کێ گفتوکۆکانی هەسەدە و دیمەشقی تێکدا و بووە هۆی دروستبوونی شەڕ؟

ئاوی دەریاچەی ورمێ بەشێوەیەکی بەرچاو کەم دەکات و بەرپرسێکیش دەڵێت ئەگەری بون بە زۆنگاوی ئەو دەریاچەیە و وشکبونی هەیە. بە پێی وێنەکانی مانگی دەستکرد لە دەریاچەی ورمێ لە رۆژهەڵاتی کوردستان دەرکەوتوە ئاستی ئاوی ئەو دەریاچەیە بۆ کەمترین ئاستی 60 ساڵی رابردو کەمی کردوە. لە نوێترین توێژینەوەدا دەرکەوتوە ئەمساڵ کەمترین بڕی ئاو لە ساڵی 1964 تا ئێستا رژاوەتە دەریاچەکەوە و سەرەڕای ئەوەی حکومەت بانگەشەی ئەوەی کردوە بە چەند پڕۆژەیەک ئاوی لە شارەکانی دیکەی رۆژهەڵاتی کوردستانەوە بۆ ئەو دەریاچەیە گواستوەتەوە. عیسی کەلانتەری، بەرپرسی پێشوی پارێزگاری لە ژینگەی ئێران و بەڕێوبەری جێبەجێکاری بوژاندەوەی دەریاچەی ورمێ بە رۆژنامەی (ئیعتیماد)ی وڵاتەکەی راگەیاندوە؛ بە ئەگەری زۆر تا کۆتایی وەرزی هاوینی ئەمساڵ دەریاچەکە بە تەواویی وشک دەبێت. بە وتەی کەلانتەری لە ئەگەری وشکبونی دەریاچەکە زیاترین مەترسیی روبەڕوی دانیشتوانی پارێزگای ورمێ و تەبرێز دەبێتەوە چونکە خوێی ئەو دەریاچەیە لە شێوەی خۆڵبارین بڵاو دەبێتەوە و ئەوەش مەترسیدارە. بڵاوبونەوەی ئەو توێژینەوەیە لە کاتێکدایە پێشتری محەمەدسادق موعتەمیدیان، پارێزگاری ورمێ و ئەندامی ئێستای دەستەی بوژاندنەوەی دەریاچەی ورمێ رایگەیاندبو پڕۆژەی گواستنەوەی ئاوی کانی سێو بە بودجەی (150) ملیارد تمەن لە رابردودا کە دەکاتە نزیکەی سێ ملیۆن و 300 هەزار دۆلار لە ماوەی حەوت مانگدا لە لایەن ناوەندی (خاتەمولئەنبیا)ی سەر بە سوپای پاسداران جێبەجێکراوە لە کاتێکدا ئەو پڕۆژەیە پێویستی بە (18) مانگ کات هەبوە بۆ تەواوبونی. ئێران گواستنەوەی ئاوی لە بەنداوی کانی سێو لە سەردەشت بۆ دەریاچەی ورمێ بە گەورەترین پڕۆژەی ژینگەپارێزیی رۆژئاوای کیشوەری ئاسیا ناوبردوە لە کاتێکدا ئەو پڕۆژەیە بە هۆکارێک بۆ وشکبونی سەرچاوەکانی ئاوی سەردەشت و پیرانشار لەقەڵەم دەرێت کە هاوسنورن لەگەڵ هەرێمی کوردستان.

