کێ گفتوکۆکانی هەسەدە و دیمەشقی تێکدا و بووە هۆی دروستبوونی شەڕ؟

پۆلیسی ئێران بڵاوی کردەوە بازرگانیی بە ماددە هۆشبەرەکان لە وڵاتەکەدا زۆر بوە و تەنها لە چوار مانگدا زیاتر لە 200 تۆن ماددەی هۆشبەر دەستی بەسەردا گیراوە. ئیرج کاکاوەند، بەڕێوبەری پۆلیسی بەرەنگاربونەوەی ماددە هۆشبەرەکانی ئێران رایگەیاند؛ لە سەرەتای بەهاری ئەمساڵ و لە ماوەی چوار مانگدا نزیکەی 207 تۆن ماددەی هۆشبەر دەستی بەسەردا گیراوە و 527 باندی بازرگانیی بە ماددە هۆشبەرەکانەوە ئاشکرا بون. لەو بڕە ماددە هۆشبەرەی کە پۆلیسی ئێران دەستی بەسەردا گرتوە 156 تۆنی تریاک بوە کە لە ئەفغانستان دروست دەکرێت. بە وتەی کاکاوەند؛ 30 بۆ 40%ی سەرجەم ئەو ماددە هۆشبەرانەی لە وڵاتی ئەفغانستان دروست دەکرێت بۆ ئێران دەگوازرێتەوە و چوار هەزار پۆلیسی ئێران لە پێناو رێگریی لە ماددە هۆشبەرەکان کوژراون و  12 هەزار کەسیش کەمئەندام بون. ئاماژەی بەوە کردوە بازرگانیی بە ماددە هۆشبەرەکان لە ئێران زۆربوە و رێژەی ئەو کەسانەشی کە بەهۆی بازرگانیی و گواستنەوەی ئەو ماددانەوە دەستگیر کراون 19% بەراورد بە رابردو زیادی کردوە. بەڕێوبەری پۆلیسی بەرەنگاربونەوەی ماددە هۆشبەرەکانی ئێران وتیشی لەو چوار مانگەدا 264 تۆمەتباری سەرەکی بازرگانیی بە ماددە هۆشبەرەکان دەستگیر کراون و لانیکەم زیانی 580 هەزار دۆلار لە باندەکانی تایبەت بە گواستنەوەی ئەو ماددانە دراوە. پێشتر عەلیڕەزا کازمی، قائیمقامی ناوەندی بەرەنگاربونەوەی ماددە هۆشبەرەکانی ئێران رایگەیاند؛ رێژەی بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکانی وەک تریاک، حەشیش و کریستاڵ لە کەسانی تەمەن 15 بۆ 64 ساڵ لە ئێران بە رێژەی 26% زیادی کردوە.

هاوڵاتی کەشناسى هەرێم بڵاوی کردەوە، ئەمڕۆ ئاسمان ساماڵ دەبێت و لە ناوچە شاخاوییەکان هەور دەبێت و لە کاتەکانى ئێوارەدا خۆڵ دەبارێت و خێرای با لەنێوان ١٠ بۆ ٢٠ کیلۆمەتر دەبێت لە کاتژمێرێکدا و هەندێ کات زیاد دەکات و مەوداى بینین لە نێوان حەوت بۆ ٩ کیلۆمەتر دەبێت. ئەوەش خراوەتەڕوو، بەپێى پێشبنیەکان ئەمڕۆ بەرزترین پلەى گەرما لە گەرمیان دەبێت، کە ٤٦ پلەیە و نزمترین پلەى گەرماش لە حاجى ئۆمەران دەبێت، کە ٢٩ پلەیە. هاوکات، لە بەشێکى دیکەى ڕاگەیەندراوەکەدا ئاماژە بەوەشکراوە، سبەى ئاسمان ساماڵ دەبێت و پلەکانى گەرما بەراورد بە ئەمڕۆ یەک تا سێ پلە نزم دەبنەوە. بەرزترین پلەکانی گەرمای پێشبینیکراو بە پلەی سیلیزی : هەولێر : 44 پلەى سیلیزى سلێمانی : 40 پلەى سیلیزى دهۆک : 41 پلەى سیلیزى کەرکوک : 45 پلەى سیلیزى هەڵەبجە : 42 پلەى سیلیزى حاجی ئۆمەران : 29 پلەى سیلیزى زاخۆ : 42 پلەى سیلیزى سۆران : 39 پلەى سیلیزى گەرمیان : 45 پلەى سیلیزى

بەرپرسێکی ئەمریکا رایدەگەیەنێت وڵاتەکەی گەیشتوەتە خاڵێک کە رێککەوتنی ئەتۆمیی لەگەڵ ئێران کۆتایی پێهاتوە و هەوڵەکان بۆ زیندوکردنەوەی ئەو رێککەوتنە رادەگەیرێت. ئەنتۆنی بلینکن، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا دوێنێ یەکشەممە لە چاوپێکەوتنێکی تەلەفیزیۆنی (سی ئێن ئێن)ی وڵاتەکەی رایگەیاند؛ بەرپرسانی واشنتۆن گەیشتونەتە ئەو بڕوایەی کە لە ئێستادا هیچ هەوڵێک بۆ چالاککردنەوەی رێککەوتنی ئەتۆمیی لەگەڵ کۆماری ئیسلامی ئێران نەدەن و بێدەنگیی لەو پرسە بکەن. بلینکن ئاماژەی بەوە کردوە؛ لە دوای دەستبەکاربونی جۆ بایدن، وەک سەرۆکی ئەمریکا دەرفەت بە کۆماری ئیسلامی درا بۆ ئەنجامدانی رێککەوتنێک بەڵام وەڵامی ئەرێنیان بۆ ئەو دەرفەتە نەبوە. بە وتەی بلینکن، رێککەوتنەکە بە ئامانجی پاراستنی ئاسایش و بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا ئامادەکرابو بەڵام کۆماری ئیسلامی نەخوازراوە یان بە ویستی خۆی وەڵامی ئەرێنیی بۆ رێککەوتنەکە نەبوە و ئەوەش وای کردوە کە بەرپرسانی واشنتۆن چیتر باسی رێککەوتنی ئەتۆمیی لەگەڵ ئێران نەکەن. ئەو جەختی کردەوە کە ئەمریکا بەردەوام دەبێت لە هەوڵە دیپلۆماسییەکانی بۆ کەمکردنەوەی گرژی و ئاڵۆزییەکان بەڵام ئەوەش بەو واتایە نییە کە واشنتۆن بژاردەی دیکەی بەرامبەر بەرنامە ئەتۆمییەکەی کۆماری ئیسلامی نەبێت. لە ماوەی رابردودا ئیسرائیل و ژمارەیەک رۆژنامەی ئەمریکا دانوستانە نهێنی و ناڕاستەوخۆکانی نێوان بەرپرسانی واشنتۆن و تاران-یان لە چەند وڵاتێکی عەرەبی ئاشکرا کرد کە ئەوەش پێچەوانەی بانگەشەکانی ئەمریکا بو لە کاتی سەرهەڵدانی ناڕەزایەتییەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران کە گەڕانەوە بۆ رێککەوتنی ئەتۆمیی رەت کردبوەوە.

