا گەیشتوەتە 43 ملیۆن و 324 هەزار کەس. وەزارەتی پلاندانانی عێراق ئەمڕۆ سێشەممە لە ڕاگەیەندراوێکدا ڕایگەیاند، ژمارەی دانیشتوانی عێراق بۆ ئەمساڵ بە 43 ملیۆن و 324 هەزار کەس مەزەندە کراوە، رێژەی گەشەی ساڵانەش 2.5%یە، رێژەی رەگەزی نێر 50.5% و مێ 49.5ی کۆی دانیشتوانن. بە گوێرەی ڕاگەیاندراوەکە، گروپی تەمەنی کەمتر لە 15 ساڵ نزیکەی 40%ی دانیشوان پێکدەهێنن، تەمەنی 64-75 ساڵیش رێژەی 15%ی دانیشتوان پێکدەهێنن، هەروەها گروپی گەنجانیش کە تەمەنی 15- 24 ساڵان پێکدەهێنن 28%ی کۆی دانیشتوان پێکدەهێنن. وەزارەتی پلاندانانی عێراق ئاشکراشیکردوە، "نزیکەی 50%ی دانیشتوان لە پارێزگاکانی (بەغدا، نەینەوا، بەسرە، زیقاڕ) چڕبونەتەوە، دانیشتوانی شارەکانیش 70% و گوندشینەکانیش 30% پێکدەهێنن". لەبارەی رێژەی لەدایکبوانیش، وەزارەتی پلاندانان ئاشکرایکردوە، رەوشی تەندروستی کۆرپەلە و منداڵانی خوار پێنج ساڵ باشتر بوە، بەجۆرێک لە هەر 100 هەزار لەدایکبونێکی کۆرپەلە، 20 کەسیان دەمرن، ئەمەش ڕەنگدانەوەی ئەرێنی هەبوە". هەروەها "بەراورد بە ساڵی 2018دا رێژەی لەدایکبونی منداڵ کەمبوەتەوە لەکاتێکدا لەو ساڵەدا سێ ملیۆن و 660 هەزار منداڵ لەدایکبون، بەڵام لە ساڵی 2022 بۆ سێ ملیۆن و 300 هەزار منداڵ لەدایکبون کە تەمەنی ئافرەتانی دوگیان لەنێوان 15-49 ساڵاندا بون، ئەمەش دەبێتە هۆی زیادبونی رێژەی تەمەنی بەساڵاچوان."

هاوڵاتی لە ناوچەیەکی پارێزگای وان بەهۆی رووداوێکی هاتوچۆوە، 12 سەربازی تورکیا برینداربوون و کەسێکی مەدەنی گیانی لەدەستدا. لە ناوچەی پاییزئاوای سەر بە پارێزگای وانی باکوری کوردستان، رووداوێکی هاتوچۆ لەنێوان ئۆتۆمبێلێکی سەربازی و ئۆتۆمبێلێکی مەدەنی روویدا. بەگوێرەی میدیاکانی تورکیا، بەوهۆیەوە 12 سەربازی تورکیا بریندار بوون و کەسێکیش گیانی لەدەستداوە. رووداوەکە لەسەر رێگەی نێوان وان و جۆلەمێرگ لە ناوچەی پاییزئاوا روویداوە و تیمەکانی تەندروستی و هەلیکۆپتەری ئامبولانس چوونەتە شوێنی رووداوەکە و رێوشوێنی پێویست وەرگیراوە. میدیاکان دەڵێن، بریندارەکان بۆ نەخۆشخانەی دەوڵەتی وان گواستراونەتەوە و دۆخی تەندروستی ژمارەکەیان سەختە.