هاوڵاتی نوێنەری پەیەدە لەهەرێمی کوردستان بۆ هاوڵاتی ئەوە ئاشکرادەکات، ئەو مەرجانەی لەلایەن ڕژێمی سوریاوە بەسەر نەتەوەیەکگرتوەکاندا سەپێندراوە هیچ لە شێوازی گەیشتنی هاوکاریەکان بۆ ڕۆژئاوای کوردستان ناگۆڕێت، چونکە هیچ ڕێکخراوێکی جیهانی بەڕەسمی مامەڵە لەگەڵ رۆژئاوا ناکات، دەشڵێت مامەڵەکان لەڕێگەی ڕژێمی سوریایە و ئەویش زۆرجار هاوکارییەکان وەک کارتی فشار لەدژی ڕۆژئاوا بەکاردەهێنێت. جاویدان کەمال، نوێنەری پەیەدە لەبارەی هاوکارییەکان بۆ ڕۆژئاوای کوردستان بەهاوڵاتی وت: زۆرترین هاوکاریەکان کە پێماندەگەن دەرمانن و ئەوانەش دەرمانی سەرەکیین وەک “ڤاکسین” کە” ناچارن” بەزوویی و بەمەرجی کەمتر پێمانی بدەن، ئەگینا زۆربەی پێداویستیەکان لەلایەن بەڕێوەبەرایەتی خۆسەر دەکڕدرێت و دابین دەکرێت”. هەروەها ئاماژەی بەوەشدا کە ئەو هاوکاریانەی لە هەرێمی کوردستانەوە هاتوون دەرمانن و زۆربەیان لە سنوری پارێزگای سلێمانییەوە هاتوون. لە بەڵگەنامەیەکدا کە بۆ ئەنجومەنی ئاسایش نێردراوە، نوسینگەی هەماهەنگی کاروباری مرۆیی نەتەوەیەکگرتوەکان ئاماژە بەوە دەکات کە بەسام سەباغ، باڵیۆزی سوریا باسی لەوەکردووە کە حکومەتی سوریا ڕێگە بەدرێژکردنەوەی گەیشتنی هاوکاریە مرۆییەکان دەدات بۆ قوربانی و زیانلێکەوتوانی بومەلەرزەکە لە سوریا لەڕێگەی دەروازەی باب-ئەلهەوا، ئەویش بە دوو مەرج، بەڵام ئەو مەرجانە بوونەتە هۆی نیگەرانی نەتەوەیەکگرتوەکان و ڕێکخراوە مرۆییەکانی دیکە. وەک لە بەڵگەنامەکەی “OCHA “هاتووە: حکومەتی سوریا بەمەرجێک ڕێگە بە درێژکردنەوەی هاوکاریەکان دەدات کە لەژێر چاودێری و بەهاوکاری لیژنەی نێودەوڵەتی خاچی سور و مانگی سوری عەرەبی لەناوچەکانی باکوری ڕۆژئاوای سوریا دابەش بکرێت، هەروەها جەختی لەوەش کردۆتەوە کە نەتەوەیەکگرتوەکان نابێت پەیوەندی لەگەڵ ئەو لایانەندا هەبێت کە بە “تیرۆریست”دەستنیشان کراون. لەگەڵ ئەوەشدا لەبارەی ئەو ناوچانەی کەزۆرترین هاوکاریان پێویستە دکتۆر جاویدان کەمال وتی: ناوچەی شێخ مەقسود کەسەر بەپارێزگای حەلەبە و لەژێر دەسەڵاتی خۆسەرە،لەگەڵ شەهبا کەزۆربەی ئاوارەکانی عەفرینیشی تێدایە” زۆترین هاوکاریان پێویستە؛ بەڵام ئەوانە لەلایەن ڕژێمەوە جیاکراونەتەوە و دەوریان گیراوە، ڕێگری دەکرێت لەگەیشتنی هاوکاریەکان بۆیان لەلایەن ڕێکخراوەکان و بەڕێوەبەرایەتی خۆسەرەوە. ئەمەش لەکاتێکدایە، کە ڕۆژی سێشەممە ڕوسیا، کە هاوپەیمانێکی سەرەکی سوریایە ڤیتۆی خۆی بەکارهێنا لە ئەنجومەنی ئاسایش بۆ ڕێگریکردن لە درێژکردنەوەی ماوەی نۆ مانگ کە بەنێوەندگیری نەتەوەیەکگرتوەکان ڕێگە بە گەیاندن و بەردەوامکردنی هاوکارییەکان بدات لە دەروازەی باب-ئەلهەوا، بەڵام نەیتوانی دەنگی پێویست بەدەست بهێنیت و هەر بەوهۆیەوە حکومەتی سوریا بۆ بەردەوامی هاوکاریەکان ئەو مەرجانەی دانا بۆ نەتەوەیەکگرتوەکان و ڕێکخراوە مرۆییەکانی دیکە.

