کێ گفتوکۆکانی هەسەدە و دیمەشقی تێکدا و بووە هۆی دروستبوونی شەڕ؟

هاوڵاتی حسێن خاڵە گەنجێکی کۆڵبەری خەڵکی سەردەشتە، ئەمڕۆ یەکشەممە ٢٣ی تەمووز لە نەخۆشخانەیەکی شاری ورمێ گیانی لە دەستدا. ماڵپەڕی کوردپا لەم بارەوە نووسیویەتی: ئەم کۆڵبەرە کوردە پێش ئەوەی گیانی لە دەست بدات و دوای ئەوەی پزیشکەکان لێی نائومێد بوون،  بە رەزامەندی بنەماڵەکەی و رەزامەندی باوکی ئەندامانی جەستەی بەخشرا بە ٣ نەخۆش کە بۆ مانەوەیان پێویستیان بەو ئەندامانە هەبوو. حسێن خاڵە حەفتەی ڕابردوو بەهۆی کەوتنە خوارەوە لە بەرزاییی سنوورەکانی دەڤەری قەندیل، بەسەختی و دژواری سەر و بەتایبەت مێشکی ئازاری پێگەیشتبوو. ناوبراو سەرەتا گەیەنراوە نەخۆشخانەی بەخشینی شاری سلێمانی و دواتر گەیەنرایەوە ورمێ. ئەو کۆڵبەرە کوردە (حسێن خاڵە ) خێزاندارەو  منداڵێکی هەیە.  

هاوڵاتی تەنها ڕۆژێک  ماوە بۆ ساڵیادی 100 ساڵەی پەیماننامەی لۆزان كەدژی كورد بەریتانیاو كەمالییەكانی توركیا رێككەوتن  كەپەیماننامەی سیڤەری هەڵوەشاندەوە، بەڵام كورد بەگشتی هەر چوار پارچەی كوردستان و بەتایبەت لەباشووری كوردستان بێ سترالتیژو پەرتەوازەیەو ناكۆكییەكانی نێوان پارتی و یەكێتی قووڵتر بووەتەوە. لەئێستادا باشووری كوردستان و رۆژئاڤای كوردستان دوو كیانی سیاسییان هەیە كەهاووڵاتیانی باكورو رۆژهەڵاتی كوردستان تامەزرۆی خۆبەڕێوەبەری و یەكخستنی هەوڵەكانن بۆ ئەوەی لەهەر چوار پارچەی كوردستان كۆنگرەی نەتەوەیی ئەنجامبدرێت.  لەبەرامبەردا عێراق و سوریاو توركیاو ئێران خەریكی لەقاڵبدانی كوردن لەهەر چوار پارچەی كوردستان. لەباشووری كوردستان هەرێم وزەی تەسلیمی بەغدا كردەوە كەیەكێك بوو لە چەكە بەهێزەكان بەدەست هەرێمی كوردستانەوە، بەڵام بەهۆی خراپ ئیدارەدانی و نەگەیشتنی داهاتەكانی بۆ هاووڵاتیان نیگەرانی خەڵكی لێكەوتەوە. سەرجەم پارت و لایەنە سیاسییەكانی رۆژئاڤاو باكورو رۆژهەڵاتی كوردستان پشتیوانی كیانی هەرێمی كوردستان دەكەن، بەڵام پارتی و یەكێتی بەهۆی ناكۆكییە سیاسییەكانیانەوە كیانەكەیان كردووەتە مەترسییەوە. چاودێرانی سیاسی و تەنانەت بەرپرسانی پارتی و یەكێتی ئەوە دووپاتدەكەنەوە كەیەكڕیزی كورد دەستكەوتەكان دەپارێزێت، بەڵام لەبنەمادا وتەكانیان ناكەنە كردار. وا لە 100 ساڵی تەواو بەسەر پەیماننامەی لۆزاندا تێپەردەبێت، بەڵام كورد ستراتیژی بۆ ئایندەی دۆزی رەوای كورد نییەو پەرتەوازەیە، بۆیە بەم دۆخەوە كورد بەتایبەت لەباشوری كوردستان بەرەو پاشەكشە دەڕوات نەك هەنگاوی نوێ بنێت بۆ پاراستنی كیانی هەرێم و وەرگرتنەوەی ناوچە كێشە لەسەرەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم. پەیماننامەی لۆزان لە 24ی تەمموزی 1923دا، لەشاری (لۆزان)ی سویسرا لەنێوان دەوڵەتانی (بەریتانیا و فەڕەنساو ژاپۆن و یۆنان و رۆمانیا و سڕبیا و كرواتیاو سلۆڤینییا و توركیا)، بۆ ناسینی دەوڵەتی نوێی توركیاو پێداچوونەوە بەپەیمانی سیڤەردا ئەنجامدرا.  لەم كۆنگرەیەدا عیصمەت ئینونو سەرۆك وەزیرانی ئەوكاتی توركیا، وەك نوێنەری توركیا و لۆرد كرزن وەك نوێنەری بەریتانیا لەسەر بابەتی ناوچەی موسڵ كەوتنە گفتوگۆیەكی درێژخایەن، توركیا لەبەرئەوەی پەیماننامەی سیڤەری بەزۆر واژوو كردبوو دەیویست حكومەتی نوێ بەچاوێكی دیكەوە سەیربكرێت چەندین هۆكار وایكرد پەیمانی سیڤەر سەرنەگرێت كە هەمووی بەزیانی كورد شكایەوە كە لەقازانجی كەمالییەكانی توركیادا بوو.  1- بەهێزبوونی كەمالییەكان، ئەو سەركەوتنە گەورانەی بەدەستیانهێنا، چونكە كەمالییەكان بەسەركردایەتی (مستەفا كەمال) هەر لەسەرەتاوە دژایەتی ئەم پەیمانەیان دەكرد. 2-گۆڕانی سیاسەتی بەریتانیا كە لەسەرەتاوە پشتگیری لەمافەكانی كورد دەكات بەڵام دواتر وازی لێ‌هێنا، ئەمەش كۆمەڵێك هۆكاری لەپشتەوە بوو لەوانە: لاوازی سەركردایەتی كوردو دۆستایەتی رووسەكان بۆ كەمالییەكان كەئەمەش ترسێكی گەورەی بۆ بەریتانیا دروستكرد، بەریتانیاش كەوتە سەر ئەوەی گۆڕانكاری لەسیاسەتی خۆیدا بكات و كەمالییەكان بەلای خۆیدا رابكێشێت. 3-ئیتاڵیاو فەڕەنسا كەپێشتر هەردووكیان لەسیڤەردا بەشداربوون، بەڵام دواتر دوو رێككەوتن لەگەڵ كەمالییەكاندا دەبەستن واز لەكۆمەڵێك مافی خۆیان دەهێنن لەناوچەكەدا. 4-هۆكارێكی دیكە ئەوەبوو سەرۆك وەزیرانی نوێ‌ لەیۆناندا هەوڵیدا پەڕەیەكی نوێ‌ لەپەیوەندیەكانی لەگەڵ دەوڵەتانی تر هەڵبداتەوە. 5-ئەوەی لەپەیمانەكەدا هاتبوو سەبارەت بەبەڵێندان بە دروستكردنی دەوڵەتێكی كوردی ئەرمەنیەكانی ترساند، ئەمەیان بەدژی بەڵێنەكانی خۆیان دەزانی كەپێیان درابوو، هەربۆیە دژایەتیەكی یەكجار زۆریان بۆ سیڤەر هەبوو، جگە لەوەی بەریتانیاو فەڕەنسا لەسەر دانانی مەلیك فەیسەڵ بۆ مەلیكی عێراق كێشەیان هەبوو كەئەمەش هۆكارێكی ناڕاستەخۆبوو لەدووركەوتنەوەیان لەیەكتری و سەرنەگرتنی پەیماننامەكە. دكتۆر كامەران محەمەد مامۆستای زانكۆ دەڵێت:" لەسیڤەردا دەوڵەتە هاوپەیمانەكان بەشێوەیەكی یەكلاكەرەوە دەیانویست دەوڵەتی عوسمانی لاواز بكەن، ئەمەش بەتایبەتی لەلایەن ئەو هێزەی كە تازە دروستبوو قبوڵ نەدەكرا. هەروەها دەشڵێت:" لەبەرئەوە بەبەردەوامی هەوڵی یەكلایی كردنەوەی كێشەكان لەگەڵ ئیتاڵیاو لەگەڵ فەرەنسادا، ئەوە بوو جەنگی یۆنان دەستیپێكردو سەركەوتنی بەدەستهێنا، بێگومان هەموو ئەمانە وایانكرد بەریتانیا بەخۆیدا بچێتەوەو ئەوە بوو ئەو پەیماننامەیە هاتە ئاراوە". گەلەكۆمەكییەك بوو لەكورد كرا سیاسەتمەدار فەرید ئەسەسەرد، دەڵێت گەلەكۆمەكییەك بوو لەكورد كرا، پەیمانەكە زادەی گۆڕانی رەوشی نێودەوڵەتی بوو لەو زەمەنەدا، چونكە لە1920 كەپەیمانی سیڤەر واژۆكرا هەلومەرجێكی تازە هاتەكایەوە، دەوڵەتی تازەی توركیا دەوڵەتێكی بەزیو بوو، نیاز وابوو دوو دەوڵەتی تازە بۆ ئەرمەن و كورد لەسەر خاكی ئێستای توركیا دابمەزرێت. فەرید ئەسەسەرد ئەوەشی باسكرد كە 1923 هەلومەرجێكی تر هاتبووە كایەوە، ئەویش ئەوە بوو هێزێكی تر لەتوركیا پەیداببوو مستەفا كەمال رابەرایەتی دەكرد، توانیبووی هەستێتەوە سەرپێ‌ و پەیوەندییەكانی لەگەڵ كوردی باكووردا بەهێزبكات.  بەریتانیا مەبەستی دامەزراندنی دەوڵەتی كوردی نەبوو دكتۆر كەمال مەزهەر مێژوونووسی گەورەی كورد وتوویەتی لەكاتی بەستنی پەیمانی سیڤەریشدا كەمافی كوردی بەشێوەیەكی زۆرباش تێدا رەچاوكرابوو، باس لەدامەزراندنی دەوڵەتێكی كوردی كرابوو،‌ لەو كاتەشدا بەریتانیا مەبەستی دامەزراندنی دەوڵەتی كوردی نەبوو، چونكە بەنهێنی لەگەڵ فەرەنساو ئیتاڵیا رێكەوتننامەیەكیان هەبوو بۆ ئەوەی لەژێرەوە ئەم پەیماننامەیە لەبار ببەن.

