هاوڵاتی دەستەی گشتی ناوچە کوردستانییەکان لهبارهی دۆخی ناوچه جێناكۆكهكان هۆشداری دهدات و رایگهیاند، داگیرکردنی گوندەکان و خاپورکردنیان لە سایەی حکومەتەکانی دوای روخانی سەدامدایش بەردەوامە و ڕودەدات دەستەی گشتی ناوچە کوردستانییەکان ئهمشهو له راگهیهندراوێكدا بڵاویكردهوه، "سەرگەڕان و بەدیاریکراوی لە سنوری گوندی پەڵکانەی سەر بە پارێزگای کەرکوک، بەردەرگا لە دانیشتوانی کوردی ناوچەکە دەگیرێت و لە یەکەم ڕۆژی جەژنی رەمەزاندا لە بری جەژنە پیرۆزەو گەردن ئازادی و دابەشکردنی شیرینی، عەرەبی هاوردە دەکەونە وێزەی دانیشتوانی کوردی ناوچەکەو خۆشی جەژن ئەگۆڕن بۆ پشێوی و هەڕەشەو چاو سورکردنەوەو پەلاماردانی کوردی خاوەن زەوی و زارو کێڵگەو زەرعاتی ناوچەکە". هەروەها ئاماژە بەوە کراوە، "ئەم پەلاماردانە و داگیرکردنی گوندەکان و خاپوورکردنیان لە سایەی حکومەتەکانی دوای رووخانی سەدامیش بەردەوامە و روودەدات، ئەمەش دادگە و دادپەروەریی عێراقی دەخاتە بەردەم بەرپرسیارێتیی گەورەوە، ئێمە لە کاتێکدا سەرکۆنە و نیگەرانیی قووڵی خۆمان رادەگەیێنین، چاوەڕێین لە کابینەکەی بەڕێز محەممەد شیاع سوودانی سنوورێک بۆ ئەم جۆرە دژایەتییانە دابنرێت و دووبارە و سەدبارە نەبنەوە، وەکو ئێستا بەدیدەکرێت." دەستەکە لە راگەیێندراوەکەدا داوا دەکات، دەستوور و یاسا بەرکارە نوێیەکان ببنە بنەما بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان، "چونکە پەلامار و هەڕەشەی چەکداری نە برینەکان ساڕێژ دەکات و نە هاووڵاتییانی کوردی ئەو ناوچانەش بەم کردەوانە بێدەنگ دەبن." ئهوهشی خستوهتهڕو، "هەمو لایەک دڵنیادەکەین بەهەوڵی دڵسۆزان ئێستا بارودخی ناوچەکە ئارامە، بەڵام پێمان وایە ماددەی 140 بنەما گشتیەکەی چارەسەربونی یەکجاری کێشەکانە لەمبارەیەوە ڕو دەکەینە بەڕێزان لە سەرۆکایەتی کۆمارو وەزیرو فراکسیۆنە کوردەکان لە بەغدا، توانا دەستوریەکانی خۆیان لە ئاست جێبەجێکردنی ئەم ماددە دەستوریە بخەنەگەڕ، لەلایەکی تریش هەوڵەکانیان زیاتر بکەن بۆ نەهێشتنی ئەم یاساشکێنی و زیادە ڕەویانە". رۆژی هەینی 21-04-2023 شەڕ و ئاڵۆزی لەنێوان عەرەبی هاوردە و هاونیشتمانییانی ئەو گوندە دروستبوو. لەبارەی ئاڵۆزی و شەڕەکەوە، دوێنێ بەڕێوەبەری ناحیەی سەرگەڕان بە وەکالەت ڕایگەیاند، لە شەڕەکەدا سێ کەس بریندار بوون و لە نەخۆشخانە دەستبەسەرن. گوندی پەلکانە دەکەوێتە رۆژئاوای کەرکووک و سەر بە شارۆچکەی سەرگەڕانە.
لە مانگێکدا ژنێک و سێ کاسبکاری رۆژهەڵات دەکوژرێن و بەندکراوێکی کورد سزای سێدارەی بەسەردا دەسەپێنرێت. رێکخراوی تۆڕی مافەکانی مرۆڤی کوردستان (kurdistanhumanrights) ئامارەکانی تایبەت بە پێشێلکارییەکانی مافەکانی مرۆڤ لە یەکەم مانگی بەهار (خاکەلێۆە) لە رۆژهەڵاتی کوردستان بڵاو دەکاتەوە و ئاماژە بەوە دەکات لەو مانگەدا سێ کۆڵبەر و کاسبکار لە سنورەکانی نێوان رۆژهەڵات و هەرێمی کوردستان لە لایەن سوپای پاسدارانەوە کوژراون. لە ئامارەکاندا هاتوە تەنها لە یەکەم مانگی بەهاردا سێ کۆڵبەر و کاسبکاری کورد بە ناوەکانی بەهزاد عەزیزی، ئازاد رەزایی و عەینوڵڵا قادرنەژاد لە بانە و شنۆ و کرماشان لە لایەن سوپای پاسدارانی ئێرانەوە تەقەیان لێکراوە و کوژراون. تۆڕی مافەکانی مرۆڤی کوردستان ئاماژەی بەوە کردوە لەو مانگەدا لانیکەم 14 چالاکوانی کورد لە لایەن دەزگا ئەمنییەکانی ئێرانەوە دەستگیر کراون کە ژمارەیەکیان بە دانانی بارمتە ئازاد کراون. رێکخراوەکە ئاشکرای کردوە کە مانگی یەکەمی بەهاری ئەمساڵدا ژنێکی تەمەن 28 ساڵ بە ناوی مریەم سلێمانی کە دایکی سێ منداڵ بوە و لە لایەن باوک و براکەی لە گوندێکی شاری (خۆی) لە رۆژهەڵاتی کوردستان کوژراوە و لەو مانگەدا تەنها کوژرانی ئەو ژنە لە رۆژهەڵات تۆمار کراوە. هەر لەو مانگەدا دادگای کۆماری ئیسلامی ئێران لە ورمێ سزای سێدارەی بەسەر زیندانییەکی سیاسیی کورد بە ناوی نایب عەسگەری-دا سەپاندوە بە تۆمەتی دژایەتیی کۆماری ئیسلامی و ئەندامێتیی لە پارتی ژیانی ئازادی کوردستان (پەژاک).
لە رۆژی جەژندا کرێکارانی زۆربەی دامەزراوە و پاڵاوگەکانی نەوت لە ئێران بەهۆی هەڵاوسانی ئابوریی و کەمیی موچەکانیان مانگرتنیان راگەیاند. ئەمڕۆ شەممە کرێکارانی زیاتر لە 16 دامەزراوە و پاڵاوگەی نەوت لە ئێران گردبونەوەی ناڕەزایەتی و مانگرتنیان راگەیاند و داوایان کرد کە بەهۆی هەڵاوسانی ئابورییەوە موچەکانیان زیاد بکرێت. بە پێی ئامارە فەرمییەکانی حکومەت هەڵاوسانی ئابوریی لە ئێران گەیشتوەتەوە زیاتر لە 49% لە بەرامبەردا حکومەت تەنها بە رێژەی 27% موچەی کرێکارانی زیاد کردوە و ئەوەش ناڕەزایەتیی لێکەوتوەتەوە. پێشتر پەرلەمانی ئێران لە پڕۆژە یاسایەکدا زیادکردنی موچەی بە رێژەی 20% و لانیکەمی موچەی بە حەوت ملیۆن و 920 هەزار تمەن پەسند کردبو لە کاتێکدا لە نوێترین توێژینەوەدا دەرکەوتوە هەر خێزانێک لەو وڵاتە پێویستی بە 15 بۆ 18 ملیۆن تمەن هەیە هەیە. کەمپینی ناوەندیی نەوت و غاز لە ئێران رایگەیاندوە پێویستە موچەی کرێکارانی دامەزراوە نەوتییەکان لانیکەم بە رێژەی 79% بەرز ببێتەوە و پشوەکان زیاد بکات و کاتەکانی کارکردن لە 10 کاتژمێر بۆ هەشت کاتژمێر کەم بکرێتەوە.