هاوڵاتی رێکخراوی وڵاتانی هەناردەکەری نەوت، ئۆپێک، لە نوێترین راپۆرتی ساڵانەی خۆیدا ئەڵێت :" ئێران لە ساڵی رابردووی زاییینیدا، یەک لە سەر سێی عێراق و نیوە کوێت و ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی داهاتی نەوتی بووە". بە پێی ئەم راپۆرتە، ئێران لە ساڵی ٢٠٢٢ بە بێ لەبارچاوگرتنی داشکانەکان و تێچووی خۆدزینەوە لە گەمارۆکان، بڕێ ٤٢،٦ میلیارد دۆلار نەوتی خاوی هەناردە کردووە. ئەم رێژەیە بە بەراورد بە ساڵی ٢٠٢١  لە سەدا ٦٧ (٦٧٪) زیادی کردووە کە بەشی زۆری بە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت لە بازاڕەکان بە هۆی هێرشی سەربازی رووسیا بۆ ئۆکراینەوەیە کە بوو بە هۆی ئەوەی نرخی نەوت لە دونیا ١٧٪ زیاد بکات. ئاستی مامناوەندی نرخی خاوی ئێران لە بازاڕەکان لە ساڵی ٢٠٢٢ نزیک بە ١٠٠ دۆلار بووە بۆ هەر بەرمیلێک، بەڵام لە مانگی ٦ ، دابەزیوە بۆ٧٥ دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک . بە پێی راپۆرتێک کە ماڵپەڕی رادیۆ فەردا لەم بارەوە بڵاوی کردۆتەوە، ئێران دەیەک لەوە پێش و بەر لە گەمارۆ نێونەتەوەییەکان دووهەمین وڵاتی بەرهەمهێنەری نەوتی خاو بوو لە ئۆپێک دوای سعوودیە. بەڵام گەمارۆ نێونەتەوەییەکان لە سالێ ٢٠١٢ بوو بە هۆی ئەوەی عێراق بە شێوەیەکی بەرچاو پێشی بکەویت. دوای گەمارۆکانی ئەمریکا لە سەردەمی سەرۆک کۆماری دۆناڵدترامپ، هەرکام لە وڵاتانی کوێت و ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی پێش ئێران کەوتن. بە پێی راپۆرتی هەرکام لە هەواڵنێرییەکانی بلۆمبێرگ و روەیتەرز، ئێران جگە لەوەی پارەیەکی زۆری سەرف کردووە بۆ ئەوەی خۆی لە گەمارۆکان بدزێتەوە، لەوانە کەڵک وەرگرتن لە دەڵاڵە نێونەتوەییەکانی رۆژهەڵاتی ئاسیا بۆ گۆڕینی براندی نەوت و شاردنەوەی سەرچاوەکەی لە رێگای گۆڕینی کەشتییەکانەوە لە زەریاکان، نزیک بە ١٢٪ داشکانیشی کردووە بۆ پاڵاوگە بچووکە چینییەکان، وەک تەنیا کڕیارەکانی نەوتی کۆماری ئیسلامی. بە پێی راپۆرتی ئۆپێک لە ساڵی ٢٠٢٢ ئێران هەموو رۆژێک ٩٠٠ هەزار بەرمیل نەوتی هەناردە کردووە کە لە سەدا ٣٠ بە شێوەی راستەوخۆ و نزیک بە لەسەدا ٦٠ی لە رێگای دەڵاڵە چینییەکانەوە ، نێردراوەتە چین. هەروەها بە پێی ئەم راپۆرتە لە ساڵی ٢٠٢٢، ئێران هەموو رۆژێک ٤٤ هەزار بەرمیل نەوتی داوە بە ڤێنزۆئێلا و ٥٦ هەزار بەرمیلی داوە بە سووریا. ئێران تا پێش گەرمارۆکان هەموو رۆژێک ٢.٥ میلیۆن بەرمیل نەوتی هەناردەی ئەورووپا و ئەفریقا و وڵاتانی ئاسایی دەکرد. بە پێی راپۆرتەکان، ئاستی هەناردەکرندی نەوتی ئێران لە مانگی ئەیاری ئەمساڵەوە بە هۆی داشکانی بەرچآوی لە سەدا ٥٠ بۆ چین، لە چاو ساڵی پێشتر زیادی کردووە، بەڵام نرخی جیهانی ەنوت لە بەرچاو ساڵی پار ئەم مانگانە لە سەدا ٣٠ کەمی کردووە.  

هاوڵاتی ئەمیر عەبدوڵاهیان، وەزیری دەرەوەی ئێران رۆژی هەینی ٢١ی تەمووز رایگەیاند تا ئەو کاتەی سوید هەڵوێستی جیدی بەامبەر بەو کەسە نەبێت کە قورعانی سووتاندووە، باڵێۆزی نوێی سوید وەرناگرێت و ئیزن نادات بێتە وڵاتەکەی. حسێن عەبدوڵاهیان لە وتووێژ لەگەڵ تەلەفیزیۆنی دەوڵەتی ئێران رایگەیاند:" باڵیۆزی سوید لە تاران ماوەکەی کۆتایی هاتووەو لە سەر فەرمانی ئیبراهیم رەئیسی، تا ئەو کاتەی سوید هەڵوێستی جیدی بەرامبەر بەو کەسە نەبێت قورعانی سووتاندووە، باڵیۆزی نوێی سوید لە تاران وەرناگرێت وهەروەها باڵیۆز بۆ سوید نانێرێت.