هاوڵاتی ئاوات شێخ جەناب، وەزیری دارایی و ئابوری حکومەتی هەرێمی کوردستان رایگەیاند، هەمو ئەو داخوازیانەی کە لەسەر هەرێم هەبوە جێبەجێ کراوە و بڕیارە کۆبونەوەیەکی دیکە لە بەغدا بکرێت. ئاوات شێخ جەناب، وەزیری دارایی هەرێمی کوردستان لە گەرمیان لە میانی کردنەوەی دەروازەی تیلەکۆ لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاند، "بەغدا داوای 100٪ـی داهاتی ناوخۆ دەکات، لەکاتێکدا بەپێی یاسای بودجە دەبێت 50٪ بێت. باس لەوەش دەکات، هەرێمی کوردستان داهاتی جارانی نەماوە و ناتوانێت مووچە دابین بکات، بۆیە بۆ مووچە دەبێت ئەو پرسیارە لە وەزارەتی دارایی عێراق بکرێت. ئەوەشی ڕونکردەوە کە  "شاندی هەرێم جارێکی دیکە دەگەڕێتەوە بەغدا و ئەوەی قسەی لەسەر دەکەن شتی تەکنیکییە، دەتوانم بڵێم هەمو ئەو داخوازیانەی کە لەسەر هەرێم هەبو بە وردیی جێبەجێکراوە و پێشتریش ئەوانە ئامادەکراون، بڕیارە کۆبونەوەیەکی دیکە لەگەڵ بەغدا بکرێت ئومێدەوارم ئەنجامەکان بەدڵی هەمو لایەک بێت، چونکە بەنیسبەت حکومەتی هەرێمەوە هیچ بیانویەک نەماوە کە لەئێمەی بگرن". وەزیری دارایی هەرێمی کوردستان وتیشی، لە 2013ـەوە بەغدا گەمارۆی خستووەتە سەر هەرێمی کوردستان، داهاتی نێوخۆی هەرێمی کوردستان بەشی مووچە ناکات، چونکە چەند مانگێکە نەوت هەناردە نەکراوە. هاوکات، بڕیار بوو ئەمڕۆ یەکشەممە، 23-07-2023، شاندی حکومەتی هەرێمی کوردستان بۆ قسەکردن لەسەر بودجە، مووچە و پابەندییەکانی هەردوو حکومەت لە یاسای بودجە، سەردانی بەغدا بکات، بەڵام سەردانەکە هەڵوەشایەوە و رەنگە سبەی دووشەممە شاندەکە بچێتە بەغدا.    

سەرۆکی ناوەندێکی پزیشکی ئێران رایدەگەیەنێت رۆژانە هەزار کۆرپەلە لە وڵاتەکە لەناو دەبرێت کە تەنها 10 حاڵەتی لەباربردنەکان یاساییە. موحسین زاکریان، سەرۆکی ناوەندنی (نەفەس) سەر بە سوپای پاسداران لە ئێران بڵاوی کردەوە؛ لە رۆژێکدا هەزار کۆرپەلە و لە سالێکدا 300 هەزار بۆ 500 هەزار کۆرپەلە بەشێوەیەکی نایاسایی لە وڵاتەکە لەبار دەبرێن. بە وتەی ئەو لەو هەزار حاڵەتەی لەباربردنەی کۆرپەلە لە ئێران تەنها 10 حاڵەتیان یاساییە و لە ژێر چاودێریی پزیشکانی پسپۆڕدا ئەنجام دەدرێت. بە پێی یاساکانی ئێران هەر کۆرپەلەیەک بە بڕیاری سێ پزیشکی پسپۆڕ و مۆڵەتی پزیشکی داد لە ئەگەری دروستکردنی مەترسیی بۆ دایکەکە لەبار دەبرێت و ئەوەش دەبێت پێش تەمەنی چوار مانگیی کۆرپەکە و بە رەزامەندیی دایک و باوکی، لەباربردنەکە بکرێت. لە یاساکەدا ئاماژە بەوە کراوە هەر جۆرە لەباربردنێکی کۆرپەلە کە لە دەرەوەی یاسا بێت بە (تاوانی لەباربردن) لەقەڵەم دەدرێت. لە توێژینەوەیەکدا دەرکەوتوە لە 10 ساڵی رابردودا ژمارەی لەباربردنی کۆرپەلە لە ئێران بە بەردەوامیی بەرز بوەتەوە و بەشێک لە هۆکارەکەشی بۆ هەژاریی و فشارەکانی بژێوێ ژیان بۆسەر دایکان و باوکان لە وڵاتەکە دەگەڕێننەوە.

 زۆربونی رێژەی بارانبارینی ئەمساڵ بەرهەمی دانەوێڵەی لە ئیلام زیاد کردوە و کشتوکاڵی پارێزگاش رایدەگەیەنێت کشتوکاڵ لە زەوییە دێمییەکان زۆر بوە. بەڕێوبەرایەتی کشتوکاڵی پارێزگای ئیلام لە رۆژهەڵاتی کوردستان بڵاوی کردەوە؛ زیاتر لە 140 هەزار تۆن گەنم و جۆ و دانەوێڵە لەو پارێزگایە دوراوەتەوە کە بەراورد بە ساڵی رابردو نزیکەی 40 هەزار تۆن زیادی کردوە. ئاماژەی بەوە کردوە؛ ساڵی رابرد نزیکەی 105 هەزار تۆن دانەوێڵە لە ئیلام دوراوەتەوە کە بەهۆی زۆربونی بارانبارینی ئەمساڵ بەرهەمی گەنمیش لە زەوییە دێمەکان بەشێوەیەکی بەرچاو زیادی کردوە. بە پێی ئامارەکانی بەڕێوبەرایەتی کشتوکاڵ زیاتر لە 12 هەزار جوتیار لە 12 شارۆچکە و 500 گوندی ئیلام سەرقاڵی کشتوکاڵن. ساڵی رابردو کشتوکاڵ لە 320 هەزار دۆنم زەوی دێم کراوە و ئەمساڵ ئەو بڕە بۆ 400 هەزار دۆنم زیادی کردوە و گونجاوبونی رێژەی بارانبارین هۆکاری سەرەکی زیادکردنی گەنم بوە لە پارێزگای ئیلام.  