هە*پە*گە رایگەیاند، لە رۆژی عارفە و دوو رۆژی جەژنی رەمەزاندا سوپای تورکیا ٣٢ جار لە خاکی هەرێمی کوردستان هێرشی کردووەتە سەر هێزەکانیان. ناوەندی ڕاگەیاندنی هێزەکانی پاراستنی گەل لەم بارەیەوە راگەیەندراوێکی بڵاوکردەوە و وتی، ٢٠ و ٢١ی ئەم مانگە، سوپای تورکیا هەرێمەکانی مەتینا و زاپی تۆپباران کردووە و سەربازانی تورکیا پێشڕەویەکان کردووە، بەڵام هێزەکانیان وڵامیان داوەتەوە و شەڕی قورس لەنێوان هەردوولادا روویداوە. دەشڵێت، هێزەکانیان توانیویانە کامێرایەکی حەڕاری تێکبشکێنن کە بۆ جموجووڵیان جێگیر کرابوو. لە بەشێکی دیکە راگەیەندراوەکەدا هاتووە، " لە ٢٠ و ٢١ و ٢٢ ی نیساندا، سوپای تورکیا ٦ جار لەڕێگەی فڕۆکەی جەنگییەوە دەوروبەری گوندی شیلازی ناوچەی مەتینا و گوندی سیگەر لە ئامێدی بۆردومان کردووە. لە ٢٠ و ٢١ ی نیسانیشدا، سوپای تورکیا، ٢٦ جاربە تانک و چەکی قورس، گۆڕەپانی شەڕی لە گردی بەهار و گردی ئێف ئێم و گردی جودی بۆردوومان کردووە."
هاوڵاتی ئازەربایجان دوای 30 ساڵ پەیوەندیی لەگەڵ ئیسرائیل دواجار باڵیۆزخانەكەی لەتەلئەبیب-ی پایتەختی ئەو وڵاتە كردەوە، ئەوەش بەرپرسانی كۆماری ئیسلامی ئێرانی تووڕە كردوەو بەڕاشكاوی رایانگەیاندوە تەلئەبیب هۆكاری توندبوونەوەی ناكۆكییەكانی نێوان باكۆو تارانە. تاران بەبەردەوامی ئیسرائیل تۆمەتبار دەكات كە لەخاكی ئازەربایجانەوە چەند جارێك هێرشی لەدژی دامەزراوە ئەتۆمی و سەربازییەكانی ئێران ئەنجامداوەو لەبەرامبەریشدا تاران هەرێمی كوردستانی بەبیانوی بوونی ئەندامانی سەربازیی ئیسرائیل بۆردوومان كردووە. پریشكی ململانێكانی ئیسرائیل و ئێران جگە لەئازەربایجان بەرۆكی هەرێمی كوردستانیشی گرتووە، سوپای پاسداران لەساڵی رابردوودا بەبیانوی بوونی بنكەی ئیسرائیل بە 12 موشەك ماڵی بازرگانێكی لەهەولێر كردە ئامانج. كۆماری ئازەربایجان دووەم وڵاتی جیهانە لەدوای ئێران كەزۆرینەی دانیشتوانی وڵاتەكەی موسوڵمانی (شیعە)ن، بۆیە هەر لەو سۆنگەیەوە گرژبوونەوەی پەیوەندییەكانی نێوان تاران و باكۆ مایەی سەرنجەو دوور نییە قوڵبوونەوەی كێشەكان زیان بەكورد نەگەیەنێت. وەزیرانی درەوەی ئێران و ئازەربایجان لەدوو رۆژدا زیاترین پەیوەندیی تەلەفۆنیان پێكەوە ئەنجامداوەو میدیاكانیش ئاماژەیان بەوە كردووە كۆماری ئیسلامی بەڕاشكاوی پەیوەندیی نێوان تەلئەبیب و باكۆی بەقبوڵنەكراو زانیوەو لەبەرامبەردا ئازەربایجان جەختی لەسەربەخۆبونی سەرەوەیی سیاسی و سەبازیی وڵاتەكەی و پەیوەندییەكانی كردووەتەوە. هەرێم گیرۆدەی ململانێی ئیسرائیل و ئێران لەئازەربایجان ئەگەرچی زیاتر لەساڵێكە ناكۆكیی و گرژیی لەپەیوەندییەكانی نێوان تاران و باكۆ هەیە، بەڵام ئەو گرژیانە بەهێرشكردنەسەر باڵیۆزخانەی ئازەربایجان لەڕۆژی هەینی (27/1/2023) لەتاران توندیی زیاتری بەخۆیەوە بینی و ئازەربایجان باڵیۆزخانەكەی بەتەواوەتی داخست و رایگەیاند تەنها كونسوڵخانەكەی لەشاری تەبرێز ئەرك و كارەكانی نێوان باكوو تاران جێبەجێدەكات. كۆماری ئیسلامی ئێران تائێستا باڵیۆزخانەكەی لەباكۆ دانەخستووەو كونسوڵخانەكەی لەهەرێمی نەخجەوان بەردەوامە لەئەرك و كارەكانی. لەم هەفتەیەداو دوای 30 ساڵ پەیوەندیی نێوان ئازەربایجان و ئیسرائیل كردنەوەی باڵیۆزخانەی ئازەربایجان لەتەلئەبیب گرژییەكانی قووڵتر كردەوەو كۆماری ئیسلامی ئەو هەنگاوەی بەناپاكیی ئازەربایجان بەرامبەر موسوڵمانانی جیهان ناوبرد. هەر لەچوارچێوەی ئەو گرژیانەدا سوپای ئازەربایجان لەماوەی كەمتر لەهەفتەیەكدا دوو مانۆڕی سەربازیی لەسنورەكانی دەریای قەزوێن و هەرێمی نەخجەوان ئەنجامدا كەئەوەش پەیامی روون و ئاشكرابوو بۆ تاران، چونكە هەردوو ئەو ناوچەیەی مانۆڕە سەربازییەكەی تێدا ئەنجامدرا هاوسنوور بوون لەگەڵ ئێران. وەزارەتی ناوخۆی ئازەربایجان لەماوەی دوو مانگی رابردوودا دەستگیركردنی زیاتر لە 60 كەسی بەتۆمەتی سیخوڕی بۆ دەسەڵاتی تاران راگەیاندووەو كۆماری ئیسلامی ئێران دەڵێت زۆربەی ئەو كەسانەی كەدەستگیركراون پێشەواو مامۆستای ئایینی بوون. لەكرماشان تا باكۆو هەولێر ئێران لەساڵی 1984و لەكاتی جەنگ لەگەڵ عێراق دەستیكردووە بەدروستكردنی ژمارەیەك بنكەی ژێرزەوی بەمەبەستی شاردنەوەی موشەك و فڕۆكەی بێفڕۆكەوان و فڕۆكە جەنگییەكانی كەژمارەیەكیان دەكەونە زنجیرە كێوەكانی زاگرۆس لەڕۆژهەڵاتی كوردستان. دوای ئەوەی یەكێك لەو بنكانە لەناوچەی كرماشان لەڕێگەی فڕۆكەی بێفڕۆكەوانەوە بۆردومان كرا، ئێران لەڕێكەوتی (13/3/2022) دەستی بەموشەكبارانكردنی ماڵی شێخ باز بەرزنجی لەهەولێر كردو رایگەیاند سێ ئەفسەری ئیسرائیلی لەو هێرشەدا كوژراون و نزیكەی حەوت برینداریش بەفڕۆكەی ئەمریكی بۆ ئوردن گوستراونەتەوە. هەرێمی كوردستان سەرەڕای ئیدانەكردنی ئەو هێرشانە رایگەیاند هێرشە موشەكیەكانی سوپای پاسداران تەنها زیانی ماددی لێكەوتووەتەوەو هیچ كوژراوێكی لێنەكەوتووەتەوە. پێشتر محەمەد باقری، سەرۆكی ئەركانی هێزە چەكدارەكانی ئێران هۆشداریی دابوو كەئەگەر ئیسرائیل لەهەر وڵاتێكەوە هێرش بكاتەسەر كۆماری ئیسلامی ئێران ئەوا ئەو وڵاتەش لەلایەن سوپای ئێرانەوە دەكرێتە ئامانج و جەختی لەوە كردبووەوە هەر وڵاتێكی ئیسلامی و عەرەبی پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئیسرائیل ئاسایی بكاتەوە ئەوا ناپاكیی بەرامبەر جیهانی ئیسلام كردووە. ئازەربایجان زیاتر لە 432 كیلۆمەتر سنوری هاوبەشی لەگەل ئێران هەیەو دوو سەدە پێش ئێستا بەشێك بووە لەخاكی ئێران، بۆیە زۆر ئاساییە پەیوەندییەكانی ئەو دوو وڵاتە دۆستانە بێت، بەڵام ئەوەی ئاسایی نییە ئەوەیە كەوڵاتێكی وەك ئیسرائیل بكرێتە بیانووی سەرەكیی تێكچونی پەیوەندییەكانی ئەو