هاوڵاتی وتەبێژی حكومەتی هەرێمی كوردستان رایدەگەیەنێت، لەئێستادا حكومەتی هەرێمی كوردستان 83%ی داهاتەكەی بەهۆی راگرتنی هەناردەی نەوتەوە لەدەستداوە و تەنها بە داهاتی ناوخۆش ناتوانێت موچە دابەشبكات،وتیشی، شاندێكی هەرێمیش بۆ بۆ شایستەداراییەكان سەردانی بەغدادی كردوە و لە چەند رۆژی داهاتودا هەواڵی خۆش دەبیستن. پێشەوا ھەورامانی وتەبێژی حکومەتی ھەرێمی کوردستان لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەوانیدا رایگەیاند، ھۆکاری دواکەوتنی مووچە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، حکومەتی ھەرێم پشتی بە ٨٣٪ داھاتی نەوت دەبەست بۆ دابەشکردنی مووچە و لە ئێستا ئەو رێژەیە لە داھاتی نەوت نەماوە و حکومەت ناتوانێت بە داھاتی ناوخۆ مووچە دابەشبکات. ئاشکراشیکرد، ئەمڕۆ وەفدێکی حکومەتی ھەرێمی کوردستان سەردانی بەغدادی کردووە، کە تەنھا بۆ مووچە نییە، بەڵکو بۆ شایستە داراییەکانی ھەرێمی کوردستانە و مافی ھەرێمە  مانگانە حکومەتی عێراق مووچە و شایستە داراییەکانی لەکاتی خۆیدا بۆ بنێرێت و لە چەند رۆژی داھاتوودا ھەواڵی خۆش دەبیستن. هاوکات هەر ئەمڕۆ، ئومێد سەباح سەرۆكی دیوانی ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێم رایگەیاند، ئێوارەی ئەمڕۆ تیمێكی باڵای حكومەتی هەرێم سەردانی بەغدا دەكات، بەمەبەستی گفتوگۆ و جێبەجێكردنی بڕگەكانی تایبەت بە ماف و شایستە داراییەكانی هەرێمی كوردستان لەبودجەی فیدڕاڵی.

هاوڵاتی بڕیارە شاندێکی حکومەتی هەرێمی کوردستان، بۆ گفتوگۆ کردن له‌باره‌ی بودجه‌ و شایسته‌ داراییه‌كانی هه‌رێمی كوردستان سەردانی بەغدا بکات و سەرۆکی دیوانی ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێمیش دەڵێت لەگەڵ نوسینگەی محەمەد شیاع سودانی کۆدەبنەوە و لەمەودوا داوای موچە ناکەن بەڵکو داوای شایستە داراییەکانی هەرێم دەکەن ئومێد سەباح، سەرۆکی دیوانی ئەنجومەنی وەزیرانی حکومەتی هەرێمی کوردستان لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاند "کاری لە پێشێنەی حکومەتی هەرێمی کوردستان موچەیە." وتیشی، هۆکاری نەناردنی موچەی ئەم مانگەی فەرمانبەرانی حکومەتی هەرێمی کوردستان تەکنیکییە.  باسی لەوەشکرد، سه‌رۆكوه‌زیرانی عێراقیش تیمێكی هاوشێوه‌ی هه‌رێمی كوردستانیان دروستكرد، سبه‌ی هه‌ردوو تیم له‌ نووسینگه‌ی سه‌رۆكوه‌زیرانی عێراق له‌ به‌غدا كۆبوونه‌وه‌یان ده‌بێت و له‌وانه‌یه‌ به‌شێك له‌ كۆبوونه‌وه‌كان بهێنینه‌ هه‌رێمی كوردستانیش. سەرۆکی دیوانی ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێم ڕاشیگەیاند: دوای سەردانەکە بەرچاو ڕونیمان دەبێت لەبارەی پشکی هەرێم لە بودجەی بەغداد و گەشبینم پشکی هەرێم لە بودجە مانگانە بنێردرێت.    

هاوڵاتی بە پێی هەواڵێک کە ماڵپەڕی کوردپا بڵاوی کردۆتەوە، سورەیا قەیتەران، ژنێکی پیرانشاری، خەڵکی گوندەی "کانی مەلا" پاش ٢٠ رۆژ لە دەستبەسەر بوونی چارەنووسی نادیارە. بە پێی زانیارییەکانی ئەم ماڵپەڕە، سورەیا قەیتەران رۆژی ٢٦ی حەوت( ٥ی پووشپەڕ) لە ماڵی باوکی   دەستگیرکراوەو گوێزراوەتەوە بۆ ورمێ و دوای لێپرسینەوە ، نێردراوەتە بەندی ژنانی زیندانی ورمێ و تا ئێستە مافی دەستپێڕاگەیشتن بە پارێزەری نەبووە و بنەماڵەکەی هیچ زانیارییەکیان دەربارەی نییە. جێی ئاماژەیە رۆژی ١١ی جوون (٢١ جۆزەردان) دوو برای ئەم خانمە بە ناوەکانی عەبدولڕەحمان قەیتەران و سەدرەدین قەیتەران لە ماڵی خۆیان بە بێ بەڵگەی یاسایی لە لایەن هێزە ئەمنییەتییەکانەوە دەستگیر کران. بە پێی زانیارییەکانی کوردپا تا ئێستە هۆکاری دەستگیرکردنی سورەیا قەیتەران و ئەو تۆمەتانەی دراونەتە پاڵی نەزانراوە.