هاوڵاتی بەڕێوەبەرایەتی گشتی کارەبای سلێمانی رایگەیاند،  لێخۆشبونی 15%ی قەرزی کارەبا بۆ سنوری پارێزگای سلێمانی لەئەمڕۆ یەکشەممە دەکەوێتە بواری جێبەجێکردنەوە و لەبەرواری 24ی 10ی 2023 کۆتایی دێت. لە راگەیەندراوێکدا بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی كارەبای سلێمانی ئاماژەی بەوەکردوە، دوا بە دوای بڕیاری ئەنجومەنی وەزیران لەبارەی به‌ لێخۆشبونی 15%ـی قەرزی کارەبا بۆ سنوری پارێزگای سلێمانی، لە ئەمڕۆ یەکشەممە 23ی تەمموزەوە دەکەوێتە بواری جێبەجێکردنەوە و لە 24ی تشرینی یەكەم کۆتایی دێت. باسی لەوەشکردوە، لە ئەمڕۆوە هاوڵاتییان دەتوانن لە رێگەى ئەو ژمێرکارانەى پسوڵەی کارەبا دەگەڕێننەوە، لە بەردەم ماڵەکانیان قەرزی کارەبا بدەن یاخود سەردانی بەڕێوەبەرایەتییەکانی کارەبا بکەن بۆ دانەوەی قەرزەکانیان. بەهۆی دواکەوتنی موچە و داهێنانی سیستمی پاشەکەوتی موچەی فەرمانبەران لەلایەن حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە، لە ئێستادا قەرزێکی زۆری کارەبا لەسەر هاوڵاتیان دروستبوە و حکومەت دەیەوێت بە بڕیاری لێخۆشبون بەشێک لەو پارەیەی بەدەستبهێنێتەوە.

هاوڵاتی پێشتر پۆستەكانی وەزارەتی پێشمەرگە لەنێوان پارتی ویەكێتی پەنجا بە پەنجا لەنێوان هەردوولادا دابەشكرابوون، بەڵام لەنوێترین پێشهاتدا پارتی دەیەوێت %57 ی پۆستەكانی وەزارەتی پێشمەرگە لەدەستی خۆیدا بێت و %43 ی بداتە یەكێتی، ئەمەش تیمی یەكێتی توڕەكردووە. بەوتەی سەرچاوەیەك لە وەزارەتی پێشمەرگە بۆ هاوڵاتی "كێشەكانی نێوان یەكێتی و پارتی لە وەزارەتی پێشمەرگە توندبووەتەوە، تەنانەت گەیشتووەتە لێكترازان و پەیوەست نەبوون بە بڕیاری یەكترەوە، بەشێوەیەك ئەگەری كشانەوەی تیمی یەكێتی هەیە لە وەزارەتەكە". بەپێی بەدواداچوونەكانی هاوڵاتی، وەزارەتی پێشمەرگە لە (41) یەكەو پۆست پێكهاتووەو بەرێژەی (50% بە 50%) دابەشبووە، بەڵام لەدوای دەستلەكاركێشانەوەی شۆڕش ئیسماعیل  وەزیری پێشمەرگەو دەستبەكاربوونی بریكاری نوێی وەزارەتی پێشمەرگە پۆستەكان گۆرانكارییان بەسەردا دێت. بەپێی زانیاریەكان تیمی پارتی بڕیاریانداوە پۆستەكان دابەشبكرێتەوە بۆ (57%) بۆ پارتی و (43%) بۆ یەكێتی، لە چەند رۆژی رابردووشدا چەندین بڕیار لەوبارەیەوە دەكراوەو بۆ ئاڵوگۆڕی پۆستەكانی ناو وەزارەتی پێشمەرگە، بەڵام ئەو گۆرانكارییانە لەلایەن بەرپرسانی یەكێتی لەوەزارەتی پێشمەرگە رەتكراونەتەوە. ناكۆكیەكان ئێستا چیتر بەنهێنی نەماونەتەوە وئەمینداری وەزارەتی پێشمەرگەو بەرێوەبەری میرەی گشتی و ئیدارەی ئەفسەران بە نوسراو رایانگەیاند ئەو گۆڕانكارییانە بە بێ رەزامەندی ئەوان تێپەڕێندراوەو ناهاوسەنگە بۆیە پابەند نابن پێیەوە. بە پێی وتەی ئەو سەرچاوەیە، پارتی دەیەوێت چەند پۆستێك لە یەكێتی وەربگرێتەوە بۆ ئەوەی ببێتە (57%) بە (43%) بۆیە نزیكەی چوار پۆست لە بەرپرسانی یەكێتی وەردەگرێـتەوە. زانیاری و وردەکاری زیاتر لەم ڕاپۆرتەی ڕۆژنامەی هاوڵاتی وەربگرە: ڕیسەکەی وەزارەتی پێشمەرگە دەبێتەوە بە خوری  

لە چوارچێوەی پەیوەندییە ئابورییەکانی نێوان تورکیا و ئێران ژورێکی هاوبەشی بازرگانیی لە رۆژهەڵاتی کوردستان دەکرێتەوە و بەرپرسێکی تورکیا دەڵێت ئاستی بازرگانیی لەگەڵ کۆماری ئیسلامی بەرز دەکەنەوە. ئاژانسی هەواڵی (ئیسنا) بڵاوی کردەوە؛ ئەمڕۆ شەممە ژوری هاوبەشی بازرگانیی تورکیا و ئێران لە شاری خۆی لە رۆژهەڵاتی کوردستان کرایەوە. شاری خۆی نزیکترین سنوری هاوبەشی نێوان رۆژهەڵات و باکوری کوردستانە کە ژورە هاوبەشە بازرگانییەکەی نێوان تورکیا و ئێرانی تێدا کراوەتەوە. عادل نەجەف زادە، نوێنەری خۆی و چایپارە لە پەرلەمانی ئێران رایگەیاند؛ لە چوارچێوەی گرنگیدان بە پەیوەندییە ئابورییەکان لەگەڵ تورکیا ئەمساڵ کارەکانی 40 کیلۆمەتر لە رێگای ستراتیژیی نێوان خۆی و  شاری کۆتۆل لە پارێزگای ورمێ بە بودجەی پێنج ملیۆن دۆلار کۆتایی دێت. لە لایەکی دیکەوە ئەرسین ئۆزدەمیر، سەرۆکی ژوری هاوبەشی بازرگانیی تورکیا و ئێران رایگەیاند ئەو دوو وڵاتە بە کردنەوەی ئەو ژورە بازرگانییە لە خۆی هەوڵ دەدەن ئاستی بازرگانیی نێوانیان بۆ 30 ملیارد دۆلار بەرز بکەنەوە. کردنەوەی ئەو ژورە هاوبەشە بازرگانییە لە کاتێکدایە لە رابردودا ئاستی بازرگانیی نێوان تورکیا و ئێران لە 11 ملیارد دۆلار بۆ نۆ ملیارد دۆلار لە ساڵێکدا کەمی کردبوە.      

بەرپرسێکی کۆماری ئیسلامی ئێران رایدەگەیەنێت ئەگەر لە یادی مەرگی ژینادا خۆپیشاندان دەست پێناکاتەوە ناڕەزایەتییەکان دژی دەسەڵات شکست دەهێنێت. مستەفا رۆستەمی، سەرۆکی ناوەندنی نوێنەرایەتیی عەلی خامنەیی، رێبەری کۆماری ئیسلامی ئێران، رایگەیاند؛ بە پێی پێشبنییەکانی ئەو و ناوەندە ئەمنیی و هەواڵگرییەکانی وڵاتەکە، ئەگەر لە یەکەم ساڵیادی مەرگی ژینا ئەمینیدا خۆپیشاندانەکان دوبارە نەبنەوە لایەنگرانی دروشمی " ژن، ژیان، ئازادی" بە تەواوەتی شکست دەهێنن. بە وتەی ئەو دوژمنانی کۆماری ئیسلامی هەوڵ دەدەن لە یادی مەرگی ژینادا خۆپیشاندان و ناڕەزایەتییەکان لە زانکۆکانەوە دەست پێبکەنەوە. رۆستمەمی خۆپیشاندان و ناڕەزایەتییەکانی بە کاری ئاژاوەگێڕانەوە و تێکدەرانە دژی کۆماری ئیسلامی ناو هێناوە و جەختی کردوەتەوە کە ئەگەر ناڕەزایەتییەکان لە یەکەم ساڵیادی مەرگی ژینا و سەرهەڵدانەکانی دوای مەرگی ئەو کچە دەست پێنەکەنەوە چیتر ناتوانن ناڕەزایەتیی دەربڕن چونکە لایەنگرانی ئەو خۆپیشاندانانە بە تەواوەتی شکست دەهێنن. لێدوانی ئەو بەرپرسەی کۆماری ئیسلامی لە کاتێکدایە نزیکەی دوو مانگی ماوە بۆ یەکەم ساڵیادی مەرگی ژینا ئەمینی کە دوای دەستبەسەرکردنی بە بیانوی نەگونجاوبونی باڵاپۆشیەکەی لە تارانی پایتەخت و دوای سێ رۆژ بێهۆشبون لە 16ی ئەیلولی ساڵی 2022 لە نەخۆشخانە گیانی لەدەستدا و ئەوەش ناڕەزایەتیی و خۆپیشاندانی لە رۆژهەڵاتی کوردستان و سەرتاسەری ئێرانی لێکەوەتەوە و لە زۆربەی وڵاتانی جیهانیش بۆ پشتیوانیی لەو ناڕەزایەتییانە گردبونەوە و خۆپیشاندان بەڕێوچو.