دوو وڵاتە، دۆستایەتیی 200 ساڵە بۆ دوژمنایەتیی بگۆڕدرێت. ئیسرائیل ساڵی 2019 رێككەوتنێكی سەربازیی، ئەمنیی و هەواڵگریی بەڕەسمی لەگەڵ كۆماری ئازەربایجان ئیمزا دەكات و ئەوەش نیگەرانیی كۆماری ئیسلامی ئێرانی لێدەكەوێتەوەو سایتی ویكیلیكس ئاشكرای كردبوو كە لەساڵی 2009 ئیسرائیل رێككەوتنێكی لەگەڵ ئازەربایجان كردووە، بەپێی رێككەتنەكە دەبێت باكۆ لەبەرەی جەنگ لەدژی كۆماری ئیسلامی ئێران بێت و پابەندبێت بەڕێككەوتنەكەوە. لەساڵی 2020 تائێستا سوپای ئێران و سوپای پاسداران زیاترین مانۆڕی سەربازییان لەسنورەكانی ئازەربایجان ئەنجامداوەو ئەوەش توندبوونەوەی لێدوانی بەرپرسانی تاران و باكۆی لێكەوتووەتەوە. باكۆو تاران لەتوندترین و ئاڵۆزترین قۆناغی پەیوەندییە سیاسییەكانی نێوانیاندان، بەڵام شارەزایانی سیاسی پێشبینیی جەنگی سەربازیی ناكەن بەتایبەت كەئاڵوگۆڕی بازرگانیی و پەیوەندییەكانی نێوان روسیاو توركیا دەتوانێت ئاوێك بكات بەئاگری ململانێی ئەو دوو وڵاتەدا. چاوەڕواندەكرێت هاوشێوەی رێككەوتنی سعودیەو ئێران لەچین لەسەر دەستی روسیاو بەنێوەندگیریی توركیا، رێككەوتن و لێكتێگەیشتنی نوێ لەنێوان تاران و باكۆ بێتەئاراوە بەتایبەت كە نە روسیاو نە ئێران نایانەوێت لەئێستادا بەرەیەكی جەنگ لەو ناوچانە بكرێنەوە.
هاوڵاتی سوپای سودان ئەمڕۆ شەممە ڕایگەیاند هەماهەنگی دەکات بۆ گواستنەوەی هاوڵاتیانی ئەمەریکی و بەریتانی و چینی و فەڕەنسی و دیپلۆماتکارانی سودان بە فڕۆکەی سەربازی، ئەمەش لە کاتێکدایە کە شەڕی خوێناوی ئەو وڵاتە گەورەیەی ئەفریقای گرتووەتەوە چووەتە دووەم هەفتەیەوە. سوپای سودان ڕایگەیاند ژەنەڕاڵەکایان عەبدول فەتاح بورهان لەگەڵ ڕێبەرانی چەند وڵاتێک قسەی کردووە کە داوایان کردووە هاوڵاتیان و دیپلۆماتکارەکانیان بە سەلامەتی لە سودان چۆڵ بکەن و ڕازیبووە بە هەماهەنگی کردن بۆ گواستنەوەی هاوڵاتیانی بیانی لەو وڵاتە، لە کاتێکدا زۆربەی فڕۆکەخانە سەرەکییەکان بوونەتە مەیدانی شەڕ و جوڵەی دەرەوەی شاری خەرتومی پایتەخت زۆر مەترسیدارە. هاوکات وەزارەتی بەرگری ئەمەریکا لە سەرەتای ئەم هەفتەیەدا ڕایگەیاند سەرباز و کەلوپەلی زیاتر دەگوازێتەوە بۆ بنکەیەکی دەریایی لە جیبۆتی لە کەنداوی عەدەن بۆ ئامادەکاری بۆ چۆڵکردنی کارمەندانی باڵیۆزخانەی ئەمەریکا بەڵام بەڵام کۆشکی سپی ڕۆژی هەینی ڕایگەیاند هیچ پلانێکی نییە بۆ گواستنەوەی نزیکەی 16 هەزار هاوڵاتی ئەمەریکی کە بە هەماهەنگی حکومەت لە سودان گیریان خواردووە. هەروەها سەبارەت بە هاوڵاتیانی عێراقی لەو وڵاتە رۆژی شەممە، 22ـی نیسانی 2023، ئەحمەد سەحاف، گوتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی عێراق لە راگەیێندراوێکدا گوتی: "وەزارەتی دەرەوە هاوئاهەنگی لەگەڵ ژمارەیەک وڵاتانی دۆست دەکات بۆ ئەوەی هاووڵاتییانی عێراقی له سوودان بەشێوەیەکی سەلامەت بگەڕێندرێنەوە". ئەوەش دوای ئەوە دێت کە رۆژی هەینی وەزارەتی دەرەوەی عێراق جەختی لەوە کردەوە کە کاری لەپێشینەیان دابینکردنی هاوکارییە بۆ کۆمەڵگەی عێراقی لە سوودان. ئەحمەد سەحاف گوتی: "کاری هەرە لەپێشینەمان دابینکردنی هاوکارییە بۆ کۆمەڵگە شکۆمەندەکەمان لە سوودان و بۆ ئەو مەبەستەش هاوئاهەنگی لەگەڵ لایەنی پەیوەندیدار بەو پرسەوە دەکەین". هاوکات، هەریەکە لە سعودیە، ئوردن و پاکستان رایانگەیاند کە نێردە و هاووڵاتییەکانیان لە سوودان دەکشێننەوە. تەنانەت لە کاتێکدا لایەنە شەڕکەرەکان ڕۆژی هەینی ڕایانگەیاند ڕازی بوون بە ئاگربەستێک بۆ پشووی سێ ڕۆژەی موسڵمانان لە جەژنی ڕەمەزاندا، بەڵام تەقینەوە و تەقەکردن لە سەرانسەری خەرتوم ڕۆژی شەممە دەنگی دا. هەروەها دوو هەوڵی ئاگربەست لە سەرەتای ئەم هەفتەیەدا بە خێرایی شکستیان هێنا. بەگوێرەی تەندروستیی جیهانی، لە دەستپێکی شەڕەکەوە، لانیکەم 413 کەس کوژراون و سێ هەزار و 551 کەسی دیکەش بریندار بوون.
بەگوێرەی راپرسیەک، دەنگەکانی ئەردۆغان لە ئەڵمانیا بەگوێرەی هەڵبژاردنەکانی ٢٠١٨ نزیکەی ٥٪ کەمی کردووە. ئینیستیتوی پەیوەندیەکانی تورکیا لە یەکێتی ئەوروپا، راپرسیەکی لەبارەی هەڵبژاردنەکانی ١٤ی ئایار لەنێو هاوڵاتیانی تورکیا لە ئەڵمانیا ئەمجامدا. بەگوێرەی راپرسیەکە دەنگەکانی رەجەب تەیب ئەردۆغان کاندیدی هاوپەیمانی کۆمار (دەسەڵات) بەگوێرەی هەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠١٨ لەو وڵاتە ٤.٨٪ کەمی کردووە. راپرسیەکە لەبارەی دەنگی کاندیدەکانی سەرۆکایەتی تورکیا لەنێو هاوڵاتیانی تورکیا لە ئەڵمانیا بەم شێوەیەیە: رەجەب تەیب ئەردۆغان کە پێشتر ٦٤.٨٪ی دەنگەکانی بەدەست دەهینا دەنگەکانی بۆ ٦٠٪ دابەزیوە. دەنگەکانی کەمال کلچدارئۆغلۆ کاندیدی هاوپەیمانی گەل (ئۆپۆزسیۆن) ٣٦٪ دەبێت. دەنگەکانی موحەڕەم ئینجە کاندیدی پارتی مەملەکەت و سینان دۆغان هاوپەیمانی ئاتاش هەر یەکەیان ٢٪ دەبێت. بەگویرەی راپرسیەکە ١٠٪ی دەنگدەرانیش تاوەکو ئێستا خۆیان یەکلایی نەکردووەتەوە یاخود دەنگ نادەن. هەروەها ئینیستیتوکە لەبارەی دەنگی پارتە سیاسیەکانی تورکیا لە ئەڵمانیا راپرسی ئەنجامداوە و ئەنجامەکەی بەم شێوەیەیە: پارتی داد و گەشەپێدان (ئاکەپە) ٥٠٪. بەگوێرەی هەڵبژاردنی ٢٠١٨ دەنگەکانی نزیکەی ٦٪ کەمی کردووە. پارتی گەلی کۆماری کە لە ساڵی ٢٠١٨دا ١٥.٦٪ی دەنگەکانی بەدەست هێنابووە دەنگەکانی بۆ ١٦٪ زیاد دەکات. پارتی دیموکراتی گەلان (هەدەپە) کە لە ساڵی ٢٠١٨دا ١٤.٨٪ی دەنگەکانی بەدەست هێنابوو، لە ریگەی پارتی چەپی سەوزەوە دەنگەکانی بۆ ١٧٪ زیاد دەکات. پارتی بزوتنەوەی نەتەوەپەرستیش دەنگەکانی لە ئەڵمانیا لە دەوروبەری ٧٪ دەبێت. پارتەکانی دیکەش لە ئەلمانیا ٥٪ی دەنگەکان بەدەست دەهێنن.