هاوڵاتی دادگای باڵای فیدڕالی سکاڵایەکی  بۆ هەڵوەشاندنەوەی کۆمسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردن و راپرسی لە هەرێمی کوردستان رەتکردەوە. دادگای فیدڕاڵی عێراق لەدانیشتنی ئەمڕۆ یەکشەممەیدا، رەتیکردەوە دادبینی بۆ سکاڵایەک بکات سەبارەت بە هەڵوەشاندنەوەی کۆمسیۆنی سەربەخۆی هەڵبژاردن و راپرسی هەرێم و رایگەیاند، ئەو بابەتە پەیوەندیدار نیە بەدادگای فیدڕاڵی.  لە کۆبوونەوەکەدا دادگا بڕیاریدا بە رەتکردنەوەی ئەو سکاڵایە، بەو پێیەی ئەو پرسە لە دەسەڵاتی دادوەری دادگەکە نییە.   رۆژی 22ی (ئایار/5)ی ئەمساڵ بەسەرۆکایەتیی د. ڕێواز فایەق سەرۆکی خولی پێنجەمی پەرلەمانی کوردستان و دانیشتنی ژمارە 4ی ئاسایی خولی بەهارەی ساڵی پێنجەم لە‌خولی پێنجەمی هەڵبژاردنی پەرلەمان، بەڕێوەچو، سەرەتا سەرۆکی پەرلەمان بەناوی خوا و گەلی کوردستانەوە دانیشتنەکەی کردەوە و بڕیاری دواخستنی دانیشتنەکەی بۆ کاتێکی تر دواخست. لەبەرامبەریشدا، هێمن هەورامی جێگری سەرۆکی پەرلەمان سەرۆکایەتیی دانیشتنەکەی گرتەئەستۆ و رایگەیاند بەردەوامی بەکۆبونەوەکە دەدەین و ئەنجومەنی کۆمیسیارانی هەرێم کارا دەکەینەوە، دوای دروستبونی گرژی و ئاڵۆزیەکانیش، راگەیەندرا بەدەنگی 58 پەرلەمانتار کۆمسیۆن کارا کراوەتەوە. دواتریش، زیاد جەبار سەرۆکی فراکسیۆنی یەکێتی لە خولی پێنجەمی پەرلەمانی کوردستانەوە سکاڵایەکی لە دادگای فیدڕاڵی تۆمارکرد و داوایکرد، کۆمسیۆنی هەڵبژاردنەکانی هەرێم هەڵبوەشێتەوە، چونکە بەنایاسایی کاراکراوەتەوە. بڕیارەکەی ئەمڕۆی دادگای فیدڕاڵی لەکاتێکدایە، لە 31ی (ئایار/5)ی ئەمساڵ دادگای فیدڕاڵی بڕیاریدا بە نادەستوری بونی درێژکردنەوەی تەمەنی پەرلەمانی کوردستان، واتە هەر بڕیار و یاسایەک لەدوای 6ی (تشرینی دوەم/11)ی 2022ەوە دەرچوبێت بەهەڵوەشاوە هەژماردەکرێت.      

هاوڵاتی دوای نیوەرۆی ئەمرۆ گەنجێکی تەمەن 23 ساڵ لەئاوی رووبار خازر خنکا،کە دانیشتووی قەزای ئاکرێ یە. عەقید ئیبراهیم فەریق، بەرێوبەری بەرگری شارستانی ئاکرێ بە هاوڵاتی  وت"ئەو گەنجەی ئەمرۆ خنکاوە ناوی هێمن زێرو موسایە و دانیشتووی گوندی پیرخوڵی لەسنوری ناحیەی گردەسێنە سەر بەقەزای ئاکرێ"  "گەنجەکە لەرووباری خازردا خنکاوە لەسنوری گوندی باژێرەی، تەرمەکەی دۆزراوتەوە و رەوانەی پزیشکی دادی ئاکرێ کراوە"عەقید ئیبراهیم فەریق وای وت جێگەی باسە لەسەرەتای ئەم ساڵەوە تا ئێستا 6 کەس لە ئاکری و ناوچەکانی دەوروبەری  خنکاون کەلەلایەن بەرگری شارستانی ئاکرێ وە تۆمارکراون و 2 کەسیش رزگارکراون، ئەمە لەکاتێکدایە ساڵی ڕابردووش  7 کەس خنکاون لەگەڵ چوار کەسیش رزگارکراون. هاوکات بەگوێرەی ئاماری بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی پۆلیسی هەرێمی کوردستان، ساڵی رابردوو 104 کەس لەنێو ئاودا لە هەرێمی کوردستان خنکاون. 