شەنای فاتح لەساڵی 2001ەوە یاسای سندووقی خانەنشینی رۆژنامەنووسانی كوردستان لەپەرلەمانی كوردستان دەرچووە، بەڵام تائێستا 11 رۆژنامەنووس لێی سودمەندبوون و وەزارەتی داراییش بێئاگایی خۆی لەسندوقەكە دەردەبڕێت. د.سامان فەوزی، یاساناس و مامۆستای زانكۆ لەلێدوانێكدا بەهاوڵاتی وت: 2001 سەردەمی دوو ئیدارەی بوو ، بەڵام ئەو یاسایە تێپەڕێندراوە لەپەرلەمان و لەزۆر رووەوە پشتی بەستووە بەیاساكەی عێراق كە لەساڵی 1973 دەرچووە. وتیشی: بەپێی یاساكە پێویستە سندووقێك دروستبكرێت، ئەو سندووقە لەسێ ئەندام پێكدێت، نوێنەری وەزارەتی رۆشنبیری - نوێنەری وەزارەتی دارایی - نوێنەری سەندیكا، پاشان كۆمەڵێك رێوشوێنی دیاریكردووە بۆ مەسەلەی خانەنشینی رۆژنامەنووسان. وەك ئەو شارەزا یاساییە دەڵێت: رۆژنامەنووسێكی زۆر هەیە كە لەكەرتی تایبەت كاردەكەن، مادام دەیانەوێت میدیا ببێتە دەسەڵاتی چوارەم مافی خۆیانە كە خانەنشین بن دوای ماوەیەك لەوەی كەئەركەكانیان بەشێوەی كرداری ئەنجامداوە. بەپێی بەدواداچوونەكانی هاوڵاتی لەكاتێكدا یاساكە لە 2001 دەرچووە، بەڵام سندووقەكە لەساڵی 2009 راگەیەنراوە،  تەنها 11  رۆژنامەنووس سوودی لەو خانەنشینیە وەرگرتووە، لە 2014 بەبیانووی شەڕی داعش و قەیرانی دارایی سندوقەكە راگیراوە، بڕی ئەو خانەنشینیەش كەڕۆژنامەنووسەكان وەریانگرتووە 108 هەزار دینارە. بەوتەی سامان فەوزی لەعێراق هەرچەندە یاساكە لەساڵی 1979 دەرچووە بەڵام لە ساڵی 2011 هەموار كراوەتەوەو چەند مافێكی داوە بەڕۆژنامەنووسان لەوانەش، بۆ نموونە رۆژنامەنووسێك شەهید بوایە خێزانەكەی بڕی 750 هەزار دیناری بۆ دەبڕایەوە، ئەگەر رۆژنامەنووسێك برینداربێت 500 هەزار دیناری بۆ دەبڕدرێتەوە، بەبێ ئەوەی ئەوە بكرێت بەمەرج ببێتە ئەندام لەسەندیكای رۆژنامەنووسان. «لەیاسای خانەنشینی هەرێمی كوردستاندا ئەوە كراوەتە مەرج كەدەبێت ئەندامی سەندیكای رۆژنامەنووسان بێت، ئەمەش هەڵەیەكە لەیاساكەی كوردستاندا هەیە. «ئەگەر باوەڕمان بەجیاكردنەوەی دەسەڵاتەكان هەبێت دەكرێت رۆژنامەنووسان پێویستیان بەحكومەت نەبێت خۆیان خانەنشین ببن، لەكاركردن بوێرترو ئازادانەتر بن، لەئێستادا جێبەجێكردنی ئەو یاسایە وەستێنراوە، كاتی ئەوە هاتووە بەجددی بیری لێبكرێتەوە هەموواری هەندێ لەبڕگەو ماددەكانی بكرێتەوە». د.سامان فەوزی وای وت. یاساناسێک: لە عێراق هەر ڕۆژنامەنوسێک خانەنشین بێت 750 هەزار دیانر وەردەگرێت هاوكات بژار حەكیم، جێگری نەقیبی سەندیكای رۆژنامەنووسانی كوردستان لەلێدوانێكدا بەهاوڵاتی وت: سندوقی خانەنشینی رۆژنامەنووسان لەپەرلەمانی كوردستان بەژمارە ١٣ی ساڵی ٢٠٠١ دەرچووە بەپێی ئەم یاسایە رۆژنامەنووس خانەنشین دەكرێت. وتیشی: یاساكە ماف بۆ رۆژنامەنووس دەگەڕێنێتەوە كەساڵانی كاركردنی بەخزمەت بۆ هەژمار دەكرێت بۆئەوەی مافی لەبەرچاو بگیرێت و خانەنشین بكرێت، یاساكە لەو سەردەمەدا كە دەرچووە باش بووە، بەڵام زەمەنی ئێستا جیاوازەو پێویستە بەیاسا رێكبخرێتەوە. بژار حەكیم دەشڵێت: كە یاساكە دەرچوو جێبەجێكراوەو سندوقی خانەنشینی و دەستەی بۆ دروست كرا، لەسەرەتاشدا سندوقەكە هاوكاری دارایی كراوە بۆ ئەوەی رۆژنامەنووس خانەنشین بكات، كە یاساكە دەرچووە جۆری دراو لەكوردستان پێی دەوترا دینار. «رۆژنامەنووس ئەوكات بەمووچەی مانگانەی ٧٢٠ دیناری سویسری خانەنشین دەبوو، كە ئەوەش مووچەیەكی شایستەبووە، بەڵام دوای ئەوەی رژێمی عێراق كۆتاییهات مووچەی خانەنشینی رۆژنامەنووس بە ١٠٨ هەزار دیناری مانگانە دیاری كراوە، دیارە كە ئەم بڕە پارەیە زۆر كەمەو هیچ رۆژنامەنووسێك ناچێ بەم پارەیە خانەنشین بكرێت». بژار حەكیم وای وت. جێگری نەقیبی سەندیكای رۆژنامەنووسانی كوردستان ئاماژەی بەوەكرد ساڵانێكی زۆرە ئەنجوومەنی سەندیكای رۆژنامەنووسانی كوردستان لەهەوڵی بەردەوامدایە بۆ ئەوەی لەگەڵ پەرلەمان یاساكە هەموار بكاتەوە. بەوتەی بژار حەكیم، تائێستا بەپێی یاسای سندوقی خانەنشینی رۆژنامەنووسانی كوردستان ١١ رۆژنامەنووس لەسندوقەكەدا خانەنشین كراون بەمووچەی مانگانەی ١٠٨ هەزار دینار، بەڵام  لەساڵی ٢٠١٥وە بەهۆی پشتیوانی نەكردنی سندوقەكە لەڕووی داراییەوە مووچەكان وەستێندراون.  جێگری نەقیبی سەندیكای رۆژنامەنووسان بەمافی ئاسایی هەر رۆژنامەنووسێكی دەزانێت كە ساڵانی كاركردنی لەمیدیا بەخزمەت بۆ هەژماربكرێت بەڵام بەمەرجێك ئەندامی سەندیكا بێت، باس لەوەشدەكات هەر رۆژنامەنووسێك كەدواتر لەفەرمانگەیەكی حكومی دادەمەزرێ دەتوانێت خزمەتەكەی بگوازێتەوە بۆ فەرمانگەكەی و بۆی هەژماربكرێت. بەپێی ئەو ئامارەی دەست هاوڵاتی كەوتووە، لەساڵی 1991ەوە تائێستا هەزارو 200 رۆژنامەنووس خزمەتیان لەكاری میدیاییەوە گواستووەتەوە بۆ حكومەت واتە بوونەتە فەرمانبەر. هاوڵاتی پەیوەندی بەچەند بەرپرسێكی وەزارەتی داراییەوە كرد، سەبارەت بەهۆكاری راوەستاندنی پاڵپشتی سندوقی خانەنشینی رۆژنامەنووسان پرسیاری لێكردن، بەڵام رەتیانكردەوە لەو بابەتە ئاگاداربن. هەر بەپێی بەدواداچوونەكانی هاوڵاتی، سەندیكای رۆژنامەنووسانی كوردستان زیاتر لەهەشت هەزار ئەندامی هەیە بەڵام لەساڵی 2022 دا تەنها ملیۆنێك و 800 هەزار دینار پارەی ئابوونە لەڕۆژنامەنوسان كۆكراوەتەوە.