هاوڵاتی ماوەی هەفتەیەكە نەخۆشیەكی گواستراوە بەناوی "هەوكردنی پەردەی مێشك" لەپارێزگای هەڵەبجە بڵاوبۆتەوە و بەڕێوەبەری گشتی تەندروستی ئەو پارێزگایەش رایدەگەیەنێت، هەمو جۆرە سەردانكردنێكمان بۆ نەخۆشخانەی منداڵان راگرتوە، لەبەرئەوەی ترس هەیە بەشێوەیەكی فراوان ئەو نەخۆشیە بڵاوببێتەوە. د. ئازاد مستەفا، بەڕێوەبەری گشتیی تەندروستیی هەڵەبجە لە هەژماری تایبەتی خۆی لەتۆڕی كۆمەڵایەتی فەیسبوك نوسیویەتی، "ماوەی زیاتر لە هەفتەیەكە نەخۆشییەكی گواستراوە بە ناوی هەوكردنی پەردەی مێشك بڵاوبۆتەوە، تا ئێستا زیاتر لە 30 منداڵ رەوانەی نەخۆشخانەی منداڵان كراون". ئاماژەی بەوەشكردوە، "مەترسی هەیە زیاتر ئەو نەخۆشیە بڵاوببێتەوە، چونكە چەندین منداڵ كە ئەندامی یەك خێزانن توشی ئەو نەخۆشیە بون، هەربۆیە بڕیارمانداوە هەمو جۆرە سەردانكردنێكی نەخۆشخانەی منداڵان لە هەڵەبجە رابگیرێت، تا بتوانرێت بەر بەو نەخۆشیە بگرین". هەوكردنی پەردەی مێشك چیە؟: بریتیە لە هەوكردنی پەردەی دەوری مێشك و دڕكه پەتك. هۆكارەكانی: لەوانەیه بەكتریا ، ڤایرۆس ، شێرپەنجە ، دەرمان ، یان پاڕاسایت بێت. نیشانەكانی لەوانەیە یەكێك یان كۆمەڵێك لەو نیشانانەی خوارەوە بێت: بۆ منداڵی بچوكتر لە سێ مانگ: 1- شیرخواردنی كەم ئەبێتەوە. 2- ڕشانەوە. 3-بێزاری و ازعاج بون . 4- تای بەرز. 5-گەشكە. 6-لەوانەیه پلەی گەرمی لەشی دابەزێت. 7- لەشی نەرم ئەبێت واتە بێ هێز . 8- شەكرەی خوێنی دابەزێت. 9- ئەو بەشەی لە كەللەی سەردا مەڵاشوی پێ ئەڵێن بەرەودەرەوە دەرئەچێت. نیشانەكانی لە منداڵی گەورەتر لە یەك ساڵ لەوانەیە یەكێك یان كۆمەڵێك لەو نیشانانە بێت: 1-ڕشانەوەو دڵ تێكهەڵاتن. 2- سەرئێشە. 3-هەستیاری بە ڕوناكی زیاد ئەكات ،واتە بە ڕوناكی ازعاج ئەبێت. 4-تای بەرز. 5- هۆشی منداڵەكە تێك ئەچێت. 6- بێ تاقەتی و ازعاج بون. 7- لەوانەیە گەشكەی لێبدات. 8- ملی ڕەق ئەبێت. بۆ دیاریكردنی نەخۆشیەكە پێویستە ئاو لە پشتی منداڵەكە دەربهێنرێت، بە داخەوە زۆرجار دایك و باوكی منداڵەكە ڕێگە نادەن ئەو شیكارە بكرێت كە زۆر ئاسانەو هیچ كێشەیەك بۆ منداڵەكە دروست ناكات. ئەگەر چارەسەر وەرنەگرێت منداڵەكە لەوانەی ڕوبەڕوی چ كێشەیەكی تەندروستی ببێتەوە؟ 1- لەوانەیە ببێتە هۆی مردنی. 2- كێشەی بینین و لە دەستدانی بینین. 3- كێشەی بیستن و لەوانەیە بیستنی بە تەواوی لەدەست بدات. 4- گەشكەی بەردەوام. 5- ئیفلیج بون. 6- زیرەكی و ئاستی توانای مێشكی كەم بێتەوە. دكتۆر پشدەر عەبدوڵا ئیسماعیل پزیشكی پسپۆڕی نەخۆشیەكانی منداڵان و گەشەی منداڵان.
هاوڵاتی سەنتەری میترۆ، لە یادی ڕۆژنامەگەریی کوردیدا، لە ڕاگەیاندراوێکدا داوا لە حکومەتی هەرێم دەکات، سەرلەنوێ لێكۆڵینەوە لە دۆسییەی تیرۆركردنی ڕۆژنامەنوسان و سوتانی كەناڵەكان بكاتەوە، هەروەها گەرەنتی بدات لە پاراستنی گیانی ڕۆژنامەنوسان لەكاتی کارکردندا. ئەمڕۆ 125 ساڵ بەسەر دەركردنی یەكەم رۆژنامەی كوردیدا تێپەڕدەبێت، سەنتەری میترۆ بەوبۆنەیەوە لە پەیامێكدا دەڵێت:"بەبۆنەی دەرچونی یەکەم رۆژنامە بە زمانی کوردی، جەژنی رۆژنامەگەریی کوردی لە رۆژنامەنوسانی کوردستان پیرۆز بێت و سەری رێز نەویدەکەین بۆ شەهیدانی رۆژنامەگەری." هەر لە ڕاگەیانراوەکەی سەنتەری میترۆدا هاتووە، لە هەرێمی كوردستان ئازادیی كاری ڕۆژنامەنوسی و مافی زانیاریی بە یاسای ڕۆژنامەگەریی “ژمارە (٣٥) ی ساڵی ٢٠٠٧” و یاسای مافی دەستكەوتنی زانیاری “ژمارە (١١)ی ساڵی ٢٠١٣” پارێزراون، بەڵام بەردەوام لە گرژییە سیاسییەكاندا و لە ڕۆژانی تریشدا، ڕۆژنامەنووسان ڕووبەڕووی هەڕەشە، هەراسانكردن، لێدان، گرتن، و توندوتیژیی جۆراوجۆر دەبنەوە و بكەرانیش لە سزادان دەربازیان بووە. ئەوەش هاتووە تێیدا: یاسای ڕۆژنامەگەریی “ژمارە (٣٥)ی ساڵی ٢٠٠٧” دەبوو ببێتە بنەما بۆ مامەڵەكردنی هێزە ئەمنییەكان، بەرپرسە حزبییەكان و دادگاكان لەگەڵ ڕۆژنامەنوسان دا، بەڵام بەیاسای تر و بە بێ فەرمانی دادوەر رۆژنامەنووسان دەستبەسەر دەکەن . سەنتەری میترۆ پێی وایە، تا ئێستا ویستێكی سیاسی ئامادە نییە بۆ ئەوەی هەرێمی كوردستان ببێتە مەشخەڵی دیموكراسی لە ناوچەكەدا، ڕۆژنامەنوسانیش بێ ترس لە تۆڵەكردنەوە كارەكانیان ئەنجامبدەن. هەروەها داواشی حكومەتی هەرێمی كوردستان كردوە "سەرلەنوێ بەقوڵی لێكۆڵینەوە لەو هێرشانەی سەر رۆژنامەنوسان بكات، كە بەچارەسەرنەكراوی ماونەتەوە، سەرلەنوێ لێكۆڵینەوە لە دۆسییەی تیرۆركردنی رۆژنامەنوسانو سوتانی كەناڵەكان بكاتەوە، هەروەها گەرەنتی بدات لە پاراستنی سەلامەتیی گیانی رۆژنامەنوسان لەكاتی ئامادەكردنی راپۆرتەكانیاندا لەسەر مەسەلەكانی گەندەڵیو خراپ بەكارهێنانی دەسەڵات."