هاوڵاتی ئەشكەنجەی گەنجانی كورد لە رۆژهەڵات بووەتە چەكێكی مەترسیداری دەسەڵات دژی دانیشتوانی ئەو بەشە لە كوردستان و شارەكانی ئێران بە جۆرێك كە لە دوای مەرگی ژینا ئەمینی 27 كەس كە زۆرینەیان كورد بوون لە زیندانەكانی كۆماری ئیسلامی ئێران كوژراون. ژمارەیەك لەو گەنجانەی لە زیندانەكان لەژێر ئەشەكەنجەدا كوژراون ئەندامانی پێشوی پارتەكانی رۆژهەڵات بون كە بە پێی یاسا بەر لێبوردن كەوتون و گەڕاونەتەوە بۆ ژیانی ئاسایی بەڵام بە بیانوی رێكخستن و بەشداریی لە چالاكییەكانی ئەو پارتانە ئەشكەنجە كراون بە بێ ئەوەی هیچ تۆمەتێكیان لەسەر ساخ ببێتەوە. لە ماوەی چەند رۆژی رابردودا كوژرانی دوو گەنجی رۆژهەڵات لە ژێر ئەشكەنجەدا كە پێشتر ئەندامی یەكێك لە پارتەكانی ئەو بەشە لە كوردستان بون كاردانەوەی لێكەوتەوە دەسەڵاتی ئێرانیش بۆ هێوركردنەوەی كاردانەوە و ناڕەزایەتییەكان بڵاوی كردەوە كە یەكێك لەو كەسانە بە تۆمەتی فێڵكردن دەستگیركراوە ئەشكەنجە نەكراوە و تەنها بەهۆی نەخۆشییەوە گیانی لەدەستداوە بەڵام بڵاوبونەوەی وێنەی تەرمەكەی هەمو لێدوانی بەرپرسانی كۆماری ئیسلامی بەدڕۆ خستەوە. چالاكوانان كوشتن لە ژێر ئەشكەنجەدا بە ئامرازێكی سەركوت و چاوترسێنكردنی دەسەڵاتی ئێران ناودەهەنێن و رەنگە هەر ئەوەش كاردانەوەی توندی لێبكەوێتەوە و سەرهەڵدانی بەرفراوانی ناڕەزایەتییەكانی لە رۆژهەڵاتی كوردستان و شارەكانی دیكە لێبكەوێتەوە بە تایبەت كە ژمارەیەكی زۆری ئەو كەسانەی لەژێر ئەشكەنجەدا كوژران كورد بون. ئەشكەنجەی گەنجان و بێڕێزیی دەسەڵات  لە دوای مەرگی ژینا ئەمینی و دوای زیاتر لە هەشت مانگ 27 كەس بە ئەشكەنجە لە زیندانەكان و ناوەندە ئەمنیی و هەواڵگرییەكانی كۆماری ئیسلامیی كوژراون كە زیاتر لە 15 كەسیان كورد بون. لە دوای مەرگی ژینا ئەمینی و دوای زیاتر لە هەشت مانگ لانیكەم  27 كەس بە ئەشكەنجە لە زیندانەكان و ناوەندە ئەمنیی و هەواڵگرییەكانی كۆماری ئیسلامیی كوژراون كە زیاتر لە 15 كەسیان كورد بون. پزیشكانی خۆبەخشی كوردستان بڵاویان كردوەتەوە لە ماوەی نزیكەی ساڵێكی دوای مەرگی ژینا ئەمینی 27 كەس لە رۆژهەڵات و ئێران لە ژێر ئەشكەنجەی هێزە ئەمنیی و هەواڵگرییەكانی كۆماری ئیسلامیدا كوژراون. تۆڕی مافەكانی مرۆڤی كوردستان بڵاوی كردەوە تەنها هەفتەی رابردو لە ماوەی 24 كاتژمێری دوو گەنجی كورد لە لایەن دەزگای هەواڵگریی كۆماری ئیسلامی ئێران (ئیتلاعات) لە شاری ورمێ لە رۆژهەڵاتی كوردستان بە ئەشكەنجە كوژراون. رێكخراوەكە ئاشكرای كرد كە هەر یەكە لە موسا ئیسماعیلی خەڵكی پەسوێ سەر شاری پیرانشار و پەیمان گەلوانی خەڵكی مەهاباد لە لایەن ئیتلاعاتی ورمێ ئەشكەنجەدراون و گیانیان لەدەستداوە. موسا ئیسماعیلی 62 رۆژ و پەیمانی گەڵوانی تەمەن 24 ساڵ 14 رۆژ لە ژێر ئەشكەنجەدا بون و هەندێك سەرچاوەی رۆژهەڵات باسیان لەوە كردوە؛ ئیسماعیلی كە ئەندامی پێشوی پارتێكی رۆژهەڵات و باوكی دوو منداڵ بوە دوای 24 كاتژمێر لە دەستبەسەركردنی لەژێر ئەشكەنجەدا گیانی لەدەستداوە بەڵام دەزگای داد مەرگی ئەو گەنجەی شاردوەتەوە و تۆمەتی ئەوەی خستوەتە پاڵی كە لە روبەڕوبونەوەیەكی هێزەكانی كۆماری ئیسلامی كوژراوە.  ناوەندی هەنگاو بۆ مافەكانی مرۆڤ ئاشكرای كردوە لە نزیكەی 200 رۆژدا هەزار كەس لە رۆژهەڵات و ئێران بە تۆمەتی چالاكی مەدەنیی و سیاسیی و ئایینیی دەستگیر كراون كە لەو ژمارەیە لانیكەم 513 هاوڵاتیی كورد و  258 هاوڵاتیی بەلوچ بون هاوكات پەیمان گەڵوانی دانیشتوی شاری مەهاباد دوای دەستگیركردنی لە لایەن هەواڵگریی كۆماری ئیسلامی ئێران لە شاری ورمێ 14 ئەشكەنجە كراوە و دواتر بەهۆی تێكچونی دۆخی تەندروستییەوە رەوانەی نەخۆشخانەی ئەو شارە كراوە بەڵام داواكاری گشتیی كۆماری ئیسلامی لە مەهاباد وای بڵاو كردەوە كە ئەو گەنجە بە تۆمەتی فێلكردنی بازرگانیی ئۆنلاین دەستگیركراوە و هۆكاری مردنەكەی گەڵوانیان بۆ نەخۆشییەكەی گەڕاندوە و تەنانەت میدیا فەرمییەكانی دەسەڵاتی ئێران هەواڵەكەیان بەو شێوە بڵاو كردەوە. لە بەرامبەر ئەو تۆمەتانەی دەسەڵات بڵاوی كردەوە سەرچاوەكان و رێكخراوەكانی مافی مرۆڤی رۆژهەڵات بەڵگە و وێنەی سەلمێنەری ئەشكەنجەی ئەو دوو گەنجەیان بڵاو كردەوە و لە وێنەكاندا ئاسەواری ئەشكەنجەی قورس بە تەرمی هەر دووكیانەوە دیارە و بە پێی زانیارییەكانیش موسا ئیسماعیكی بەهۆی لێدان لە سەری و خوێنبەربونی مێشك لە ناوەندی هەواڵگریی ورمێ كوژراوە. شەوی یەكشەممەی هەفتەی رابردو بە بەشداریی هەزارن كەس تەرمی پەیمان گەڵوانی لە شاری مەهاباد بەخاك سپێردرا و جەماوەر دروشمی "شەهید نامرێ"یان وتەوە و سەرەڕای رێگریی هێزە ئەمنییەكان بەڵام جەماوەرێكی زۆر بەشدارییان لە خاكسپاردنی ئەو گەنجەدا كردو و لە هەندێك كۆڵان و شەقامی مەهاباد گەنجان بە ئاگركردنەوە و دروشم دژی دەسەڵات ناڕەزایەتییان دەربڕی. بە پێی ئامارەكان تەنها لە پێنج مانگی ئەمساڵدا لانیكەم 11 هاوڵاتیی كورد لە رۆژهەڵاتی كوردستان بەهۆی ئەشكەنجە لە زیندانەكانی ئێران گیانیان لەدەستداوە و بە گشتی لە 10 مانگی دوای مەرگی ژینا 27 گەنج و لاوی كورد و شارەكانی ئێران لەژێر ئەشكەنجەدا كوژراون كە زۆرینەیان بەهۆی ناڕەزایەتییەكانی دژی دەسەڵاتەوە بوە و دەزگای دادی كۆماری ئیسلامی لەگەڵ رەتكردنی مەرگی ئەو كەسانە بە ئەشكەنجە تۆمەتی جیاوازی خستوەتە پاڵیان و لە میدیا فەرمییەكانیدا بڵاوی كردوەتەوە. زیندان و ئەشكەنجەی گەنجانی رۆژهەڵات بەردەوامە سەرەڕای ئەوەی سەركوت و ئەشكەنجە و ئازاری چالاكوانان و گەنجانی رۆژهەڵات زیادی كردوە بەڵام ئاماژەكانی سەرهەڵدانەوەی دەستپێكردنەوەی ناڕەزایەتیی و خۆپیشاندان بوەتە هۆی دروستبونی ترس لای دەسەڵات و لە بەرامبەردا هەڵمەتێكی دەستگیركردن لە لایەن هێزە ئەمنییەكانەوە رۆژهەڵاتی كوردستانی گرتوەتەوە و تەنانەت ئەو كەسانەشی بەر لێبوردنی گشتیی عەلی خامنەیی، رێبەری كۆماری ئیسلامی كەوتبون لە ماوەی رابردودا دەستگیركراونەتەوە. ناوەندی هەنگاو بۆ مافەكانی مرۆڤ ئاشكرای كردوە لە نزیكەی 200 رۆژدا هەزار كەس لە رۆژهەڵات و ئێران بە تۆمەتی چالاكی مەدەنیی و سیاسیی و ئایینیی دەستگیر كراون كە لەو ژمارەیە لانیكەم 513 هاوڵاتیی كورد و  258 هاوڵاتیی بەلوچ بون بەوەش دوای هاوڵاتییانی كورد زۆرترین هاوڵاتیی بەلوچ كە دانیشتوی پارێزگای سیستان و بەلوچستان-ن دەستگیر كراون.