هاوڵاتی لە راگەیاندنێکدا کە رۆژی یەکشەممە ١٥ی حەوت، لە رۆژنامەی (شرق) بڵاوکرایەوە؛  ژمارەیەک لە باڵیۆز و دیپلۆماتەکانی ساڵانی پێشووتری ئیران، لە راگەیاندنێکدا ناڕەزایەتی خۆیان دژ بە رووسیا و رەفتارەکانی رووسیا ، سەبارەت بە خاوەندارێتی سێ دوورگەی ( تونبی گەورە، تونبی بچووک و ئەبوومووسا) و پشتیوانی کردنی رووسیا لە ئیمارات لە راگەیاندنێکیان بڵاو کردۆتەوەو وتوویانە :" رووسیاش بە هەمان شێوەی چین، پرسی دوورگەکان دەکاتە کەرەستەیەک بۆ رێککەوتن لەگەڵ وڵاتانی کەنداو" لەم راگەیاندنەدا هاتووە:" بە داخەوە جارێکیتر ئەوەمان بینی لە پەیوەندی دیپلۆماتیک لەگەڵ وڵاتانیتر، فێدراسیۆنی رووسیا جارێکیتر وەک کۆماری گەلی چین بە مەبەستی بەرەو پێشبردنی ئامانجەکانی خۆی لە ناوچەکەو بەرژەوەندییەکانی، پرسی یەکپارچەیی خاکی ئێرانی کردووە بە کەرەستەی مامەڵەکردنو لەم رێگاەوە پرسی بەرژەوەندییەکانی ئێرانی لە پانتای نێونەتەوەییدا پشتگوێ خستووە". ئەم دیپلۆماتانە هەروەها نووسیویانە:" دیپلۆماسی سەربەرزانە ئەوەیە کە بە هەموو شێوەیەک بەر بەوە بگیردرێت کە ئەمجۆرە هەڵوێستگرتنانە دووبارە بێتەوە لە مامەڵەی وڵاتانی دۆستدا". هەروەها جەختیان لەسەر ئەوە کردۆتەوە :" پرسی بەرژەوەندییە نەتەوەییەکان و بەتایبەت یەکپارچەیی خاکی ئێران، پرسێک نییە کە بکرێت مامەڵەی لە سەر بکرێت لەگەڵ هیچ وڵات و سیستەمێکی سیاسیدا". لە بەشێکیتری راگەیاندنەکەی دیپلۆمات و باڵیۆزەکانی ساڵانی پێشتری کۆماری ئیسلامیدا رەخنە لە جۆری هەڵسووکەوتیان لەگەڵ جەمسەری رۆژهەڵات (چین و رووسیا) گرتووەو سیاسەتی دژە رۆژئاوایی براوەتە ژێر پرسیارەوەو نووسیویانە:" سیاسەتی بەرەو رۆژهەڵات چوونی یەکلایەنە و دژە رۆژئاوایی بوونی زێدەڕۆیانە و دروست نەکردنی پەیوەندییەکی هاوسەنگ لەگەڵ وڵاتان و هێزە جیهانییەکان، بە بێ لەبەرچاوگرتنی پێویستییە ژئۆپۆلیتیکییەکانی ئێران، زیانی گەورەی بۆ وڵات و بەرژەوەندییەکانی وڵات دەبێت." نامەی ئەم دیپلۆماتانە ئاماژەیە بە راگەیاندنی دانیشتنی کۆتایی رووسیا و شەش وڵاتی عەرەبی کەنداو لە سەر پرسی سێ دوورگەی کەنداو، کە لە ئێستادا ئێران خاوەندارێتی ئەکات و ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی ئەو سێ دوورگەیە بە موڵکی خۆی ئەزانێت. لەم دانیشتنەدا کە رۆژی ١٠ی جوولای بەڕێوەچوو کۆبوونەوەیەداوڵاتانی کەندوا و رووسیا  جارێکیتر پشتیوانی  خۆیان  خۆیان لە هەوڵەکانی ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی دەربڕی بەوە بە گفتوگۆ لەگەڵ ئێران کێشەی خاوەندارێتی ئەو سێ دوورگەیە یەکلایی بێتەوە و چارەسەر بکرێت. بڵاوبوونەوەی ئەو راگەیاندنە ناڕەزایەتی بەشێکی زۆر لە بەرپرسانی ئێستای و پێشتری کۆماری ئیسلامی لێکەوتۆتەوە. زۆربەی بەرپرسان واژۆکردنی ئەو راگەیاندنە بە پشتکردنی رووسیا لە ئیران لێک ئەدەنەوە.