هاوڵاتی بهبۆنهی ساڵیادی رۆژی رۆژنامهگهریی كوردی، كونسڵخانهی ئهمریكا له ههولێر پهیامێكی بڵاوكردهوه و ئاماژهی بهوهدا كه "ئهمڕۆ ڕۆژی ڕۆژنامهگهریی كوردیه كه بۆنهیهكه بۆ بهرزڕاگرتنی ئهو ڕۆڵه گرنگ و سهرهكیهی میدیا له ههموو حوكمێكی دیموكراتیدا دهیگێڕێت". كونسڵخانهی ئهمریكا له ههولێر نووسیویهتی: "وهكو سهرۆك بایدن وتی، "ئێستا كاری ڕاگهیاندنی ئازاد و سهربهخۆ له ههموو كات زیاتر گرنگه". 125 ساڵ لهمهوبهر و له رێكهوتی 22ـی نیسانی 1898، میقداد مهدحهت بهدرخان و جهلادهت بهدرخان یهكهم ژمارهی رۆژنامهی كوردستانیان وهك یهكهم رۆژنامهی كوردی له قاھیرهی پایتهختی وڵاتی میسر بڵاوكرایهوه. دەقی ڕاگەیاندراوەکەی کونسوڵخانەی ئەمریکا لە هەولێر: ئەمڕۆ ڕۆژی ڕۆژنامەگەریی کوردیە کە بۆنەیەکە بۆ بەرزڕاگرتنی ئەو ڕۆڵە گرنگ و سەرەکیەی میدیا لە هەموو حوکمێکی دیموکراتیدا دەیگێڕێت. وەکو سەرۆک بایدن وتی، "ئێستا کاری ڕاگەیاندنی ئازاد و سەربەخۆ لە هەموو کات زیاتر گرنگە. بەردەوام دەبین لە پشتیوانییکردن لە ئازادیی ڕاگەیاندن و ڕوماڵکردنی ئازاد و بێلایەن و پڕۆفێشنەڵانەی هەواڵەکان و دەستڕاگەیشتن بە زانیاری لە هەرێمی #کوردستان و ڕێز لەو ڕۆژنامەنووسانەش دەگرین کە بەردەوامن لە پێدانی هەواڵی مانادار بە خەڵکی #هەرێمی_کوردستان و لەو پێناوەشدا دەکەونە بەر مەترسیی زۆر.
ئێران رایگەیاند ئاستی ئاڵوگۆڕی بازرگانیی نانەوتیی لەگەڵ 15 وڵاتی دراوسێیدا زیادی کردوە و لە ساڵێکدا بڕی زیاتر لە 10 ملیارد دۆلار کاڵای رەوانەی عێراق کردوە. دەستەی گەشەی بازرگانیی لە پەرلەمانی ئێران بڵاوی کردوەتەوە؛ ئاڵوگۆڕی بازرگانیی کاڵا و بەرهەمی نانەوتیی وڵاتەکەی لەگەڵ دراوسێکانیدا گەیشتوەتەوە 58 ملیارد و 843 ملیۆن دۆلار کە بەراورد بە رابردو زیاتر لە 14.4% بەرزبونەوەی بەخۆیەوە بینیوە. لە نوێترین راپۆرتی ئەو دەستەیەدا ئاماژە بەوە کراوە عێراق وەک دراوسێی ئێران زیاترین کاڵای نانەوتیی لە ساڵی 2022 لە وڵاتەکە کڕیوە کە گەیشتوەتە 10 ملیار و 238 ملیۆن دۆلار و ئەوەش بە ژمارەی پێوانەیی هاوردەکردن لە نێوان 15 وڵاتی دراوسێی ئێران ئەژمار دەکرێت. کڕینی کالا لە لایەن عێراقەوە لە ئێران بە رێژەی 15% لە روی بەهاوە بەراورد بە ساڵی 2021 بەرز بوەتەوە و لە بەرامبەردا عێراق لە ساڵی 2022 تەنها بە بەهای 264 ملیۆن دۆلار لە ریزبەندی ئەو وڵاتانە بوە کە کەمترین کاڵای نانەوتیی رەوانەی ئێران کردوە. دوای عێراق وڵاتی تورکیا بە هاوردەکردنی حەوت ملیارد و 459 ملیارد دۆلار دووەم وڵاتی دراوسێی ئێران بوە کە زیاترین کاڵای لەو وڵاتەوە هاوردە کردوەتەوە و ئەوەش بەراورد بە ساڵی 2021 زیاتر لە 23% بەرزبونەوەی بەخۆیەوە بینیوە. سەرەڕای ناکۆکییەکانیان لە ساڵی 2022 سعودیە بە بەهای 14 ملیۆن و 700 هەزار دۆلار کاڵای لە ئێرانەوە هاوردە کردوە. بە گشتی ئێران لە ساڵی رابردودا بە بەهای 30 ملیارد 537 ملیۆن دۆلار کاڵای هەناردەی 15 وڵاتی دراوسێی کردوە کە 19% بەراورد بە ساڵی 2021 بەرزبوەنەوەی بەخۆیەوە بینیەوە. ئێران لەو ساڵەدا بە بەهای زیاتر لە 28ملیارد و 305 ملیۆن دۆلار کاڵای نانەوتیی لەو 15 وڵاتەی دراوسێیەوە هاوردە کردوە کە بەوەش هاوردەی ئەو وڵاتە بەراورد بە رابردو10% بەرز بوەتەوە.