هاوڵاتی لەسنوری ئیدارەی گەرمیان كاركردن لە66 پرۆژەدا راگیراوەو شەش پرۆژەیان بەتەواوی هەڵوەشاوەتەوە كە بەزۆری پرۆژەی خزمەتگوزاری و تەندروستی و پەروەردەو گەشتیارییە. یەكێك لەگرنگترین ئەو پرۆژانەی كەهەڵوەشاوەتەوە پرۆژەی دروستكردنی نەخۆشخانەیەكی سەد قەرەوێڵەییە لەقەزای كەلار، لەنێو ئەو پرۆژانەی كەڕاگیراون نزیكەی  70% دەكەوێتە قەزای كەلارەوەو بەشەكەی دیكە دەكەونە قەزای كفری و قەزای خانەقینەوە كە 15پرۆژەی شارەوانی گەرمیانی تێدایە كەڕاگیراون. ئەمەش لەكاتێكدایە كەحكومەتی هەرێم  رایدەگەیەنێت كە 160پرۆژە لەگەرمیان جێبەجێكراوەو ئیدارەی گەرمیانیش رایدەگەیەنێت پرۆژەكان نەچوونەتە بواری جێبەجێكردنەوە و  تەنها بڕیاری لەسەر دراوە. دوو ساڵ پێش ئێستا لەسەردانێكیدا جێگری سەرۆكی حكومەتی هەرێم بۆ گەرمیان بڕیاری دەركرد بۆ جێبەجێكردنی 19پرۆژە بەهەمان شێوەی پرۆژەكانی دیكە تەنها بڕیارە و كرداری بەدوادا نەهاتووە. چالاكوانێكی مەدەنی دەڵێت:» گەرمیان پشتگوێخراوە لەهەموو روویەكەوە، هۆكاری ئەمانەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كەحزب دەستی خستووەتە نێو هەموو كارەكانی حكومەتەوە». ئەیاد محەمەد، چالاكی مەدەنی دەشڵێت:» لەگەرمیاندا چەندین پرۆژەی گرنگ هەیە كەپێویستە جێبەجێ بكرێن و كاری تێدابكرێتەوە وەك پرۆژەی رێگای كەلار- سلێمانی و چەند ڕۆژێك كاری تێدادەكرێت و دووبارە ڕادەگیرێتەوەو پرۆژەی بەنداوی باوەنورو كە پێویستی سەرەكی ناوچەكەیەو  نەخۆشخانەی سەد قەرەوێڵەییەكەی كەلارە. زانیاری زیاتر لەم ڕاپۆرتەی ڕۆژنامەی هاوڵاتی بخوێنەرەوە: پڕۆژە راگیراوەكانی گەرمیان ژمارەیان لەوانە زیاترە کە جێبەجێكراون

هاوڵاتی سێ جۆر بودجە هەیە بۆ پارێزگاكان، پەرەپێدانی پارێزگا، پترۆدۆلار، گشتی ، ئەم سێ بودجەیە لە 2014وە نەدراوە بەپارێزگاكانی هەرێم. ئەنجومەنی پارێزگاكانی هەرێم چاوەڕێی خەرجكردنی بودجەی پەرەپێدان و پتڕۆدولار دەكەن بۆ جێبەجێكردنی پڕۆژە خزمەتگوزارییەكان. جەمال كۆچەر، ئەندامی پەرلەمانی عێراق لەلیژنەی دارایی لەلێدوانێكدا بەهاوڵاتی وت: "بودجەی پەتڕۆدۆلار هیچ پەیوەندی بەژمارەی دانیشتوان نیە، بەڵكو پەیوەیستە بەڕێژەی نەوت هەر بەرمیلیك پێنج دۆلاری بۆ دیاریكراوە". ئەوەشی باسكرد نازانرێت هەرێمی كوردستان بودجەی پەتڕۆدۆلاری هەیە یان نا، خۆی دەیدات بەپارێزگاكان، یان عێراق راستەوخۆ دەیداتە پارێزگاكانی هەرێم. بودجەی پەرەپێدانی پارێزگاكان نزیكەی چوار ترلیۆن دینارە لەعێراقدا، كە رێژەی دانیشتوان 20%ی هەژارە بۆیە ئەو بڕە بودجەیە تەرخان كراوە. بۆ هەرێمی كوردستان رێژەی هەژاری بەگشتی 7%ە، لەسەر ئەو بنەمایە بودجەی پەرەپێدانی پارێزگاكانی بۆ رەوانە دەكرێت. "پارێزگای دهۆك هیچ جارێك بەشە بۆدجەی خۆی لە پەتڕودولارو پەرەپێدان و هەموو بودجەكان بەشی خۆی كەمتر وەرگرتووەو هەمیشە مەغدور بووە، كەس لەحساباتی بودجەی عێراقدا نیە، واتە هەموو تاكێكی عێراق بودجەی نیە، لەبیرش نەكەین بەشی زۆری بودجەی عێراق بۆ مووچەخۆران دەڕوات كە 74 ترلیۆن دینارە، ئەوەی تر بۆ پرۆژەو خزمەتگوزاری گشتییە، لەوانەیە هەر فەرمانبەر سوود لێیوەربگرێت، واتە زۆرینەی بودجەی عێراق هەر فەرمانبەر سوود لێیوەردەگرێت " جەمال كوچەر وای وت.