هاوڵاتی کەجەکە لە بەیاننامەیەکدا ئیدانەی دوبارە سزادانەوەی شیروان شێروانی دەکات و دەڵێت، "هەر دەنگێکی ناڕازی لە باشوری کوردستانەوە لە دژی سیاسەتی گەندەڵی و دزی و بەکرێگیراوی بەرز ببێتەوە پەدەکە هەوڵ دەدات کپ و سەرکوتی بکات." دەشڵێت، "وەک لە نموونەی شەهید سەردەشت عوسمان و شەهید وەدات حسێندا دەبینرێت، سیاسەتی دەسەڵاتی پەدەکە لەم بوارەدا ئەشکەنجە و کوشتنە. بەڵام کۆمەڵگای کوردی لە باشوری کوردستاندا کە خاوەنی دەیان ساڵ رەنج و قوربانییدانە لە دژی رژێمی فاشیستی بەعس مل بەم زەخت و گوشارانە نادات و هەموو دەرفەتێک بۆ دەربڕینی هەڵوێستی ئازادیخوازانەی خۆی بەکار دەهێنێت." کەجەکە ڕاشیدەگەیەنێت،"سەپاندنی چوارساڵی دی زیندان بە سەر رۆژنامەنووس شێروان شێروانی هیچ بنەمایەکی یاسایی نییە و نیشانەی ئەوەیە کە ماف و ئازادییەکان لە هەرێمی باشوری کوردستان لە پاشەکشێکی مەترسیداردایە". دەقی بەیاننامەکەی کەجەکە: لەم رۆژانەدا کە لە ساڵیادی پەیمانی لۆزان نزیک دەبینەوە و داگیرکەران لە ژێر ناوی رێککەوتنی جیاوازدا دەیانەوێت بەردەوامی بە سیستەمی لۆزان بدەن، پێویست دەکات کە گەلی کورد لە هەر چوار بەشی کوردستان و بە تایبەت هێز و لایەنە سیاسیەکانی سەرتاسەری کوردستان هەوڵی زیاتر بدەن بۆ زیاتر لێک نزیکبوونەوە یەکگرتنی سیاسی و هەرچی پتەوترکردنی کۆمەڵگای کوردستان. لەم رووەوە بە تایبەت ئەرک دەکەوێتە سەرشانی دەسەڵاتی باشوری کوردستان کە بە رێزگرتن لە ماف و ئازادییە بنچینەییەکان رێگە لە بەردەم گەشەی کۆمەڵگا لە هەموو بوارەکاندا بکاتەوە. بەڵام بەداخەوە دەبینین کە پارتی دیمۆکراتی کوردستان بە قۆڕخکردنی هەموو جۆمگەکانی دەسەڵات و سەپاندنی ویست و سیاسەتی خۆی بەسەر کۆمەڵگادا کەشێکی مەترسیداری لە گرژی و ئاڵۆزی خولقاندووە. هەر دەنگێکی ناڕازی لە باشوری کوردستانەوە لە دژی سیاسەتی گەندەڵی و دزی و بەکرێگیراوی بەرز ببێتەوە پەدەکە هەوڵ دەدات کپ و سەرکوتی بکات. لەم چوارچێوەیەدا وەک لە نموونەی شەهید سەردەشت عوسمان و شەهید وەدات حسێندا دەبینرێت، سیاسەتی دەسەڵاتی پەدەکە لەم بوارەدا ئەشکەنجە و کوشتنە. بەڵام کۆمەڵگای کوردی لە باشوری کوردستاندا کە خاوەنی دەیان ساڵ رەنج و قوربانییدانە لە دژی رژێمی فاشیستی بەعس مل بەم زەخت و گوشارانە نادات و هەموو دەرفەتێک بۆ دەربڕینی هەڵوێستی ئازادیخوازانەی خۆی بەکار دەهێنێت. پەدەکەش کە ئارمەنجەکەی ئەوەیە کە کۆمەڵگایەکی کۆیلە و گوێڕایەڵی دەسەڵات دروست بکات هەموو ئامرازەکانی دەسەڵات بۆ چەوساندنەوەی ئازادیخوازان و رەخنەگران بەکار دەهێنێت. چەند ساڵە کە پەدەکە بەدەیان کەسایەتی ئازادیخواز و چالاکوان و رۆژنامەنووسی لە بادینان بە بارمتە گرتووە و بە بەکار هێنانی دەزگاکانی وەکو پۆلیس و ئاسایش و دادوەری هەوڵ دەدات کە گەل چاوترسێن بکات و وای لێبکات کە ئیرادەی خۆی رادەستی دەسەڵات بکات. سەپاندنی سزای لە سێدارەدان بە سەر "عبدالرحمان ئەر" و "مەزڵۆم داغ"و ئەشکەنجدانی جەستەیی و دەروونییان، سەپاندنی چوارساڵی دیکەی سزای زیندانی بەسەر شیروان شێروانی بە تۆمەتی بێ بنەما و هەروەها رفاندنی ئۆمێد بەرۆشکی لە لایەن پەدەکەوە، زەخت و گوشار لە سەر بنەماڵە و هاوژینی ئەدهەم بارزانی هەموو ئاماژەی مەترسیدارن بۆ داهاتووی ماف و ئازادییە بنەڕەتییەکان لە باشوری کوردستاندا. بەتایبەتی، سەپاندنی چوارساڵی دی زیندان بە سەر رۆژنامەنووس شێروان شێروانی هیچ بنەمایەکی یاسایی نییە و نیشانەی ئەوەیە کە ماف و ئازادییەکان لە هەرێمی باشوری کوردستان لە پاشەکشێکی مەترسیداردایە. پەدەکە دەسەڵاتی دادوەری هەرێم بۆ سەپاندنی نادادپەروەری بەکار دەهێنێت، بڕیاری تاکەلایەنە و تاکەکەسی بە سەر دادگاکاندا دەسەپێنێت و مرۆڤە ئازادیخوازەکان بە تۆمەتی بێ بنەما بە بارمتە دەگرێت. شێروان شێروانی و هاوڕێیەکانی بارمتەی سیاسین لە دەستی دەسەڵاتێکی حزبی لە پێناو سەپاندنی سیاسەتی بنەماڵەیی و بەکرێگیراوی بە سەر کۆمەڵگای باشوری کوردستاندا. لێرەدا بانگ لە هەموو رێکخراوەکانی مافی مرۆڤ لە سەر ئاستی نێو دەوڵەتی و کوردستان، هەموو حیزب و لایەنە سیاسیەکان و هەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگا و ئازادیخوازەکان و رۆشنبیران دەکەین کە لە پێناو هەڵوەشاندنەوەی ئەم بڕیارە نادادپەروەرانە و ئازادی شێروان شێروانی و هەموو ئازادیخوازانی بەندکراو بکەونە ناو هەوڵدانەوە و لەم پێناوەدا هەموو هێز و توانای خۆیان بەکار بێنن." کۆمیتەی پەیوەندییەکانی کەجەکە 21.07.2023