هاوڵاتی پارتەكەی ئەردۆغان لەهەوڵدایە بۆ مانەوەی سەڵاحەدین دەمیرتاش و هاورێكانی لەزینداندا ئەوەش بەهۆی ترسی لەدەنگی كوردانی باكور لەهەڵبژاردنی داهاتووی پەرلەمانی توركیادا. لەنێوان ٦-٨ی تشرینی یەكەمی ٢٠١٤ دا، كوردانی باكوری كوردستان دژی هێرشەكانی داعش بۆ سەر كۆبانێ خۆپیشاندانیان ئەنجامدا، بەڵام بەپاساوی چالاكییەكانی ٦ – ٨ی تشرینی یەكەم سكاڵا لەدژی هاوسەرۆكانی پارتی دیموكراتیكی گەلان (هەدەپە) فیگەن یوكسەكداغ و سەڵاحەدین دەمیرتاش، ئەندامانی دەستەی بەڕێوەبەری ناوەندیی هەدەپەو بەگشتی سكاڵا لە دژی ١٠٨ كەس تۆمار كرا كە ١٧ كەسیان لەئیستادا لەزینداندان. لەم هەفتەیەدا دوو جار دانیشتنی دادگاییكردنی سیاسەتمەدارانی كورد لەلایەن دادگای ئەنقەرەوە بەڕێوەچوو، ٢٣هەمین دانیشتنی دادگاییكردنی كەیسی كۆبانی لههۆڵی دانیشتنی كامپی زیندانی سینجانی ئەنقەرە و لەلایەن لیژنەی لقی ٢٢ی دادگای سزا قورسەكانی ئەنقەرەوە بەڕێوەچوو. لەدانیشتنی دادگادا، سەرەتا سەڵاحەدین دەمیرتاش هاوسەرۆكی پێشووی هەدەپە قسەی كرد كە لەساڵی ٢٠١٦ەوە لە زینداندایە، وتی: « ئێوە وەك لیژنەی دادگا فەرمانەكانی ئاكەپەو مەهەپە جێبەجێ دەكەن، هەوڵدەدەن خزمەت بەئەوان بكەن، لەیەكەم رۆژی بومەلەرزەكەی شەشی شوباتدا داوام كرد موڵەتم پێبدرێت كەسوكارم ببینم، لەكاتێكدا كەكەسەكانمان لەژێر داروپەردوی باڵەخانەكاندا بوون، داواكەتان رەت كردەوە. وتیشی:» ئێوە وەك گروپێك كار بۆ ئاكەپە دەكەن لەهەڵبژاردنەكاندا، ئێمە بڕیارەكانتان ناناسین، ئێوە لەژێر فەرمانی رەجەب تەیب ئەردۆغاندان، كودەتا بەسەر هەڵبژاردندا دەكەن، ئێوە ناتوانن ئێمە تاوانبار بكەن، لەبەرئەوەی ئێوە تاوانبارن». دوای دەمیرتاش فیگەن یوكسەكداغ هاوسەرۆكی پێشووی هەدەپە قسەی كرد كەئەویش لەساڵی ٢٠١٦ەوە لەزینداندایەو بەشێوەیەكی توند رەخنەی لەدەسەڵات گرت و وتی: « كەمتر لەمانگێك ماوە بۆ هەڵبژاردنەكان، ئێوە كار بۆ دەسەڵات دەكەن و یاسا جێبەجێ ناكەن، بەڵام ئێمە و گەلەكەمان هەرمێ كۆناكەینەوە، چۆن پێشتر سیاسەتی دیموكراسیمان بەڕێوەبردووە ئێستاش هەمان سیاسەت بەڕێوە دەبەین». دوای قسەكانی یوكسەكداغ، لیژنەی دادگا دانیشتنەكەی بۆ ١٥ی مانگ دواخست. لە ١٥ی مانگدا، ٢٤هەمین دانیشتنی دادگاییكردنی كەیسی كۆبانی لەهۆڵی دانیشتنی كامپی زیندانی سینجان بەڕێوەچوو، لە دانیشتنەكەدا پارێزەران داوایان كرد كۆتایی بەدۆسیەی كۆبانێ بهێندرێت كە دۆسیەیەكی سیاسیە، بەڵام داواكارییەكانی سیاسەتمەداران و پارێزەران رەتكرایەوەو هێشتا بەرگری لەخۆكردنی سیاسەتمەداران وەرنەگیرابوو، كە دەستكرا بە هەڵسەنگاندنەكان و خستنەڕووی بۆچوونەكانی لیژنەی دادوەران، زیندانییە سیاسییەكان و پارێزەرەكانیان و بەشداربووانی دانیشتنەكەش بەچەپڵە لێدان دژی ئەو رەفتارو بڕیارە ناڕەزایەتیان نیشاندا و هۆڵەكەیان جێهێشت. دواتر داواكاری كۆماری لەدانیشتنەكەدا، داوای كرد، دەمیرتاش و هاوڕێكانی دیكەی، بەقورسترین شێوە سزا بدرێن، بەتۆمەتی دژایەتیكردنی دەوڵەت و هاندانی هاووڵاتیان بۆ پشێوی كە هۆكاری كوشتنی دەیان كەسە، داوای كرد حەوت جار سزای زیندانی هەتاهەتایی بەسەر سەڵاحەدین دەمیرتاشدا بسەپێندرێت. ئەندامانی دادگاكە دوای پشوویەك، بڕیاری خۆی لەهۆڵێكی چۆڵدا خوێندەوە، بڕیاریدا بۆ ئەوەی وتەو لێدوانی سەرەكی لەبارەی كەیسەكەوە وەربگیرێن، دانیشتنی داهاتووی دادگای بۆ سێی تەمموز دواخست.
سەركۆ جەمال كێشەی كەمی و نەمانی هەندێك دەرمانی سەرەكی تەنها لەسلێمانی و بەتایبەت لەنەخۆشخانەی هیوا چەند ساڵێكە بووەتە دیاردەو چارەسەر نەكراوە، وەزارەتی دارایی هەرێم ئەوە ئاشكرا دەكات» دەستكاریكردنی پارەی نەختینە لەبانكەكانی سلێمانی كێشەی كەمی دەرمانی دروستكردووە». دكتۆر سیڤەر رزگار لێپرسراوی هۆبەی دەرمان لەنەخۆشخانەی هیوا لەلێدوانێكدا بۆ هاوڵاتی ئاماژەی بەوەكرد كەمبوونەوەی دەرمان كاریگەری خراپی لەسەر نەخۆش هەیەو ئەو كۆمپانیایانەی گرێبەستیان هەبووە لەگەڵ تەندروستی سلێمانی پارەی دەرمانیان بۆ خەرج نەكراوە. هەروەها باسی لەو دەرمانانە كرد كە لەنەخۆشخانەی هیوا نەماوە وەك (دەرزی ئاڤاستین) كە مانگانە 300 دەرزیان پێویستە، وتیشی:»لەعێراقەوە ئەم هەفتەیە 40 دەرزیمان پێگەیشتووە، ئەو دەرزییە ئەگەر نەخۆش خۆی بیكڕێت لەبازاڕدا قاچاغەو گرانیشە، هەر دەرزییەك بە 300 بۆ 400 دۆلارە، ئەو دەرمانانە ئەگەر كوالێتییەكەی زۆر باش بێت بە ملیۆنێك دینارە». «ئێمە زیاتر كێشەمان لەگەڵ دەرمانە بایۆلۆجیەكاندا هەیە، چونكە زۆر گرانن و ژمارەشیان كەمە و زۆربەی نەخۆشەكانیش بەكاریدەهێنن بۆ نموونە كیترودا و پێجێتا، كیترودا بەشی یەكجار بۆ نەخۆش 10 ملیۆن دینارەو نەخۆشێكی زۆری لەسەرە، بەهۆی كەمیی ئەو دەرمانەوە كەمتر بۆ نەخۆشەكان بەكاریدەهێنین ئەمەش كاریگەری نەرێنی لەسەر نەخۆشەكان هەیە» لێپرسراوی هۆبەی دەرمان لەنەخۆشخانەی هیوا وادەڵێت. هێرش سەید سەلیم جێگری بەڕێوەبەری تەندروستی سلێمانی دەڵێت كێشەی نەمانی دەرمان لەنەخۆشخانەكانی سلێمانی بەردەوامەو پەیوەندی بەنەبوونی پارەوە هەیە لەبانكەكاندا، چەندین جار وەزارەتی دارایی حكومەتی هەرێم بەڵێنی چارەسەركردنیان داوە، بەڵام چارەسەریان نەكردووە. هاوكات ئاسۆ حەوێزی، وتەبێژی وەزارەتی تەندروستی هەرێم دەڵێت لەسەر هێڵین بۆ بابەتی دەرمان و داواكارییەكانیش بەرزكراوەتەوە بۆ شوێنی خۆی. ئاسۆ حەوێزی، وتیشی:» ئێمە لەگەڵ كۆمپانیاكان هەوڵمانداوە ئەو بەشە دەرمانانەی دابینی دەكەن بەپێی گرێبەستەكانی هەیە بەردەوام بێت، كێشەی