هاوڵاتی بە بڕیارێکی وەزارەتی پەروەردەی حکومەتی هەرێمی کوردستان، بۆ ساڵی نوێی خوێندنی 2023/2024، رۆژانی شەممە لە سەرجەم ناوەندەکانی خوێندنی هەرێم دەکرێتە پشووی فەرمی. ئالان حەمەسەعید، وەزیری پەروەردەی حکومەتی هەرێمی کوردستان ئەمڕۆ یەکشەممە لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا، رایگەیاند، 13ی 9ی 2023 وەکو دەستپێکی ساڵی خوێندنی نوێ دەستدەکرێت بە پڕۆسەی خوێندن لەسەرجەم ناوەندەکانی حکومی و ئەهلی، دەشڵێت، رۆژانی شەممە دەکرێتە پشو لە سەرجەم ناوەندەکانی خوێندن. وتیشی،  قوتابخانەکان دەتوانن رۆژانی شەممە بۆ ئەنجامدانی تاقیکردنەوەکانی کۆتایی وەرزی یەکەم یان دووەم، یان لە کاتی بوونی فێستیڤاڵ، بۆنە، رێوەڕەسم یان هەر کارێکی پێویست بەکاربهێنن و دواتر وردەکارییەکانیان بۆ دەنێرن. وەزیری پەروەردە بەرواری دەستپێکردنی ساڵی نوێی خوێندنی ڕاگەیاند و وتی، 13-9-2023، دەستپێکی ساڵی نوێی خوێندن دەبێت بۆ هەموو قوتابخانە حکومی و تایبەتەکان و دەوامی ڕەسمی خوێندن لە رۆژانی یەکشەممە تا پێنجشەممە دەبێت  

هاوڵاتی وڵاتی سوودان کە لەڕووی رووبەرەوە سێیەم گەورەترین وڵاتی ئەفریقایە و خاوەنی سامانێکی زۆری سرووشتییە، ماوەی چوار مانگە بەهۆی پێکدادانی نێوان سوپای ئەو وڵاتە و هێزەکانی پشتیوانی خێرا لە دۆخێکی ناهەمواردایە و پێناچێت بەزوویی ئەم پێکدادانانە کۆتاییان بێت. پێکدادانەکان لە ١٥ی نیساندا لە خەڕتوومی پایتەخت دەستیانپێکرد و بەرەو شارەکانی باشوور و رۆژئاوای ئەو وڵاتە تەشەنەیان سەند، بەمهۆیەشەوە هەزاران کەس کوژران و زیادتر لە سێ ملیۆن کەسیش ئاوارە بوون. سوپای سوودان هێزەکانی پشتیوانی خێرا بە دەستپێکردنی پێکدادانەکان تۆمەتبار دەکات و رووداوەکان وەک یاخیبوون وەسف دەکات، لە بەرامبەریشدا هێزەکانی پشتیوانی خێرا بانگەشەی ئەوە دەکەن کە سوپا لەژێر کۆنترۆڵی لایەنگرانی رژێمی پێشوو و ئەندامانی بزووتنەوە ئیسلامییەکاندایە و پێکدادانەکان وەک خەباتی خۆیان لەپێناو دیموکراسی و ئازادی ناودەبەن  

هاوڵاتی سێناتۆر رۆبیرت مێندێز، بەرپرسی کۆمیتەی  پەیوەندییەکانی  دەرەوەی مەجلیسی سێنای ئەمریکا، رۆژی هەینی ١٤ی جولای، بە بڵاوکردنەوەی تویتێک  پشتیوانی خۆی لە " ناڕەزایەتییەکانی خەڵکی ئێران" دەربڕێ و وتی :" خەڵکی ئیران شایستەی ئەوەن پشتیوانیان لێ بکەین و ئێمە لەگەڵیانین". بەڕیوەبەری کۆمیتەی پەیوەندییەکانی دەرەوەی مەجلیسی سێنای ئەمریکا، ئاماژەی بەوە هەردوو حیزبی دیمۆکرات و کۆماریخواز پشتیوانی لەم راگەیاندنە ئەکەین  و نووسی :" جێی شانازییە بۆ من لەگەڵ هاوکارەکان  بە کۆی دەنگ، دەنگمان بە پەسەندکراوی ژمارە ٢ی سێنا دا دەربارەی ناڕەزایەتییەکانی ئێران و پێکەوەو بە هاودەنگ راگەیاندێکمان بڵاوکردەوە". ئەم سێناتۆرە جەختی کردەوە لە سەر " پشتیوانیکردن لە خەڵکی ئێران" و هەروەها وتی :" رژێمی ئێران بریندارە ناڕازییەکان بە شێوەی بێ بەزەییانە قۆڵبەست و ئیعدام ئەکات. ئێمە پشتیوانی خۆمان لەو ژن و پیاوانە دەرئەبڕین کە خوازیاری گەیشتن بە ئازادین لە دەست ئەو ستەمکارییە رادەبەدەرەی کە بەسەریاندا زاڵە" پێشتر بەرپرسی کۆمیتەی پەیوەندییەکانی دەرەوەی مەجلێسی سنای ئەمریکا، وتبوو تۆتالیتەر و دیکتاتۆرەکان " لە ژوورە تاکەکەسییە تاریکەکانی زیندانەوە لە تاران" تا" زیندانی رێکخراوی ئەمنییەتی رووسیا لە مۆسکۆ" هاوڵاتییە بێتاوانەکانی ئەمریکا بە شێوەی ناعادڵانە قۆڵبەست ئەکەن و بە بارمتەیان دەگرن.