هاوڵاتی پۆلیسی دەریاوانی ئەندۆنزیا (باکامێلا) ، ئەمڕۆ رۆژی سێ شەممە  رایگەیاند، دەستیان بە سەر کەشتییەکی نەوتهەڵگری ئێرانیدا گرتووە کە گومان دەکرێت بە نایاسایی نەوت بگوازێتەوە. ئاژانسی هەواڵی  روەیتەرز لەم بارەوە لە زمانی پۆلیسی دەریاوانی ئەندۆنزیاوە نووسیویەتی :" کەشتی ئارمان ١١٤، کە زیاتر لە ٢٧٢ هەزار بەرمیل نەوتی خاوی پێ بووە، گومانی ئەوەی لە سەرە بە شێوەی نایاسایی نەوت بۆ وڵاتێکیتر دەگوازێتەوە". پۆلیسی دەریاوانی ئەندۆنزیا هەوەها دەڵیت، لە کاتێکدا دەست بە سەر کەشتی نەوتهەڵگری ئارمان ١١٤ دا گیراوە کە ویستوویەتی نەوتەکە بگوازێتەوە بۆ کەشتییەکیتر بە ناوی " ستینووز" کە ئاڵای کامێرۆنی لە سەر بووە.

هاوڵاتی دەستەی ئاماری هەرێمی هەرێمی کوردستان رایگەیاند، ژمارەی دانیشتوان لە هەرێم گەیشتوەتە شەش ملیۆن و 556 هەزار و 752 کەس بۆ ساڵی 2023 کە سێ ملیۆن و 296 هەزار و 240 نێر، سێ ملیۆن و 260 هەزار و 514 ئافرەتن و دەشڵێت، "رێژەی 78.4%دانیشتوان شارنشین پێکدەهێنن". دەستەی ئاماری هەرێمی کوردستان لە مڕۆدا 11-07-2023 کە بە رۆژی دانیشتووان لە لایەن نەتەوەیەکگرتووەکان دیاریکراوە لە ڕاگەیەندراوێکدا کۆمەڵێک ئاماری بڵاوکردەوە، و تاییدا هاتووە، پێشبینی دەکرێت بۆ ساڵی 2023 ژمارەی دانیشتووان لە هەرێمی کوردستان بگاتە شەش ملیۆن و 556 هەزار و 752 کەس کە سێ ملیۆن و 296 هەزار و 240 کەس لە رەگەزی نێر و سێ ملیۆن و 260 هەزار و 514 لە رەگەزی مێن. ئەوەشیخستۆتەڕو، رێژەی 78.4%دانیشتوان شارنشین پێکدەهێنن، 21.6% گوندنشین، هەروەها، رێژەی گەشەی دانیشتوان بۆ ساڵی 2023 دەخەمڵێنردرێت بە رێژەی 2%. لەبارەی ژمارەی ئاوارەکان و پەنابەرانی هەرێمی کوردستان دەستەی ئامار پشتی بە ئاماری رێكخراوى نێودەوڵەتی کۆچ IOM بەستووە، کە ژمارەى كەسانى ئاوارەى ناوخۆ له عێراق لە ناوەراستی 2022 گەيشتووەتە 1.18 ملیۆن کەس کە پشکی هەرێمی کوردستان لە ئاوارە ناوخۆییەکان نزیکەی 694 کەسن واتا 52.6٪ـی ئاوارە ناوخۆییەکانی عێراق.  هاوکات لە ڕاگەیەندراوەکەدا ئاماژەی بەوەشکردوە، "نەبونی سەرژمێری لە عێراق بۆ 36 ساڵ کەلێنێکی گەورەی خستۆتە سەرچاوەی گرنگی داتاکانی پلانەکان لەبەر نەبونی نیشاندەرەکانی دیموگرافی بە وردەکاریەکانیەوە و بۆیە دەستەی ئامار دەبوایە رێگەی تر بگرێتەبەر بۆ دابینکردنی ئەو داتایانە بە بەکارهێنانی بەرنامەی ناڕاستەوخۆی خەمڵاندنی ژمارەی دانیشتوان تاوەکو داتای پێویست بۆ وەزارەتەکانی حکومەتی هەرێم بخەینە بەردەست و بتوانن بەکاریبێنن بۆ دانانی پلان و سیاستەکانی ساڵانەیان و بۆ ئەمساڵ دەستەی ئامار تیشک ئەخاتە سەر دو بابەت جگە لە ژمارەی پێشبینیکراوی دانیشتوان بۆ هەرێم".