دابینكردنی دەرمان تەنها لەپارێزگای سلێمانی نییە، بەڵكو لە شارەكانی دیكەی هەرێمی كوردستان ئەو كێشەیە روودەدات». وەزارەتی دارایی حكومەتی هەرێم ئەوە ئاشكرا دەكات كێشەی دەرمان لەسلێمانی پەیوەندی بەدەستكاریكردنی پارەی نەختینەوە هەیە لەبانكەكاندا. هونەر جەمال بەڕێوەبەری راگەیاندنی وەزارەتی دارایی بەهاوڵاتی وت:» كێشەی نەمانی دەرمان لەنەخۆشخانەكانی سلێمانی بەهۆی كەمبوونەوەی داهات سەریهەڵداوەو دابینكردنی لەسەر داهاتی ناوخۆیە، لەسلێمانیش بەتایبەت دەستكاری پارەی نەختینە دەكرێت و ئەوەش هۆكاری سەرەكییە». بەرپرسەكەی وەزارەتی دارایی پێیوابوو ئەو رێككەوتنە نوێیەی لەنێوان هەرێم و عێراق كراوە كێشەی كەمبوونەوەی دەرمان لەسەرتاسەری هەرێمی كوردستان چارەسەر دەكات كەبەغداد مانگانە بەشە بودجە بۆ هەرێم بنێرێت». هاوڵاتی بەدواداچوونی بۆ كێشەكە كردو سەردانی نەخۆشخانەی هیوای كرد، بەشێكی زۆری نەخۆشەكان بەهۆی نەبوونی دەرمان ناچارن لەدەرەوە دەرمان بكڕن، ئازاد محەمەد، تەمەن 42 ساڵ یەكێك لەتووشبوەكانی شێرپەنجە بەهاوڵاتی وت:»شەش ساڵە تووشی شێرپەنجەی سییەكان بووم، پزیشك پێم دەڵێت هەفتەی جارێك دەرمان وەربگرم، بەڵام لەڕێگەی قاچاخچییەوە دەستمدەكەوێت». پێندرۆ لیزۆماپ و پێترۆزوماپ، ئەو دوو جۆرە دەرمانەیە كە مانگانە 160 نەخۆش زیاتر پێویستیانە لەنەخۆشخانەی هیوا، تێچووەكەیان یەك ملیارو 40 ملیۆن دینارە، بەڵام ئێستا لەنەخۆشخانەكە نەماوە، نەخۆش دەبێت خۆی بیكڕێت كەتێچووی 200 ملیمی زیاترە لەدوو ملیۆن دینار. ساڵانە نەخۆشخانەی هیوا پێویستی بەزیاتر لە 40 ملیار دینارە بۆ دابینكردنی دەرمان و پێداویستییە پزیشكییەكان، بەڵام وەزارەتی تەندروستی حكومەتی هەرێم سەرەڕای ئەوەی لیژنەیەكی ناردە سلێمانی بۆ لێكۆڵینەوە لەنەمانی دەرمان لەنەخۆشخانە، بەڵام دەرمانی دابین نەكرد. د.یاد نەقشبەندی بەڕێوەبەری نەخۆشخانەی هیوا لەسلێمانی ئاماژەی بەوەكردووە كەزۆر لەقەیراندان و زۆربەی كۆمپانیاكانی دەرمان بەفەرمی پێیان وتوون كەناتوانن دەرمان دابین بكەن، چونكە شایستە داراییەكانیان بۆ دابین ناكرێت. ئامارەكانی نەخۆشخانەی هیوا دەریدەخەن رۆژانە زیاتر لە 15 تووشبوی نوێی شێرپەنجە تۆمار دەكرێت و تەنیا لەیەك رۆژدا نزیكەی هەزار نەخۆش سەردانیان دەكات. نەخۆشخانەی هیوا لەگەڕەكی قڕگەی شاری سلێمانییە، لەساڵی 2007 ەوە كراوەتەوەو سەنتەرێكی تایبەتە بەچارەسەركردنی هەموو جۆرەكانی شێرپەنجە، نەخۆشخانەكە سەر بەوەزارەتی تەندروستییەو 180 تەخت لەخۆدەگرێت.
هاوڵاتی سکرتێری گشتیی هاوپەیمانی باکوری ئەتڵەسی "ناتۆ" رایدەگەیەنێت، پاڵپشتی تەواوی ئۆکرانیا دەکەن بۆ سەرکەوتن بەسەر روسیا و دەشڵێت، "ئۆکرانیا دەبێتە ئەندامی ناتۆ و سەرجەم وڵاتانیش لاریان لەوبارەیەوە نیە". ینس ستۆڵتنبێرگ ڕۆژی هەینی پێش کۆبوونەوەی گروپی پاڵپشتیکەری ئۆکرانیا لە بنکەی ڕامشتاین لە ئەڵمانیا ڕایگەیاند کە ئۆکرانیا لە داهاتوودا دەبێتە ئەندامێکی ناتۆ، لەبەر ئەوەی وڵاتانی ناتۆ ڕێککەوتوون لەسەر ئەندامێتی ئەو وڵاتە. سکرتێری گشتی ناتۆ وردەکارییەکانی لەو بارەیەوە نەخستەڕوو، تەنها باسی لە هاوکارییەکانی ناتۆ بۆ ئۆکرانیا کرد و ڕایگەیاند کە ناتۆ تا سەرکەوتن بەسەر ڕووسیادا بەردەوام دەبێت لە پاڵپشتیکردنی ئۆکرانیا. سکرتێری گشتی ناتۆ ئەوەشیخستەڕو، ڤۆڵۆدمیر زلێنسکی سەرۆکی ئۆکرانیا بڕیارە بەشداری لە لوتکەی هاوپەیمانێتی پاڵپشتیکاری وڵاتەکەی لە لیتوانیا بکات، بۆئەو مەبەستەش بەفەرمی بانگهێشتمان کردوە و دڵخۆشین بەقبوڵکردنی بانگهێشتنامەکە". کۆبونەوەی لوتکەی وڵاتانی ئەندام لە هاوپەیمانی باکوری ئەتڵەسی "ناتۆ" لە ڤیلنیوسی پایتەختی لیتوانیا لە مانگی (حوزەیران/7)ی ئەمساڵ بەڕێوەدەچێت. ڕووسیا زیاتر لە ساڵێک لەمەوبەر بە بیانووی پەیوەستبوونی ئۆکرانیا بۆ ناتۆوە هێرشی کردە سەر ئەو وڵاتە و زیاتر لە ساڵێکیشە ئەمەریکا و ئەندامانی ناتۆ پاڵپشتی دارایی و چەک بۆ ئۆکرانیا دابین دەکەن.
هاوڵاتی چین لەڕێگەی پێدانی قەرزێكی زۆرەوە بە یوانی چینی كەبڕەكەی دەگاتە پێنج ترلیۆن دۆلار مامەڵە بازرگانییەكانی لەگەڵ وڵاتانی یەكێتی ئەوروپاو وڵاتانی ئەمریكای لاتین و خۆرهەڵاتی ناوەڕاست زیاد كردووەو هەژموونی بەكارهێنانی دۆلاری ئەمریكی بەڕێژەی لەسەدا 8% كەمكردووەتەوە، ئەوەش واشنتۆنی نیگەران كردووە. چین هەوڵی خنكاندنی ئەمریكا دەدات لەڕووی ئابوورییەوە لەڕێگەی پەیوەندییە بازرگانییەكانی لەگەڵ كۆمەڵێك لەهاوپەیمانەكانی واشنتۆن، یەكەم سەدانی شی چیپینگ سەرۆكی چین لەدوو مانگی رابردوودا بۆ سعودیەو كۆبوونەوەی لەگەڵ بەشێك لەسەركردەكانی وڵاتانی عەرەبی هەنگاوی دیكەی بەدوای خۆیدا هێناوە. یەكەم وڵاتی عەرەبی كە سعودیەیە لەڕێگەی كۆمپانیای ئارامكۆ تایبەت بەوزە گرێبەست لەگەڵ كۆمپانیاكانی چین بكات بەبەهای 12 ملیار دۆلارو بڕیارە گرێبەستەكە لە 2025 فراوان بكرێت و تاساڵی 2030 بگاتە 28 ملیار دۆلار. هەروەها لەگەڵ وڵاتانی كیشوەری ئەفریقا كۆمپانیا چینییەكان دەیان گرێبەستی گەورەیان ئەنجامداوەو حكومەتی پەكینیش سەدان ملیار دۆلار قەرزیان پێدەدات بەدراوی نیشتمانی یوانی چینی. سەردانی ئیمانوێل ماكرۆن سەرۆكی فەرەنسا لەهەفتەی رابردووداو لێدوانەكانی لەگەڵ گەیشتنەوەی بۆ پاریس پەیامێكی توندی بۆ ئەمریكا ناردو رایگەیاند» وڵاتانی ئەوروپا پەرە بەپەیوەندییە بازرگانییەكانیان لەگەڵ چین دەدەن، ناتوانین خۆمان بەیەك جەمسەرەوە لەجیهاندا ببەستینەوە»، مەبەستی لێدوانەكەی ماكرۆن بۆ ئەمریكا بوو، ئەوەش واشنتۆنی