ئیمان زەندی پاش هەوڵدانی حكومەتی خۆجێیی هەڵەبجە بۆ كردنەوەی دەروازەی تەوێڵە- كرماشان، رۆژی ٢٧ی ئایاری ئەمساڵ بەڕووی بازرگانی و گەشتیاریدا كرایەوە، كە تائێستا 140 هەلی كاری بۆ گەنجان و شۆفێران رەخساندووە. مەرزی تەوێڵە ٨٠ ساڵ لەمەوپێش مەرز بووە، بەڵام بەهۆی شەڕی نێوان عێڕاق و ئێانەوە داخرا تاساڵی ١٩٩٢، لەو ساڵە كرایەوەو هاتوچۆی تێدا كرا، بەڵام بەفەرمی نەناسرا لەلایەن حكومەتی عێراق و كۆماری ئیسلامی ئێران. كاوە شێخ عەلی، جێگیری پاڕێزگای هەڵەبجە لەلێدوانێكیدا بەهاوڵاتی وت: «لەساڵی ٢٠١٤ لەمانگی ئەیلول یاداشتێكی لێكتێگەشتن لەنێوان قائیمقامی هەڵەبجەو قائیمقامی پاوە واژۆكرا، تاوەكو بەناسنامە و پاسپۆڕت هاتوچۆ لەهەردوولا بكرێت، بەڵام نەچووە بواری جێبەجێكردن». كاوە ئاماژەی بەوەكرد كەئەوان ساڵەكانی ٢٠١٨، ٢٠١٩، ٢٠٢٠ و ٢٠٢١ وەكو پارێزگای هەڵەبجە چەند كۆبونەوەیەكیان لەگەڵ دەستەی دەروازە سنورییەكان كردووەو ئەوانیش سەردانی پارێزگای هەڵەبجەیان كردووە، بەهۆیەوە سەرۆكایەتی ەزامەندبوو نووسراو لەڕێگای وەزارەتی دەرەوە ئاراستەی كۆماری ئیسلامی ئێران بكرێت، تاوەكو مەرزی تەوێڵەو پشتە بكرێت بەفەرمی. «لەساڵی ٢٠١٨ هەیئەی منافسی حدودی لەڕێگای خۆیانەوە وەزارەتی دەرەوەیان ئاگاداركردبوویەوە لەوەی ئایا سەرۆكایەتی كۆماری ەزامەندە لەسەر ئەوەی ئەم مەرزانە بكرێنە فەرمی یاخو نا، بەهۆیەوە سەرۆكایەتی كۆماری ئێران لە ٧ی ئابی ٢٠١٩ كۆبوونەوەیان ئەنجامداوە، بڕیاریاندابوو مەرزەكانی تەوێڵە لەگەڵ پشتەو كێلێ و چەند مەرزێكی تر ببێت بەفەرمی و هاتوچۆی گەشتیاریشی تێدابكرێت». كاوە وای وت وتیشی: «مەرزەكانی هەڵەبجە زۆرترین بەدواداچوونی بۆ كراوە لەلایەن حكومەتی خۆجێییەوە، بەڵام بەدەمەوە بوون لەلایەن حكومەتی هەرێمەوە ئێستاش كزو لاوازە، بەڵام شوێنەكانی تر زۆر بەدەمەوەچوون هەیە». هەڵەبجە هاوسنورە لەگەڵ پارێزگاكانی كرماشان و سنە، مەرزەكانی تەوێڵەو پشتەو سازان سەر بەپارێزگای كرماشانەو مەرزی مڵەخوردیش سەر بەپارێزگای سنەیە. بۆ بەفەرمیكردنی مەرزەكانی تەوێڵەو پشتە لەلایەن پارێزگاكانی كۆماری ئیسلامی ئێران، وەزارەتەكانی ناوخۆو بازرگانی كۆماری ئێران، حكومەتی عێراق، سەرۆكایەتی دەروازە سنورییەكان، لەگەڵ وەزارەتەكانی دەرەوەو دارایی عێراق، حكومەتی خۆجێی و پەرلەمانتارانەوە هەوڵی بۆ دراوە، بەڵام حكومەتی هەرێم كەمتەرخەم بووە لەبوژاندنەوەیان. سەبارەت بەگرنگی بەفەرمیكردنی مەرزەكانی هەڵەبجە، ناوبراو روونیكردەوە: «بۆ گەشتیاری زۆر سودی دەبێت، چونكە هاووڵاتییان بۆ وەرگرتنی چارەسەر سەردانی پارێزگای كرماشان لەوێشەوە بۆ تاران دەكەن واتە نزیكترین ێگای وشكانییە، بەڵام رێگای بازرگانیەكەی تاڕادەیەك سنوردارە، ئەوكاتە بەمەرزەكانی سازان و پشتەو تەوێڵە لەگەڵ مڵەخورد ئەگەر بكرێتەوە بوژانەوەیەكی ئابوری گەورە بەهەڵەبجە دەدەین». لەهەڵەبجە بۆ تەوێڵە نزیكەی ٣٤ كیلۆمەترەو لەسلێمانی تا مەرزەكە بەنزیكەیی ٢٣٠ بۆ ٢٤٠ كیلۆمەتر دەبێت، بەمەش راستەوخۆو ناڕاستەوخۆ هەلیكار لەناوچەكە دەڕەخسێنێت لەبارەی بەڕێوەبەڕی مەرزەكەوە جێگیری پارێزگای هەڵەبجە باسی لەئەوەشكرد، بەڕێوەبەریان تائێستا دیارینەكراوە، بەڵام پێشنیاری چەند كەسێك کراوەو نێردراوە بۆ وەزارەتی دارایی هەرێم، چونكە سەرەتا دەبێت بەڕێوەبەری گومرگ دابنرێت كە زیاتر لەچوار ساڵە دوو فەرمانی بۆ دەرچووە لەهەردوو كابینەی چوارەم و پێنجەم و نەچووەتە بواری جێبەجێكردن، بۆ ئەو مەبەستەش لەڕۆژنامەی وەقائیعیش بڵاوبووەتەوە بۆ جێبەجێكردنی، بەڵام مەرزی تەوێڵە لەڕووی گومرگیەوە تاوەكو ئێستا سەر بەپاڕێزگای سلێمانییەو مەرزی پشتەش سەر بەپارێزگای ئیدارەی گەرمیانە. كۆتا بڕیار بۆ كردنەوەی مەرزی تەوێڵە شوشمێ، لەبەرواری ١٠ی ئابی ٢٠١٩ەوە دەرچوو، لەبەرواری ٢٧ی ئایاری ئەمساڵ و رۆژێك پێش جەژنی قوربانی پیرۆز لەقەزای پاوە لەكۆبونەوەیەكی نێوان پارێزگاری هەڵەبجە و كرماشان بڕیاری بەفەرمیبوونی ئەو مەرزە جێبەجێكرا. لەبارەی كۆنترۆڵكردنی رێگای قاچاخ كاوە شێخ عەلی ئاشكرایكرد: «بەكردنەوەی مەرزەكە رێگای قاچاخچی ئەگەر بنەبڕ نەكرێت كەمتر دەبێتەوە، هەلیكار بەتایبەتی بۆ ئەو هاووڵاتییانەی شۆفێرن دەڕەخسێنێت، هەناردەو هاوردە بەردەوامبووەو بەردەوام دەبێت». سەبارەت بەوەی تاچەند جەیشی عێراقی مەترسی دروستدەكەن بۆ ئەو مەرزە، ئەو دەڵێت: «هیچ مەترسییەك لەلایەن جەیشی عێراقیەوە نیە، چونكە هاوشێوەی مەرزەكانی تری هەرێمە، لەساڵی ٢٠١٧ تەنیا لەپارێزگای سلێمانی و ئیدارەی گەرمیان و هەڵەبجەو راپەڕین ٥٢ مەرز هەبووە و بەئاگاداری حكومەتی عێراقی كراونەتەوە، لەبارەی ئەم دوو مەرزەش حكومەتی عێراقی  ئاگادارن لەكردنەوەی، هەربۆیە لەڕووی ئەمنیەوە زۆر سەلامەتە». لەبارەی پەراوێزخستنی ئەو پارێزگایەوە زیاتر جەختیكردەوەو دەشڵێت: «بەهۆی ناكۆكبوونی لایەنەكان و هۆكاری ناوخۆی و ناوچەگەریەتی ئەو پارێزگایە پشتگوێخراوە، خۆشبەختانە بەفەرمیكردنی مەرزی سازان دەستیپێكردووە، لەئایندەشدا بۆ مەرزی مڵەخورد هەنگاوی باشتر دەنرێت  لەڕێگای پاڕێزگای سنەوە». نوخشە ناسیح، قائیمقامی پارێزگای هەڵەبجە لەلێدوانێكیدا بۆ هاوڵاتی ئەوەی خستەڕوو مەرزی تەوێڵە شوشمێ مەرزێكی نیمچە فەرمییەو لەماوەی ١٥ ساڵی رابردودا هەمیشە هەوڵیانداوە بیكەنەوە، دوای چەندین دانیشتن لەگەڵ كۆماری ئیسلامی ئێران، ئەمساڵ دوایین كۆبوونەوە كراو مەرزەكە كرایەوە بەڕووی هاووڵاتییان و هاتوچۆی گەشتیاری تێدا ئەنجامدەدرێت لەڕێگای پاسپۆرتەوە. نوخشە ناسیح باسی لەئەوەشكرد، ئەو مەرزە بودجەی بۆ دابیننەكراوە لەلایەن حكومەتەوە، بەڵكو ئەو كارانەی بۆی كراوە لەڕێگای حزبەوە بودجەكەی بۆ دابینكراوە، رێگاكەش بۆ هاتوچۆی بازرگانی و گەشتیارییە. لەڕووی ئاسایش و ئەمنییەوە وتیشی: «هیچ كێشەیەكی ئەمنی نیە، هەموو هاوڵاتییەك لەڕێگای چوون لەمەرزەكانی ترەوە بەپاسپۆرت دەڕۆن، لێرەش بەهەمانشێوە بەپاسپۆرتەو بۆ هەموو هەرێمی كوردستانیشە». پێشەوا ئەحمەد، سەرۆكی ژووری بازرگانی هەڵەبجە، ‌لەبارەی كردنەوەی ئەم مەرزە هێمای بۆ ئەوەكرد لەڕووی ئابوری و كەرتی گەشتیاری دەبێتە سەرچاوەیەكی زۆرباش بۆ هەردوو حكومەتی هەرێمی كوردستان و كۆماری ئیسلامی ئێران، بەزیادبوونی جوڵەی بازرگانی لەهاوردەو هەناردە لەنێوان هەردوولادا داهاتەكە زیاددەكات و بەپێچەوانەوە. هەر لەڕووی ئابورییەوە دەبێتە هۆكارێكی زۆر باش بۆ كەمكردنەوەی تێچووی گواستنەوەی كەلوپەل و پێداوستیی بۆ كۆمپانیاو بازرگانان بەتایبەت كەمكردنەوەی تێچووی گواستنەوەی مەوادی سەرەتایی (مواد الاولیە) بۆ كارگەكان چونكە رێگاكە نزیك دەبێتەوە. سەرۆكی ژووری بازرگانی هەڵەبجە دەشڵێت: «لەڕووی گەشتیاریشەوە، دەبێتەهۆی ئەوەی لەسەر رێگای هەردوو پارێزگاكەو لەهەدوو دیوەوە ژمارەیەكی زۆر خواردنگە و چێشتخانە و شوێنی مانەوەو هۆتێل بكرێنەوە بۆ گەشتیاران». سەرۆكی ژووری بازرگانی و جێگری پارێزگاو قائیمقامی هەڵەبجە سەبارەت بەبودجەی تەرخانكراو بۆ مەرزەكەو داهاتی مەرزەكە رایانگەیاند، هیچ زانیارییەكیان نییە لەوبارەیەوەو داهات و خەرجی ئەو مەرزە دیارینەكراوە. مەرزی تەوێڵە ٤٢ كم دوورە لەسەنتەری هەڵەبجەوەو نزیكەی ١٤٥ كم  لەكرماشانەوە دوورە، ئەم مەرزە هەردوو پارێزگای (هەڵەبجەو كرماشان) بەیەكەوە دەبەستێتەوە. لەبارەی ئەوەی هەلیكار بۆ چەند كەس دەڕەخسێنێت و چەند نوسینگەی تێدایە؟ ناوبراو روونیكردەوە: «زیاتر لە ١٤٠ هەلیكاری بۆ شۆفێری بارهەڵگرو كرێكار رەخساندووە، لەئێستاشدا لەجوڵەی بازرگانیەكەدا هاوردەو هەناردەی تێدادەكرێت ، بەڵام بەزۆری هاوردەی تێدا دەكرێت وەكو (گەچ و میوەو پلاستیك و خۆڵی ئاسن و چیمەنتۆ...)، بەڵام هەناردەی كەمترە».