کاکەلاو عەبدوڵڵا ماوەی سێ رۆژە سەرۆككۆماری توركیا لە كەنداوی عەرەبی دێت و دەچێت، تەنها بۆ یەك ئامانج: هەستانەوەی ئابوری وڵاتەكەی و رزگاربوون لەو قەیرانەی خەڵكی توركیا تێیكەوتووە.  لە دووشەممەی رابردووەوە رەجەب تەیب ئەردۆغان لەگەڵ 200 بازرگانی وڵاتەكەی سەردانی سێ وڵاتی كەنداوی كرد كە یەكەم شوێنی سعودیە بوو، دواتریش قەتەر و ئیمارات. لە سەردانەكەیدا بۆ سعودیە، ئەردۆغان چاوی كەوت بە محەممەد بن سەلمان، شازادەی جێنشینی سعودیە و رایگەیاند "سەردانەكە دوو تەوەری سەرەكی هەیە، وەبەرهێنان و رەهەندێكی دارایی، بۆ هەردوو مەبەستەكەش هیوای گەورەمان هەیە." سەرۆككۆماری توركیا باسی لەوەش كرد، "توركیا وەبەرهێنانی جدی دەبێت لە پیشەسازی بەرگری و ژێرخان لە هەر سێ وڵاتەكەدا و هەر سێ وڵاتەكەش هەلی ئەوەیان دەبێت سەرمایەی دیاریكراو لە توركیاوە بەدەست بهێنن." ئەم سەردانەی سەرۆككۆماری توركیا لە كاتێكدایە كە ئابوری وڵاتەكەی بە قەیرانێكی سەختدا تێدەپەڕێت و لیرەی توركیش لە دابەزینێكی زۆردایە، ئەمە جگە لەوەی ئەنقەرە ماوەی چەند ساڵێكە لەگەڵ سعودیە لە پەیوەندییەكی ئاڵۆزدایە و لەسەر چەندین بابەت ناكۆكییان هەیە.  بۆچی ئەردۆغان لەگەڵ نەیارەكانی كۆدەبێتەوە؟  ئەنقەرە لە چەند ساڵی رابردوودا پەیوەندییەكانی لەگەڵ سعودیە و ئیمارات ئاساییكردەوە، ئەمەش دوای زیاتر لە 10 ساڵ لە ناكۆكی لەگەڵ ئەو دوو وڵاتە. ناكۆكییەكان دوای بەهاری عەرەبی لە 2011 و پاڵپشتی توركیا بۆ ئیخوان موسلیمین دەستیپێكرد، كە لەلایەن هەندێ وڵاتی كەنداوە بە هەڕەشە داندەنرێن. ناكۆكی ئەنقەرە و وڵاتانی كەنداو زیاتر قووڵ بوویەوە كاتێك سعودیە، ئیمارات، میسر و بەحرەین گەمارۆی ئابوریان خستەسەر قەتەر، كە هاوپەیمانی توركیایە. كوشتنی جەمال خاشقچیش لە ساڵی 2018 لە كونسوڵخانەی سعودیە لە ئیستەنبوڵ وایكرد كە هەردوو وڵات پەیوەندییەكانیان گرژی تێبكەوێت. دەزگا هەواڵگرییەكانی ئەمریكا پێیانوایە كوشتنی خاشقچی بە فەرمانی خودی بن سەلمان بووە. بەڵام هیچ یەكیك لەم كێشانە نەبوونە رێگر لە سەردانەكەی ئەردۆغان و لەكاتی بینینی بن سەلماندا چەندین رێككەوتنی ئابوریان مۆركرد. بەپێی وتەی شازدە خالید بن سەلمان، وەزیری بەرگری سعودیە، شانشینی سعودیە رازیبووە درۆنی بەیكاری توركی بكڕێت "بەمەبەستی بەهێزكردنی بەرگری و زیادكردن یتوانستی بەرگری شانشینی سعودیە."  لەماوەی رابردوودا قەتەر و ئیمارات بە بڕی 20 ملیار دۆلار یارمەتی توركیایان داوە لە ئاڵوگۆری دراودا لەكاتێكدا سعودیە لە مانگی ئازاری ئەمساڵ پێنج ملیار دۆلاری لە بانكی ناوەندی توركیادا دانا لەو كاتەوەی ئەردۆغان دەستیكردووە بەئاسایكردنەوەی پەیوەندییە دیبلۆماسییەكانی لەگەڵ ئیمارات و سعودیە، دابینكردنی بودجە لەلایەن ئەم وڵاتانەوە بووەتە یارمەتیدەر بۆ رزگاركردنی ئابوری توركیا. لەماوەی رابردوودا قەتەر و ئیمارات بە بڕی 20 ملیار دۆلار یارمەتی توركیایان داوە لە ئاڵوگۆری دراودا لەكاتێكدا سعودیە لە مانگی ئازاری ئەمساڵ پێنج ملیار دۆلاری لە بانكی ناوەندی توركیادا دانا. هاوكات بەپێی چەند راپۆرتێكی رۆژنامەكانی كەنداو، ئاڵوگۆری بازرگانی ئەنقەرە و سعودیە لە ساڵی رابردوودا شەش ملیار و 500 ملیۆن دۆلار بووە. چەند رۆژێك دوای بردنەوەی هەڵبژاردن لەلایەن ئەردۆغانەوە لە مانگی رابردوودا، ئیمارات و توركیا رێككەوتنێكی بازرگانییان واژۆكرد بۆ پێنج ساڵی داهاتوو كە بەهاكەی نزیك دەبێتەوە لە 40 ملیار دۆلار.  'ئەنقەرە قەیران دروست دەكات و خۆشی چارەسەری دەكات' لیرەی توركی نزیك دەبێتەوە لە سێ هەزار لیرە لەبەرامبەر 100 دۆلاردا، ئەمە جگە لەوەی خەڵكی توركیا بە دۆخیكی سەختدا تێدەپەڕن و باجیان لەسەر زیادكراوە. زیادكردنی باج یەكێكە لە رێكارەكانی محەممەد شیمشەك، وەزیری دارایی توركیا، كە باس لەوە دەكات كارێكی پێویستە بۆ كەمكردنەوەی هەڵئاوسان.  بەپێی ئامارە فەرمییەكانی وڵات، هەڵئاوسان لە مانگی رابردوودا لەسەدا %38 بوو كە بە بەراورد بە ساڵی رابردوو كەمیكردووە بەوپێیەی لە تشرینی یەكەمی 2022 هەڵئاوسان لەسەدا %85 بوو. بەڵام بەپێی وتەی ئابوریناسانی سەربەخۆی وڵاتەكە، ئاستی راستەقینەی هەڵئاوسان لە لەسەدا %108 وەستاوە. دوای دەستبەكاربوونی محەممەد شیمشەك وەك وەزیری دارایی، بانكی ناوەندی وڵاتەكە سوودی سەر بانكەكانی بۆ لەسەدا %20 زیادكردووە، ئەمەش پێچەوانەی ئەو سیاسەتەی ئەردۆغان بوو كە لە كابینەی رابردوودا پەیڕەوی دەكرد كاتێك بانگەشەی ئەوەیدەكرد بۆ بەرزكردنەوەی بەهای لیرە و كەمكردنەوەی هەڵئاوسان پێویستە سوودی سەر بانكەكان كەمبكرێتەوە. لە كابینەی رابردوودا سوودی سەر بانكەكان لە لەسەدا %40ەوە كەمكرایەوە بۆ لەسەدا %10. كورتهێنانی بودجەی توركیا لە پێنج مانگی یەكەمی ئەمساڵدا كەمترین ئاستی تۆماركرد لە مێژوودا و گەیشتە 37 ملیار و 700 ملیۆن دۆلار، سەرۆككۆماری توركیاش هەوڵ دەدات بە رێككەوتن لەگەڵ وڵاتە كەنداوەكانی دەوڵەمەند بە نەوت ئەو كورتهێنانە پڕ بكاتەوە. میدیاكانی حكومەتی توركیا سەردانەكەی سەرۆككۆماری وڵاتەكەیان بە سەردانێكی گرنگ وەسف دەكەن و وا پیشانی دەدەن كە ئەمە بەشێكە لە سیاسەتی نوێی جیهانی. میدیای تەرەتە لەسەر سەردانەكەی ئەردۆغان نوسیویەتی: ئەم سەردانە قۆناغێكی نوێی ئەنقەرەیە لەگەڵ سعودیەی دەوڵەمەند بە وزە و قەتەر و ئیمارات لە سیاسەتی نوێی جیهانی. ئەمە یەكەم سەردانی فەرمی ئەردۆغانە لەوكاتەوەی وەك سەرۆككۆمار هەڵبژێردراوەتەوە، ئەمەش قایمكردنی پێگەی خۆیەتی وەك كاریگەرترین سەركردەی توركیا لە مێژوودا. بەڵام لەبارەی سەردانەكەی ئەردۆغانەوە، سێز فرانتزمن، رۆژنامەنوس و ستووننوسی ئیسرائیلی دەڵێت، چەندین ساڵە ئەنقەرە دەیەوێت پەیوەندی لەگەڵ هەردوولا (رۆژهەڵات و رۆژئاوا) باش ببێت، بەڵام ئەم سیاستە هەموو جارێك كاری خۆی نەكردووە. "ئەنقەرە ئەمە وەك ستراتیجییەكی بردنەوە بە بردنەوە دەبینێت. ئەم سەردانە دوای ئەوەیە كە ئەنقەرە زۆرجار سیاسەتی دەرەوەی بەشێوەیەك پەیڕەو دەكات كە تێیدا قەیرانێك دروست دەكات و دواتر چارەسەری دەكات. ئەوەی لەگەڵ ناتۆ كرد و بانگەشەی سەركەوتنی كرد، دواتر لەگەڵ ئەمریكاش هەمان شتی كرد و بانگەشەی سەركەوتنی كرد، ئێستاش لەگەڵ وڵاتانی كەنداو بانگەشەی سەركەوتن دەكات،" فرانتزمن وا دەڵێت. ستووننوسە ئیسرائیلییەكە دەشڵێت، "روون نییە كە ئەم هەموو 'بردنەوانە' نیشانەی سەركەوتن بن. پرسیارە گەورەكە ئەوەیە ئاخۆ ئەم هەموو رێككەوتنە لەبواری بەرگری و هەروەها رێككەوتنە بازرگانییەكانی تر سەردەكێشن بۆ چەكەرە و خونچە كردن یان تەنها كێڵانێكی زۆرە بەبێ دروێنە كردن."  