نیگەران كرد. لەیەكەم كاردانەوەدا لەڕاپۆرتێكی رۆژنامەی نیویۆرك تایمز ئەوە خراوەتەڕوو كە ئەوروپییەكان ئامادەنین مامەڵە بازرگانییەكانیان لەگەڵ چین كەمبكەنەوە، ئەوەش مەترسی لەسەر بەكارهێنانی دۆلاری ئەمریكی دروستدەكات، چونكە چین لەزۆربەی مامەڵەكانیدا یوانی چینی دەدات بەو وڵاتانەو ئەوەش بەكارهێنانی دراوی دۆلاری بەڕێژەی 8% كەمكردووەتەوە لەدوو ساڵی رابردوودا. پسپۆڕانی ئابووری ئەمریكا ئەوە دووپاتدەكەنەوە كە واشنتۆن ناتوانێت ئەوروپا لەچین داببڕێت لەڕووی ئابوورییەوە، چونكە كۆمپانیا ئەوروپییەكان لەبازاڕی چیندا بوونیان هەیەو چینییەكانیش لەوڵاتانی ئەڵمانیاو بەپلەی دووەم لەوڵاتی فەرەنسا پڕۆژەی گەورە بەڕێوە دەبەن. بەپێی ئامارەكانی یۆرۆستات قەبارەی بازرگانی چین و وڵاتانی یەكێتی ئەوروپا لە 2022 دا گەیشتووەتە ترلیۆنێك و 25 ملیار دۆلار. كۆمپانیاكانی ئەڵمانی لەبازاڕە زەبەلاحەكەی چین هەوڵدەدەن چالاكییە ئابووریەكانیان فراوانتر بكەن، بۆ نموونە كۆمپانیای ڤۆلكسواگن و كۆمپانیای كیمیایی (BASF) وەبەرهێنانەكانیان لەچین فراوانتر كردووە، بەشێوەیەك كۆمپانیای ڤۆڵكسواگن كەزیاتر لە 45 كارگەی لەپەكین هەیە دەستیكردووە بەپەرەپێدانی كارەكانی و وەبەرهێنان بەملیارەها دۆلار لەهاوبەشییە ناوخۆییەكان و شوێنەكانی بەرهەمهێناندا. هەروەها كۆمپانیای كیمیایی (BASF) لەگەڵ 25 دامەزراوەی بەرهەمهێنان لەچین بەردەوامن لەپلانەكانیان بۆ خەرجكردنی 18 ملیار دۆلار بۆ كۆمەڵگەیەكی نوێی بەرهەمهێنانی ماددە كیمیاییەكان. لەساڵی رابردوودا ئاڵوگۆڕی بازرگانی ئەڵمانیاو چین گەیشتووەتە 300 ملیار دۆلارو بەڕێژەی 24% زیادی كردووە، واتا ئەڵمانییەكان پێویستیان بەبازاڕەكانی چینە بۆ بەهێزكردنی ئابووری وڵاتەكەیان. ئەمریكا كاریگەرییەكی گەورەی سیاسی و ئەخلاقی و سەربازیی و ئابووری لەئەوروپادا هەیە، بەڵام ناتوانێت رێگری لەئەوروپییەكان بكات تا مامەڵە بازرگانییەكانیان لەگەڵ چین سنوردار بكەن. لەدیارترین رێوشوێنەكانی ئەم دواییەی چین، كە لەڕێگەیەوە پەكین ئامانجی بەستنەوەی بازاڕەكانی بەسیستەمی دارایی جیهانییەوەیە، پەسەندكردنی دەسەڵاتە داراییەكانە بۆ ئاڵوگۆڕی زەمانەتەكانی قەرز بەدراوی یوانی چینی، كە بەهاكەی دەگاتە زیاتر لەپێنج ترلیۆن و 200 ملیار دۆلار، كە ئامرازی وەبەرهێنان بۆ ئەو كەسانە دابین دەكات كە بەركەوتەی زەمانەتنامەی قەرزن بە یوان، بەپێی راپۆرتێك كە لەلایەن فاینانشیاڵ تایمزەوە بڵاوكراوەتەوە. بێجگە لەوڵاتانی ئەوروپاو خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و كیشوەری ئەفریقا، چین پەلی هاویشتووە بۆ وڵاتانی ئەمریكای لاتین كەوەك حەوشەی پشتەوەی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا وەسف دەكرێت، بەتایبەتی لەگەڵ وڵاتانی تازەپێگەیشتووی ئابووری وەك بەڕازیل و مەكسیك و ئەرجەنتین و فەنزوێلا. چین ئامادەیی دەربڕیوە ترلیۆنێك و 300 ملیار دۆلار بە یوانی چینی بداتە ئەو چوار وڵاتەی ئەمریكای لاتین، پەلهاویشتنی چین بۆ ئەمریكای لاتین كۆنگرێسی ئەمریكای هێناوەتە دەنگ و چەند سیناتۆرێك بەنیازن راپۆرتێك ئامادە بكەن و بیدەنە جۆ بایدن، چونكە هەژموونی ئابووری هەژموونی سیاسی بۆ چین مسۆگەر دەكات. لەكاتێكدا ئەمریكا هەوڵی دەدا قسەكانی پاشخانی خۆی سەبارەت بەپەكین بێهیوا بكات، بەڵام كاریگەری چین پێگەیەكی گەورەو فراوانی لەوێ لەناو كۆمەڵێك میحوەردا دۆزیەوە كەپەكین توانی كاریگەری خۆی لە سەرانسەری جیهاندا بسەپێنێت، وەك ئەفریقا و ئەمریكای لاتین، لەڕێگەیەك كەهەوڵەكانی ئەمریكا بۆ گۆشەگیركردنی چین پووچەڵدەكاتەوە. لەژێر رۆشنایی كۆمەڵێك رێوشوێن و پێشهات كەهەڕەشە لەهەژموونی دۆلار دەكەن و لەگەڵ فراوانكردنی پەیوەندییەكانی دەرەوەی چین سەرەڕای هەوڵەكانی ئەمریكا بۆ گەمارۆدانی لەڕووی ئابوورییەوە، بەڵام چین بووەتە هێزێكی سەرەكی كەزاڵە بەسەر بازاڕە نێودەوڵەتییەكاندا لەگەڵ كاریگەرییەكەی لەناوچە جیاوازەكانی جیهان لەسەر ئاستی ئابووری هاوكات، چین لەڕێگەی وڵاتانی ئۆراسیاوە كە لە(چین، بەرازیل، هندستان، ئەفریقیای باشور، روسیا) پێكهاتووە دەیانەوێت هەژموونی بەكارهێنانی دۆلار لەمامەڵە بازرگانییەكاندا كەمبكەنەوە، روسیاو چین پێكەوە لەو هەوڵەدان كە ئەم پێنج وڵاتە مامەڵە بازرگانییەكانیان بەدراوی نیشتمانی خۆیان بێت. ئەو پێنج وڵاتە دانیشتوانەكەیان لەسەدا 40% دانیشتوانی جیهان پێكدەهێنێت، واتا لەسەدا 40% دانیشتوان دوور دەكەونەوە لەبەكارهێنانی دۆلاری ئەمریكی لەمامەڵە بازرگانییەكانیاندا. هەروەها زیاتر لەهەشت وڵات لەخۆرهەڵاتی ناوەراست و ئەفریقیاو ئەمریكای لاتین ئامادەییان دەربڕیوە بچنە ناو چوارچێوەی وڵاتانی (ئۆراسیا)وە، ئەوەش مەترسییەكی دیكە لەسەر بەكارهێنانی دۆلاری ئەمریكی لەمامەڵە بازرگانییەكان لەسەر ئاستی جیهان دروستكردووە. بەپێی تووێژینەوەیەكی نێودەوڵەتی ئابووری چین تا 2030 پێش ئەمریكا دەكەوێت، ئەمەش بەواتای زیادبوونی هەژموونی سیاسی چین لەجیهاندا دێت كەئەمریكییەكان دەترسن لەوەی بەكارهێنانی دۆلار زیاتر كەمببێتەوە لەمامەڵە بازرگانییەكاندا كە لەئێستادا بۆ لەسەدا 50% دابەزیوە. شارەزایانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان ئەوە دووپاتدەكەنەوە كە چینییەكان هێواش هێواش پەل دەهاون بۆ وڵاتان لەڕێگەی سێكتەرە ئابورییەكانەوە هەژموونی سیاسی خۆیان بەهێز دەكەن كەڕەنگە 2035 تا 2040 چین هەژموونی سیاسی خۆی بەسەرجیهاندا زاڵ بكات و شتێك نامێنێت بەناوی تاك جەمسەری ئەمریكاوە.