هاوڵاتی ژمارەیەکی زۆر لە جالاکوان و ڕۆژنامەنوسان و رۆشنبیرانی ھەرێمی کوردستان و دەرەوەی ھەرێم، وێرای ئیدانەی توندی دوبارە نوێکردنەوەی سزای شێروان شێروانی بەیاننامەیەکیان دەرکرد و تیایدا داوا لە  کونسوڵخانەو نوێنەرایەتی وڵاتان و رێكخراوەکانی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەکەن دژی ئەم بڕیارەی دادگای هەرێم بوەستنەوە. بە گوێرەی بەیاننامەکە کە وێنەیەکی بۆ هاوڵاتی نێردراوە ڕۆژنامەنوسان پێیان وایە "نوێکردنەوەی سزای شێروان شێروانی لە دوای ئەو هەموو نادادیەی بەرامبەر بە خۆی و هاوڕێکانی لە چەند ساڵی رابردوودا کراوە، نیشانەو دەرخەری ئەو راستیەیە کە دەسەڵاتی سیاسی و ئیداری هەرێمی کوردستان هیچ واتایەکی بۆ ئازادی کاری رۆژنامەنوسی و ئازادی وشەوڕادەربڕین نەهیشتۆتەوە." دەقی بەیاننامەکە: بەیاننامەو هەڵوێستێک بۆ: ڕایگشتی هەرێمی کوردستان و عێراق باڵێۆزخانەو کونسوڵخانە و نوێنەرایەتی وڵاتان لە هەرێم و عێراق ڕێکخراوەکانی تایبەت بە ئازادی رادەربرین و مافی مرۆڤ لە جیهان و عێراق و هەرێمی کوردستان. بەداخێكی زۆرەوە جارێکی تریش دەسەڵاتی دادوەری هەرێمی کوردستان، لەژێر هەیمەنە و سێبەری حکومەتێکی نادادگەردا، بێ پاساوی بڕواپێکەر و بە دەستێکی لەرزۆکەوە، سزای چوارساڵی تر زیندانی بۆڕۆژنامەنوسی سزادراو "شێروان شێروانی" دەرکرد. نوێکردنەوەی سزای شێروان شێروانی لە دوای ئەو هەموو نادادیەی بەرامبەر بە خۆی و هاوڕێکانی لە چەند ساڵی رابردوودا کراوە، نیشانەو دەرخەری ئەو راستیەیە کە دەسەڵاتی سیاسی و ئیداری هەرێمی کوردستان هیچ واتایەکی بۆ ئازادی کاری رۆژنامەنوسی و ئازادی وشەوڕادەربڕین نەهیشتۆتەوە. ئێمە وەک ژمارەیەک لە رۆژنامەنوسان، نوسەران و رۆشنبیرانی ھەرێمی کوردستان و دەرەوەی ھەرێم، وێرای ئیدانەی توندی ئەو هەوڵەی دامەزراوەی دادوەری و دەسەڵاتی سیاسی هەرێمی کوردستان، داواخوازین بە زوترین کات کونسوڵخانەو نوێنەرایەتی وڵاتان و رێكخراوەکانی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، زیاد لە هەر جارێکی تر بێنە سەر هێڵ و رێگە بە درێژەکێشانی ئەو زوڵم و ستەمە بێ چەند و چونە نەدەن کە بە رۆژی روناک لە هەرێمی کوردستان دەگوزەرێت. رێکخراوکانی تایبەت بە مافی مرۆڤ و رۆژنامەگەری و دەسەڵاتی دادوەریی عێراقیش نابێت بێدەنگ بن بەرامبەر بەو ستەمەی لە هەرێمی کوردستان ئەنجامدەدرێت و دەبێت هەڵوێستییەکلاکەرەوەیان هەبێت. ئەوەی زیاتر مایەی نیگەرانی ئێمەیە ئەوەیە لە دوێنێوە هەڕەشەو تۆقاندن و دەستگیرکردنی ئەو دەنگانەی کەڕەخنەی توندیان لە سزادانەوەی شێروان شێروانی گرتوە، دەستی پێکردۆتەوەو بۆ جارێکی تریش رۆژنامەنوس "ئومێد بەرۆشکی" بێ پاساو و بە مەزاجی شەخسیڕفێنرا و دواتر ئازادکرا بە بێئەوەی هیچ لەبارەی هۆکارەکانی دەستگیرکردنییەوە ئاشکرا بکرێت و فەرمانی دادوەری هەبێت، لە کاتێکدائێمە دەزانین تەنها هۆکار بۆ دەستگیرکردنەکەی ئەو بەرگریەیە کە دوێنی لە بەردەم دادگای هەولێر لە شێروان شێروانی کرد و ڕەخنەی توندی لە دەسەڵاتی سیاسی و دادوەری هەرێم گرت. بۆیە ئێمە لێرەوە داوا دەکەین هەرچی زووە کۆتایی بەو ستەم و نادادیە بهێنرێت و ئەو بیرە پۆلیسیە لە دەسەڵاتی سیاسی هەرێم کۆتایی پێ بهێنرێت و دۆخی خراپی ئیداری و سیاسی هەرێمی کوردستان هێندەی تر نەشێوێنرێت و دواتریش بەرپرسانی ئەو دۆخە ئاڵۆزە خۆیانی لێ بێبەری بکەن و دەستی تۆمەت بۆ خەڵکی تر رابکێشن. ئێمەی رۆژنامەنوسان و نوسەرانی ھەرێمی کوردستان چاوەرێی هیمەتی رایگشتی و رۆشنبیران و چالاکانی مەدەنی و رێکخراوە ناوخۆیی و نێودەوڵەتیەکان دەکەین بۆ دروستکردنی فشاری جدی بۆ سەر حکومەتی هەرێمی کوردستان بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئەو ستەم و نادادیەی چەند ساڵێکە درێژەی هەیە و دوێنێش نادادیەکەیان بە لوتکە گەیاند بە سزادانەوەی چەند جارەی شێروان شێروانی. سەرکەوتن بۆ ئیرادەی راستەقینەی دەنگە ئازادەکانە. ژمارەیەک لە رۆژنامەنوسان، نوسەران و رۆشنبیرانی ھەرێمی کوردستان و دەرەوری ھەرێم ٢١ی تەموزی ٢٠٢٣ ناوەکان : - مەسعود عەبدولخالق – کەسایەتی سیاسی و نوسەر - ئاسۆس هەردی – ڕۆژنامەنوس - سەرتیپ جەوهەر – ڕۆژنامەنوس - کەمال ڕەئووف – رۆژنامەنوس - سیروان غەریب – ڕۆژنامەنوس - محەمەد ڕەئوف – ڕۆژنامەنوس - هاوکار عزەت – ڕۆژنامەنوس - د. سەردار موسا – مامۆستای زانکۆ و نوسەر  - د. جەعفەری عەلی – نوسەر - ئارام ڕەفعەت – نوسەر - نەبەز خالید – ڕۆژنامەنوس - مەلا فەرمان – نوسەر - کەرکوک - ڕەعد ڕەفعەت – مامۆستای زانکۆ و ڕۆژنامەنوس - د. شێرکۆ کردمانج – نوسەر - سەنگەر سالار – ڕۆژنامەنوس - ئازاد عوسمان – ڕۆژنامەنوس - دڵشاد ئەنوەر – ڕۆژنامەنوس - د. مەریوان وریا قانع- نوسەر و مامۆستای زانکۆ - سەلاح ڕەشید – نوسەر - کاوە شێخ عەبدوڵا – رۆژنامەنوس - مەحمود دەروێش – نوسەر – هۆڵەندا - وریا قەرەداخی – نوسەر - هۆڵەندا - فەرهاد سەمەد – چالاکی مەدەنی - شاکاو هەژار – مامۆستا و نوسەر - نەهرۆ فەتاح – چالاکوان و رۆژنامەنوس - ماکۆک محەمەد – چالاکوان - ئومێد خالید – چالاکوان - فەرمان محەمەد – مامۆستا و چالاکوان - ڕەوەند تاریق – پارێزەر - د. محەمەد کیانی – پەرلەمانتاری پێشوو - کامەران خدر – چالاکوان - فەرمان ڕەشاد – ڕۆژنامەنوس - ئیبراهیم عەباس – ڕۆژنامەنوس - ئامەد پیران – چالاکوان – ئاکری - هیوا حەسەن – ڕۆژنامەنوس - کەرکوک - سەعدی مسفتەفا – ئەندازیار - کاروان نەجات – نوسەر - حەسەن عەباس – چالاکوان - محەمەد مستەفا عەلی – چالاکوان - هاوژین محەمەد – ڕۆژنامەنوس - ڕوخۆش ئەحمەد – ڕۆژنامەنوس - ڕێبوار ئەحمەد ( بەها ) – نوسەر - دەرباز حەمەد – مامۆستای ئاینی - مادح تەها – ڕۆژنامەنوس - جێگر جەواد – چالاکوان - هەوراز غازی – چالاکوان - بەشدار ڕەفیق – ڕۆژنامەنوس - کاوە تەیب – مامۆستای زانکۆ - بەرەڤان عومەر- چالاکوان - نزار گلعت- چالاکوان - سەردار مەحمود "هەڤسەروکێ "رێکخراوا هەڤپەژراندنا جڤاکی - نڤیر حسین "سەرنڤیسەرێ "گوڤارا فروش - دلێر عبدالله - چالاکوان - کاروان باپیری- چالاکوان - محمود ناجی- چالاکوان زیندانی سیاسی - عبدل عزیز مصگفا - چالاکوان - بلند ئامێدی- چالاکوان و زیندانی سیاسی - شیمال بەرچی- روژنامەنوس - خورشید فەرەج- چالاکوان - مێڤان سعید- چالاکوان - بەختیار دهوکی- چالاکوان - نێچیرڤان دێرەشی- چالاکوان - رێکان رەشید- چالاکوان - کاروان صدیق- روژنامەوان - نورمان کوردی- چالاکوان - بەندەوار ئەیوب- چالاکوان و زیندانی سیاسی - بارزان شێروانی- چالاکوان - قەیدار حسێن- چالاکوان - گاهر بامەرنی- چالاکوان - زێدان زێباری- چالاکوان - جەلال شێلادزێ- چالاکوان - هاریوان عیسا - چالاکوان و زیندانی سیاسی - زێرەڤان شوکری- چالاکوان - لاجی گەرماڤی- چالاکوان - رەیان موصگفا - چالاکوان - چەکڤان عزیز- چالاکوان - مەروانیەحیا- روژنامەنوس - کارکەر عباس- چالاکوان و زیندانی سیاسی - سەهەند ئەحمەد- چالاکوان - بێریڤان ئەیوب- چالاکوان و زیندانی سیاسی - باوان باوانی- چالاکوان - مەرین سەرنی- روژنامەڤان - عەباس رێکانی- چالاکوان - ئەیهان سعید- روژنامەنوس - وارژین عبدالواحد - چالاکوان - نادر نوما- چالاکوان - ئدریس تیلاکوری- چالاکوان - سامی ئوزمانی- چالاکوان