هاوڵاتی ئەمڕۆ دانا عەبدولکەریم، وەزیری ئاوەدانکردنەوە و نیشتەجێکردنی حکومەتی هەرێمی کوردستان سەردانى خێوەتى مانگرتوانى کفرى کرد و ڕایگەیاند، ئومێدەوارین ئەو پڕۆژانەی کە بۆ ناوچەکە دەرچوە لە نزیکترین کاتدا تەواوبکرێن. دانا عەبدولکەریم ئەمڕۆ یەکشەممە سەردانى خێوەتى مانگرتوانى کفرى کرد و وتی،"سەردانی دەربەندیخانمان کرد و رێگەی سەرەکی ناو دەربەندیخان نۆژەندەکەینەوە بەدرێژیی 7 کیلۆمەتر کە بڕی 490 ملیۆن تێچوەکەیەتی، هەوڵیش دەدەین پارەی دوسایدی نێوان دەربەندیخان - کەلار زیادبکەین بۆ ئەوەی تا هاوینی داهاتو بتوانین رێگاکە تەواوبکەین". وتیشی پرۆژەی دوو سایدی دەربەندیخان - کەلار درێژییەکەی 41 کیلۆمەترە و ئیدارەی گەرمیان بە پارێزگای سلێمانییەوە دەبەستێتەوە هەروەها  ''تەواونەکردنی پڕۆژەکە بەهۆی نەبوونی نەختینەوە بووە، بەڵام ئەو چەند مانگە پڕۆژەکە بە باشی دەستیپێکردووەتەوە و کاری لەسەر دەکرێت.'' دانا عەبدولکەریم باسی لەوەشکرد، "پڕۆژەکە یەکێکە لەو سێ داواکارییەی ھاوڵاتیان و ئیدارەی سنورەکە کە بەڵێنمان بە هاوڵاتییانی ناوچەکە دابو بە جێبەجێکردنی، دوای تەواوکردنی نۆژەنکردنەوەی تونێلی دەربەندیخان لەگەڵ بەردەوامی کارکردن لە قیرتاوکردنی رێگای دوڕیانی ژاڵەناو لە دەربەندیخان". سەبارەت بە کاتی تەواوکردنی پرۆژەکە، دانا عەبدولکەریم ئاشکرایکرد، "ئەگەر هیچ گرفتێک روونەدات، تاوەکو مانگی ١٠ـی ساڵی داهاتوو ١٠٠٪ـی پڕۆژەکە تەواو دەکرێت و دەخرێتە خزمەت هاووڵاتییانەوە."

هاوڵاتی حسێن خاڵە گەنجێکی کۆڵبەری خەڵکی سەردەشتە، ئەمڕۆ یەکشەممە ٢٣ی تەمووز لە نەخۆشخانەیەکی شاری ورمێ گیانی لە دەستدا. ماڵپەڕی کوردپا لەم بارەوە نووسیویەتی: ئەم کۆڵبەرە کوردە پێش ئەوەی گیانی لە دەست بدات و دوای ئەوەی پزیشکەکان لێی نائومێد بوون،  بە رەزامەندی بنەماڵەکەی و رەزامەندی باوکی ئەندامانی جەستەی بەخشرا بە ٣ نەخۆش کە بۆ مانەوەیان پێویستیان بەو ئەندامانە هەبوو. حسێن خاڵە حەفتەی ڕابردوو بەهۆی کەوتنە خوارەوە لە بەرزاییی سنوورەکانی دەڤەری قەندیل، بەسەختی و دژواری سەر و بەتایبەت مێشکی ئازاری پێگەیشتبوو. ناوبراو سەرەتا گەیەنراوە نەخۆشخانەی بەخشینی شاری سلێمانی و دواتر گەیەنرایەوە ورمێ. ئەو کۆڵبەرە کوردە (حسێن خاڵە ) خێزاندارەو  منداڵێکی هەیە.  