هاوڵاتی ئەمڕۆ وەفدێکی حکومەتی هەرێمی کوردستان، بۆ گفتوگۆ کردن لەگەڵ بەرپرسانی عێراق سەرانی بەغدا دەکات و پرسی سەرەکیش بودجەیە. بەپێی زانیاریەکانی هاوڵاتی، ئەمڕۆ 16/7/2023، وەفدێکی حکومەتی هەرێمی کوردستان بۆ پرسی جێبەجێکردنی بودجە دەچێتە بەغدا. هەر بەپێی زانیاریەکان ئەو وەفدە گفتوگۆ سەبارەت بەچۆنیەتی ناردنی بەشە بودجەی هەرێم و وردەکاری پاکتاوی دارایی نێوان هەرێم و بەغدا دەکەن. سەردانی وەفدەکە لەکاتێکدایە، حکومەتی هەرێمی کوردستان تائێستا نەیتوانیوە مووچەی مانگی شەش دابەش بکات و بۆ دابەشکردنیشی چاوەڕێی جێبەجێکردنی بودجەی عێراقە، بەهۆی ئەوەی لەکۆتایی مانگی سێی ئەمساڵەوە هەناردەی نەوتی هەرێم بەهۆی بڕیارێکی دادگای ناوبژیوانی پاریس ڕاگیراوە.

ناوەندی هەنگاو بۆ مافەکانی مرۆڤ بڵاوی کردوەتەوە لە سەرەتای ئەمساڵەوە و لە ماوەی 196 رۆژدا هەزار کەس لە ئێران و رۆژهەڵات دەستگیر کراون کە زۆرینەیان کوردن. بە پێی ئامارەکانی ئەو ناوەندە لەو ماوەیەدا 513 هاوڵاتیی کورد بە تۆمەتی چالاکی مەدەنیی و سیاسیی و ئایینیی لە رۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران دەستگیرکراون. لەو ئامارانەدا ئاماژە بەوە کراوە کە نزیکەی 258 هاوڵاتیی بەلوچ لە ئێران دەستگیرکراون و بەوەش دوای هاوڵاتییانی کورد زۆرترین هاوڵاتیی بەلوچ کە دانیشتوی پارێزگای سیستان و بەلوچستان-ن دەستگیر کراون. ئامارەکانی هەنگاو پشتی بە ناوی تۆمارکراوی ئەو کەسانە بەستوە کە دەستگیرکردن و دەستبەسەرکردنیان ئاشکرا بوە چونکە بەشێک لە دەزگا ئەمنی و هەواڵگرییەکانی کۆماری ئیسلامی ئێران ناوی دەستگیرکراون ئاشکرا ناکەن.  