بەرپرسێکی ئەمریکا رایدەگەیەنێت وڵاتەکەی نیگەرانە لە بەرنامەی ئەتۆمیی و هەوڵەکانی کۆماری ئیسلامی بۆ تێکدانی سەقامگیریی ناوچەکە و لە بەرامبەردا واشنتۆن لەگەڵ هاوپەیمانەکانی هەنگاوەکانی توندتر دەکاتەوە. ئەنتۆنی بلینکن، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، رایگەیاند؛ نیگەرانییەکانی واشنتۆن لە کۆماری ئیسلامی ئێران زۆرە بەڵام هەنگاوەکانی ئەو وڵاتە بۆ خێراکردنی بەرنامە ئەتۆمییەکەی مەترسیدارە چونکە ئەو رێگرییانەی لە رابردودا بەرامبەر بەرنامە ئەتۆمییەکە هەبو لە ئێستا نەماوە. بە وتەی بلینکن، ئەگەر پێشتر بەرنامەی ئەتۆمییەکەی ئێران ساڵێکی پێویست بوبێت بۆ دروستکردنی چەکی ئەتۆمیی لە ئێستادا تەنها چەند هەفتەیەکی پێویستە بۆ بەرزکردنی ئاستی پیتاندنی یۆرانیم بە مەبەستی بەکارهێنانی لە چەکی ئەتۆمیدا. وەزیری دەرەوەی ئەمریکا لە بەشێکی دیکەی وتەکانیدا لە کۆڕبەندنی ئاسایشیی پەیمانگای ئەسپێن ئاماژەی بەوە کرد کە واشنتۆن لەگەڵ فەڕەنسا و بەریتانیا و ئەڵمانیا هەنگاوەکانیان دژی بەرنامەی ئەتۆمیی و هەوڵەکانی کۆماری ئیسلامی بۆ تێکدانی ئاسایس و سەقامگیریی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست توندتر کردوەتەوە.

هاوڵاتی بە پێی هەواڵێک کە لە شاری مەریوانەوە ، دوانیوەڕۆی هەینی ٢١ی تەمووز، ٧ ژینگەپارێزی شاری مەریوان لە نزیک بە کانی میران،  بە شێوەی خۆبەخشانە خەریکی کوژاندنەوەی ئاگری دارستانەکان بوون ،بە هۆی تەقینەوەی مین بریندار بوون و گەیەنراونەتە نەخۆشخانەی بوعەلی شاری مەریوان. ناسنامەی ئەو ٧ کەسەی کە بریندار بوون بۆ هاوڵاتی روون بۆتەوە کە بریتین لە: بەرزان پیرۆزی، کوڕی عەلی، مادێح خۆشنەواز کوڕی تۆفێق، ئارام کەیوان کوڕی رەحمان، بورهان مەکی کوڕی فایەق، سەیوان نیک پەی کوڕی محەممەد،هەروەها  ئەمیر وجەلیل کە خەڵکی گوندی پیرسەفان. بە پێی کۆمەڵێک ڤیدیۆ کە لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بڵاو کراونەتەوە، ژینگەپارێزەکانی شاری مەریوان و دەورووبەی، لە ٤٨ کاتژمێری رابردوودا  لە ٥ قۆڵەوە، خەریکی کوژاندنەوەی ئاگری دارستانەکانی مەریوانن  کە گومان دەکرێت لە لایەن سپای پاسداران و کەسانی نزیک بەوانەوە ئاگرەکە کرابێتەوە پێنج ساڵ لەمەو پێش و رۆژی ٢٥ی ئابی ٢٠١٨، چوار ژینگەپارێزی مەریوان بە ناوەکانی " شەریف باجوەر"، " ئومید کۆنەپۆشی"، " محەممەد پژووهی" و " رەحمەت حەکیمی نیا" لە کاتی ئاگرکواژندنەوەدا گیانیان لە دەستدا و خەڵکی مەریوان و ناوچەکە کوژرانی ئەم ژینگەپارێزانە و بەتایبەت شەریف باجووەر و ئومێد کۆنەپۆشی بە پلان داڕێژراو دەزانن . هەموو ساڵێک رووبەڕێکی زۆر لە دارستانەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان و بەتایبەت مەریوان دەسووتێندرێن و ژینگەپارێزان و خەڵکی ئەو ناوچەیە سووتاندنی ئەو دارستانانە بە ئەنقەست دەزانن.   وێنەو ناوی ئەو حەوت هاوڵاتییە:  ناسنامەی ئەو ٧ کەسەی کە بریندار بوون بۆ هاوڵاتی روون بۆتەوە کە بریتین لە: بەرزان پیرۆزی، کوڕی عەلی، مادێح خۆشنەواز کوڕی تۆفێق، ئارام کەیوان کوڕی رەحمان، بورهان مەکی کوڕی فایەق، سەیوان نیک پەی کوڕی محەممەد،هەروەها  ئەمیر وجەلیل کە خەڵکی گوندی پیرسەفان.