هاوڵاتی تەنها ڕۆژێک  ماوە بۆ ساڵیادی 100 ساڵەی پەیماننامەی لۆزان كەدژی كورد بەریتانیاو كەمالییەكانی توركیا رێككەوتن  كەپەیماننامەی سیڤەری هەڵوەشاندەوە، بەڵام كورد بەگشتی هەر چوار پارچەی كوردستان و بەتایبەت لەباشووری كوردستان بێ سترالتیژو پەرتەوازەیەو ناكۆكییەكانی نێوان پارتی و یەكێتی قووڵتر بووەتەوە. لەئێستادا باشووری كوردستان و رۆژئاڤای كوردستان دوو كیانی سیاسییان هەیە كەهاووڵاتیانی باكورو رۆژهەڵاتی كوردستان تامەزرۆی خۆبەڕێوەبەری و یەكخستنی هەوڵەكانن بۆ ئەوەی لەهەر چوار پارچەی كوردستان كۆنگرەی نەتەوەیی ئەنجامبدرێت.  لەبەرامبەردا عێراق و سوریاو توركیاو ئێران خەریكی لەقاڵبدانی كوردن لەهەر چوار پارچەی كوردستان. لەباشووری كوردستان هەرێم وزەی تەسلیمی بەغدا كردەوە كەیەكێك بوو لە چەكە بەهێزەكان بەدەست هەرێمی كوردستانەوە، بەڵام بەهۆی خراپ ئیدارەدانی و نەگەیشتنی داهاتەكانی بۆ هاووڵاتیان نیگەرانی خەڵكی لێكەوتەوە. سەرجەم پارت و لایەنە سیاسییەكانی رۆژئاڤاو باكورو رۆژهەڵاتی كوردستان پشتیوانی كیانی هەرێمی كوردستان دەكەن، بەڵام پارتی و یەكێتی بەهۆی ناكۆكییە سیاسییەكانیانەوە كیانەكەیان كردووەتە مەترسییەوە. چاودێرانی سیاسی و تەنانەت بەرپرسانی پارتی و یەكێتی ئەوە دووپاتدەكەنەوە كەیەكڕیزی كورد دەستكەوتەكان دەپارێزێت، بەڵام لەبنەمادا وتەكانیان ناكەنە كردار. وا لە 100 ساڵی تەواو بەسەر پەیماننامەی لۆزاندا تێپەردەبێت، بەڵام كورد ستراتیژی بۆ ئایندەی دۆزی رەوای كورد نییەو پەرتەوازەیە، بۆیە بەم دۆخەوە كورد بەتایبەت لەباشوری كوردستان بەرەو پاشەكشە دەڕوات نەك هەنگاوی نوێ بنێت بۆ پاراستنی كیانی هەرێم و وەرگرتنەوەی ناوچە كێشە لەسەرەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم. پەیماننامەی لۆزان لە 24ی تەمموزی 1923دا، لەشاری (لۆزان)ی سویسرا لەنێوان دەوڵەتانی (بەریتانیا و فەڕەنساو ژاپۆن و یۆنان و رۆمانیا و سڕبیا و كرواتیاو سلۆڤینییا و توركیا)، بۆ ناسینی دەوڵەتی نوێی توركیاو پێداچوونەوە بەپەیمانی سیڤەردا ئەنجامدرا.  لەم كۆنگرەیەدا عیصمەت ئینونو سەرۆك وەزیرانی ئەوكاتی توركیا، وەك نوێنەری توركیا و لۆرد كرزن وەك نوێنەری بەریتانیا لەسەر بابەتی ناوچەی موسڵ كەوتنە گفتوگۆیەكی درێژخایەن، توركیا لەبەرئەوەی پەیماننامەی سیڤەری بەزۆر واژوو كردبوو دەیویست حكومەتی نوێ بەچاوێكی دیكەوە سەیربكرێت چەندین هۆكار وایكرد پەیمانی سیڤەر سەرنەگرێت كە هەمووی بەزیانی كورد شكایەوە كە لەقازانجی كەمالییەكانی توركیادا بوو.  1- بەهێزبوونی كەمالییەكان، ئەو سەركەوتنە گەورانەی بەدەستیانهێنا، چونكە كەمالییەكان بەسەركردایەتی (مستەفا كەمال) هەر لەسەرەتاوە دژایەتی ئەم پەیمانەیان دەكرد. 2-گۆڕانی سیاسەتی بەریتانیا كە لەسەرەتاوە پشتگیری لەمافەكانی كورد دەكات بەڵام دواتر وازی لێ‌هێنا، ئەمەش كۆمەڵێك هۆكاری لەپشتەوە بوو لەوانە: لاوازی سەركردایەتی كوردو دۆستایەتی رووسەكان بۆ كەمالییەكان كەئەمەش ترسێكی گەورەی بۆ بەریتانیا دروستكرد، بەریتانیاش كەوتە سەر ئەوەی گۆڕانكاری لەسیاسەتی خۆیدا بكات و كەمالییەكان بەلای خۆیدا رابكێشێت. 3-ئیتاڵیاو فەڕەنسا كەپێشتر هەردووكیان لەسیڤەردا بەشداربوون، بەڵام دواتر دوو رێككەوتن لەگەڵ كەمالییەكاندا دەبەستن واز لەكۆمەڵێك مافی خۆیان دەهێنن لەناوچەكەدا. 4-هۆكارێكی دیكە ئەوەبوو سەرۆك وەزیرانی نوێ‌ لەیۆناندا هەوڵیدا پەڕەیەكی نوێ‌ لەپەیوەندیەكانی لەگەڵ دەوڵەتانی تر هەڵبداتەوە. 5-ئەوەی لەپەیمانەكەدا هاتبوو سەبارەت بەبەڵێندان بە دروستكردنی دەوڵەتێكی كوردی ئەرمەنیەكانی ترساند، ئەمەیان بەدژی بەڵێنەكانی خۆیان دەزانی كەپێیان درابوو، هەربۆیە دژایەتیەكی یەكجار زۆریان بۆ سیڤەر هەبوو، جگە لەوەی بەریتانیاو فەڕەنسا لەسەر دانانی مەلیك فەیسەڵ بۆ مەلیكی عێراق كێشەیان هەبوو كەئەمەش هۆكارێكی ناڕاستەخۆبوو لەدووركەوتنەوەیان لەیەكتری و سەرنەگرتنی پەیماننامەكە. دكتۆر كامەران محەمەد مامۆستای زانكۆ دەڵێت:" لەسیڤەردا دەوڵەتە هاوپەیمانەكان بەشێوەیەكی یەكلاكەرەوە دەیانویست دەوڵەتی عوسمانی لاواز بكەن، ئەمەش بەتایبەتی لەلایەن ئەو هێزەی كە تازە دروستبوو قبوڵ نەدەكرا. هەروەها دەشڵێت:" لەبەرئەوە بەبەردەوامی هەوڵی یەكلایی كردنەوەی كێشەكان لەگەڵ ئیتاڵیاو لەگەڵ فەرەنسادا، ئەوە بوو جەنگی یۆنان دەستیپێكردو سەركەوتنی بەدەستهێنا، بێگومان هەموو ئەمانە وایانكرد بەریتانیا بەخۆیدا بچێتەوەو ئەوە بوو ئەو پەیماننامەیە هاتە ئاراوە". گەلەكۆمەكییەك بوو لەكورد كرا سیاسەتمەدار فەرید ئەسەسەرد، دەڵێت گەلەكۆمەكییەك بوو لەكورد كرا، پەیمانەكە زادەی گۆڕانی رەوشی نێودەوڵەتی بوو لەو زەمەنەدا، چونكە لە1920 كەپەیمانی سیڤەر واژۆكرا هەلومەرجێكی تازە هاتەكایەوە، دەوڵەتی تازەی توركیا دەوڵەتێكی بەزیو بوو، نیاز وابوو دوو دەوڵەتی تازە بۆ ئەرمەن و كورد لەسەر خاكی ئێستای توركیا دابمەزرێت. فەرید ئەسەسەرد ئەوەشی باسكرد كە 1923 هەلومەرجێكی تر هاتبووە كایەوە، ئەویش ئەوە بوو هێزێكی تر لەتوركیا پەیداببوو مستەفا كەمال رابەرایەتی دەكرد، توانیبووی هەستێتەوە سەرپێ‌ و پەیوەندییەكانی لەگەڵ كوردی باكووردا بەهێزبكات.  بەریتانیا مەبەستی دامەزراندنی دەوڵەتی كوردی نەبوو دكتۆر كەمال مەزهەر مێژوونووسی گەورەی كورد وتوویەتی لەكاتی بەستنی پەیمانی سیڤەریشدا كەمافی كوردی بەشێوەیەكی زۆرباش تێدا رەچاوكرابوو، باس لەدامەزراندنی دەوڵەتێكی كوردی كرابوو،‌ لەو كاتەشدا بەریتانیا مەبەستی دامەزراندنی دەوڵەتی كوردی نەبوو، چونكە بەنهێنی لەگەڵ فەرەنساو ئیتاڵیا رێكەوتننامەیەكیان هەبوو بۆ ئەوەی لەژێرەوە ئەم پەیماننامەیە لەبار ببەن.