رۆژنامەیەکی ئێران ئاشکرای دەکات پۆلیسی ئەخلاق دوای نزیکەی ساڵێک لە مەرگی ژینا ئەمینی دەستی بەکارەکانی کردوەتەوە بە شێوەیەکی بەرچاو لە شەقامەکان بڵاوەیان پێکراوە.   رۆژنامەی (ئیعتیماد) بڵاوی کردەوە؛ هێزەکانی سەر بە پۆلیسی ئەخلاق لە زۆربەی شەقامەکانی تارانی پایتەختی ئێران بەدی دەکرێن و بڵاوبونەوەی وێنەکانیشیان لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان کاردانەوەی لێکەوتوەتەوە. رۆژنامەکە نوسیویەتی دوبارە دەستبەکاربونەوەی ئەو پۆلیسە لە کاتێکدایە لە کاردانەوەی دەستگیرکردن و مەرگی ژینا ئەمینی نزیکەی هەشت مانگ ناڕەزایەتیی و خۆپیشاندان رویدا و تا ئێستاش دۆخی وڵاتەکە ئاسایی نەبوەتەوە. ئیعتیماد ئاماژەی بەوە کردوە کە ئیبراهیم رەئیسی، سەرۆک کۆماری ئێران پێشتریش جەختی لەوە کردوەتەوە کە پۆلیسی ئەخلاق لە جیاتی وەزارەتی ناوخۆ دەبێت پلان و بەرنامەی سەرپۆش و باڵاپۆشبونی کۆماری ئیسلامی جێبەجێ بکات. دەستبەکاربونەوەی پۆلیسی ئەخلاقی کۆماری ئیسلامی لە کاتێکدایە ژینا ئەمینی دوای دەستگیرکردنی لە لایەن یەکەیەکی ئەو پۆلیسە لە تاران رەوانەی نەخۆشخانە کرا و سێ رۆژ دوای بێهۆشبونی، ژینای تەمەن 22 ساڵ لە 16 ئەیلولی ساڵی 2022  گیانی لەدەستدا و ئەوەش ناڕەزایەتییی بەرفراوانی لە رۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران لێکەوتەوە.

هاوڵاتی پۆلیسی ڕانیە لەڕوونکردنەوەیەکدا دۆزینەوەی تەرمی مندڵێکی شەش ساڵ و دەستگیرکردنی بکوژەکەی ڕاگەیاند. لەڕوونکردنەوەکەی پۆلیسی ڕانیەدا هاتووە:دوێنێ بەرواری ١٥ /٧ /٢٠٢٣ هاوڵاتیەکی بەڕەگەز سوری سەردانی بەشی پۆلیسی نەهێشتنی تاوانی ڕاپەڕینی کرد و سکاڵای تۆمار کرد لە دژی کەسێکی نەناسراو لەسەر ئەوەی کە بەفێڵی شتکڕین کوڕە شەش ساڵانەکەی لەماڵ بردووەتە دەرەوە، دواتر نەگەڕاوەتەوە. بۆ ئەو مەبەستەش ڕێکاری یاسایی گیرایەبەر. پۆلیسی ڕانیە دەشڵێت: دوای بەدواداچوون و کۆکردنەوەی زانیاری، تواندرا ناسنامەی تۆمەتبار ئاشکرا بکرێت و تۆمەتبارەکە دۆزرایەوە و دەستگیرکرا کە لە ڕەگەزی نێر و تەمەنی ٢١ساڵ دانیشتوی ڕانیە، وە بەگوێرەی زانیاریەکان تۆمەتبارەکە لە ڕووی دەروونیەوە ناحێگیرە. دوای لێکۆڵینەوە لەگەڵیدا دانیناوە بەتاوانەکەی، بە وتەی تۆمەتبار `` بەفێڵی شت کڕین، منداڵە شەش ساڵانەکە کە بەڕەگەز سوریە و بردویەتی بۆ شاخ لە نزیک شاخی هەنجیرە، دوای ئەوەی منداڵەکەی بە چەقۆ کوشتووە.`` لەبەشێکی دیکەی ڕونکردنەوەکەدا هاتووە: بۆ ئەو مەبەستە هێزێکی هاوبەش لە پۆلیسی ڕاپەڕین کە پێکهاتبوون لە بەشی پۆلیسی فریاکەوتنی ڕانیە (نەژدە) و بەشی پۆلیسی نەهێشتنی تاوانی ڕاپەڕین (مکافحە) و بنکەی پۆلیسی کێوەڕەش و بەشی بەڵگەکانی تاوانی ڕاپەڕین چوون بۆ شاخ بۆ دۆزینەوەی تەرمی کوڕە شەش ساڵانەکە. ئەوەش خراوەتەڕوو: ئەمشەو لەلایەن هێزە هاوبەشەکەی پۆلیس، تەرمی منداڵەکە لەشاخ دۆزرایەوە و لەهەمان شوێن ئامێرێکی تیغ لەجۆری مشار دۆزرایەوە. تەرمی منداڵەکەش گواسترایەوە بۆ پزیشکی دادوەری ڕانیە بۆ پشکنینی تەرمی.. لەکۆتایی ڕونکردنەوەکەدا پۆلیسی ڕانیە دەڵێت: تۆمەتبارەکە بە بڕیاری دادوەر بەپێی ماددەی ٤٠٦ لە یاسای سزادانی عێراقی ڕاگیراوە و لێکۆڵینەوە لە ڕوداوەکە بەردەوامە.