هاوڵاتی ئاوات شێخ جەناب، وەزیری دارایی و ئابوری حکومەتی هەرێمی کوردستان رایگەیاند، هەمو ئەو داخوازیانەی کە لەسەر هەرێم هەبوە جێبەجێ کراوە و بڕیارە کۆبونەوەیەکی دیکە لە بەغدا بکرێت. ئاوات شێخ جەناب، وەزیری دارایی هەرێمی کوردستان لە گەرمیان لە میانی کردنەوەی دەروازەی تیلەکۆ لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاند، "بەغدا داوای 100٪ـی داهاتی ناوخۆ دەکات، لەکاتێکدا بەپێی یاسای بودجە دەبێت 50٪ بێت. باس لەوەش دەکات، هەرێمی کوردستان داهاتی جارانی نەماوە و ناتوانێت مووچە دابین بکات، بۆیە بۆ مووچە دەبێت ئەو پرسیارە لە وەزارەتی دارایی عێراق بکرێت. ئەوەشی ڕونکردەوە کە  "شاندی هەرێم جارێکی دیکە دەگەڕێتەوە بەغدا و ئەوەی قسەی لەسەر دەکەن شتی تەکنیکییە، دەتوانم بڵێم هەمو ئەو داخوازیانەی کە لەسەر هەرێم هەبو بە وردیی جێبەجێکراوە و پێشتریش ئەوانە ئامادەکراون، بڕیارە کۆبونەوەیەکی دیکە لەگەڵ بەغدا بکرێت ئومێدەوارم ئەنجامەکان بەدڵی هەمو لایەک بێت، چونکە بەنیسبەت حکومەتی هەرێمەوە هیچ بیانویەک نەماوە کە لەئێمەی بگرن". وەزیری دارایی هەرێمی کوردستان وتیشی، لە 2013ـەوە بەغدا گەمارۆی خستووەتە سەر هەرێمی کوردستان، داهاتی نێوخۆی هەرێمی کوردستان بەشی مووچە ناکات، چونکە چەند مانگێکە نەوت هەناردە نەکراوە. هاوکات، بڕیار بوو ئەمڕۆ یەکشەممە، 23-07-2023، شاندی حکومەتی هەرێمی کوردستان بۆ قسەکردن لەسەر بودجە، مووچە و پابەندییەکانی هەردوو حکومەت لە یاسای بودجە، سەردانی بەغدا بکات، بەڵام سەردانەکە هەڵوەشایەوە و رەنگە سبەی دووشەممە شاندەکە بچێتە بەغدا.    

سەرۆکی ناوەندێکی پزیشکی ئێران رایدەگەیەنێت رۆژانە هەزار کۆرپەلە لە وڵاتەکە لەناو دەبرێت کە تەنها 10 حاڵەتی لەباربردنەکان یاساییە. موحسین زاکریان، سەرۆکی ناوەندنی (نەفەس) سەر بە سوپای پاسداران لە ئێران بڵاوی کردەوە؛ لە رۆژێکدا هەزار کۆرپەلە و لە سالێکدا 300 هەزار بۆ 500 هەزار کۆرپەلە بەشێوەیەکی نایاسایی لە وڵاتەکە لەبار دەبرێن. بە وتەی ئەو لەو هەزار حاڵەتەی لەباربردنەی کۆرپەلە لە ئێران تەنها 10 حاڵەتیان یاساییە و لە ژێر چاودێریی پزیشکانی پسپۆڕدا ئەنجام دەدرێت. بە پێی یاساکانی ئێران هەر کۆرپەلەیەک بە بڕیاری سێ پزیشکی پسپۆڕ و مۆڵەتی پزیشکی داد لە ئەگەری دروستکردنی مەترسیی بۆ دایکەکە لەبار دەبرێت و ئەوەش دەبێت پێش تەمەنی چوار مانگیی کۆرپەکە و بە رەزامەندیی دایک و باوکی، لەباربردنەکە بکرێت. لە یاساکەدا ئاماژە بەوە کراوە هەر جۆرە لەباربردنێکی کۆرپەلە کە لە دەرەوەی یاسا بێت بە (تاوانی لەباربردن) لەقەڵەم دەدرێت. لە توێژینەوەیەکدا دەرکەوتوە لە 10 ساڵی رابردودا ژمارەی لەباربردنی کۆرپەلە لە ئێران بە بەردەوامیی بەرز بوەتەوە و بەشێک لە هۆکارەکەشی بۆ هەژاریی و فشارەکانی بژێوێ ژیان بۆسەر دایکان و باوکان لە وڵاتەکە دەگەڕێننەوە.

 زۆربونی رێژەی بارانبارینی ئەمساڵ بەرهەمی دانەوێڵەی لە ئیلام زیاد کردوە و کشتوکاڵی پارێزگاش رایدەگەیەنێت کشتوکاڵ لە زەوییە دێمییەکان زۆر بوە. بەڕێوبەرایەتی کشتوکاڵی پارێزگای ئیلام لە رۆژهەڵاتی کوردستان بڵاوی کردەوە؛ زیاتر لە 140 هەزار تۆن گەنم و جۆ و دانەوێڵە لەو پارێزگایە دوراوەتەوە کە بەراورد بە ساڵی رابردو نزیکەی 40 هەزار تۆن زیادی کردوە. ئاماژەی بەوە کردوە؛ ساڵی رابرد نزیکەی 105 هەزار تۆن دانەوێڵە لە ئیلام دوراوەتەوە کە بەهۆی زۆربونی بارانبارینی ئەمساڵ بەرهەمی گەنمیش لە زەوییە دێمەکان بەشێوەیەکی بەرچاو زیادی کردوە. بە پێی ئامارەکانی بەڕێوبەرایەتی کشتوکاڵ زیاتر لە 12 هەزار جوتیار لە 12 شارۆچکە و 500 گوندی ئیلام سەرقاڵی کشتوکاڵن. ساڵی رابردو کشتوکاڵ لە 320 هەزار دۆنم زەوی دێم کراوە و ئەمساڵ ئەو بڕە بۆ 400 هەزار دۆنم زیادی کردوە و گونجاوبونی رێژەی بارانبارین هۆکاری سەرەکی زیادکردنی گەنم بوە لە پارێزگای ئیلام.