ئەمریکا سزادانی شەش کۆمپانیا و ژمارەیەک بازرگانی بەهۆی دابینکردنی کەرەستە و ئامێرەکانی دروستکردنی درۆن و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان بۆ ئێران راگەیاند. وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا ئەمڕۆ چوارشەممە رایگەیاند؛ چوار بازرگان و شەش کۆمپانیایەی لە ژمارەیەک وڵاتی جیهان بەهۆ دابینکردی ئامێرەکانی دروستکردنی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان بۆ ئێران سزا داوە. بە پێی بەیاننامەی وەزارەتی گەنجینە چوار بازرگان کە یەکێکیان هاوڵاتیی ئێرانە و ئەوانی دیکەیان هاوڵاتی مالیزیا و چین-ن دەستیان هەبوە لە خۆدزینەوە لە سزاکانی ئەمریکا لە بەرژەوەندیی بەرنامەی دروستکردنی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئێران. ئاماژە بەوە کراوە جگە لە کۆمپانیایەکی ئێرانی، سزا بەسەر سێ کۆمپانیای چین و کۆمپانیایەکی هۆنگ کۆنگ و کۆمپانیایەکی مالیزیا سەپێنراوە کە دەستیان هەبوە لە دابینکردنی ئامێری ئەلیکترۆنی و پارچەی تایبەت بە دروستکردنی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان بۆ ئێران.
هاوڵاتی لەتۆماری گشتی سەرۆكایەتی زانكۆی دهۆك، بڕی 20 ملیار دینارو كەلوپەلی موبایلو كامێرا دیارنەماون، زانكۆی دهۆك كەیسەكەیان رادەستی پۆلیس كردووە. عیسمەت خابوری، بەرپرسی راگەیاندنی زانكۆی دهۆك لەلێدوانێكدا بەهاوڵاتی وت»راستە بڕێك پارەو كۆمەڵێك كەلوپەل لەتۆماری گشتی زانكۆی دهۆك دیارنەماون، ئێمە بەهیچ شێوەیەك واز لەم دۆسیەیە ناهێنێن تایەكلایی دەبێتەوە». عیسمەت خابوری ئەوەشی دووپاتكردەوە كە پێش هەموو كەسێك پەرۆشن تا ئەو كەسانەی ئەم تاوانەیان كردووە سزای یاسایی خۆیان وەردەگرن. بەپێی بەدواداچوونەكانی هاوڵاتی كە زانیاری لە بەرپرسانی دهۆك وەرگرتووە، سێ كەس لەبەشی کارگێڕی زانکۆ لەسەر ئەم كەیسە دەستگیركراون دواتر بەكەفالەت ئازادكراون.
نەتەوە یەکگرتووەکان: تا ناوەڕاستی ساڵ ژمارەی دانیشتوانی هیندستان بە جیاوازی سێ ملیۆن پێش چین دەکەوێت
هاوڵاتی نەتەوە یەکگرتووەکان پێشبینی دەکات ژمارەی دانیشتوانی هیندستان لە چین زیاتر بێت بە بڕی 2.9 ملیۆن کەس تا ناوەڕاستی ساڵی 2023. سندوقی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ دانیشتووان "UNFPA"، پێشبینی دەکات تا ناوەڕاستی ساڵ ژمارەی دانیشتوانی هیندستان بە جیاوازی سێ ملیۆن پێش چین بکەوێت و ببێتە جەنجاڵترین وڵاتی جیهان. سندوقەکە بە ناونیشانی ''هەشت ملیار ژیان، ئەگەرە بێ کۆتاکان: بابەتی ماف و هەڵبژاردن'' راپۆرتی رەوشی ژمارەی دانیشتوانی جیهانی لە ٢٠٢٣دا بڵاوکردەوە. لە راپۆرتەکەدا ئاماژە بەوە کراوە کە پێشبینی دەکرێت هیندستان لە ناوەڕاستی ساڵدا بە جیاوازی نزیکەی سێ ملیۆن پێش چین بکەوێت و ژمارەی دانیشتوانەکەی بگاتە یەک ملیار و ٤٢٨ ملیۆن کەس. راپۆرتەکە ئەوەشی خستووەتەڕوو کە پێشبینی دەکرێت تا ساڵی ٢٠٥٠ هەشت وڵاتی جیهان لەوانە؛ کۆماری کۆنگۆی دیموکرات، میسر، ئەسیوپیا، هیندستان، نێجیریا، پاکستان، فلیپین و تانزانیا تێکڕای نیوەی گەشەی ژمارەی دانیشتوانی جیهان پێکبهێنن. باس لەوەیشکراوە لە ساڵی ١٩٥٠ەوە تا ئێستا کە نەتەوە یەکگرتووەکان دەستی کردووە بە کۆکردنەوە و بڵاوکردنەوەی داتاکانی پەیوەست بە ژمارەی دانیشتوان، ئەوە یەکەمجارە ژمارەی دانیشتوانی هیندستان پێش چین دەکەوێت. لە ساڵی ١٩٦١ەوە تا ئێستا، ئەمە جاری یەکەمە ژمارەی دانیشتوانی چین پاشەکشە بکات ژمارەی دانیشتوانی چین لە ساڵی ٢٠٢٢دا، ٨٠٠ هەزار کەسی کەمی کرد کە ئەوەیش یەکەمجارە لە ساڵی ١٩٦١ەوە تا ئێستا پاشەکشە بکات. بەپێی داتاکانی نووسینگەی ئاماری نیشتمانیی لە کاتێکدا ژمارەی دانیشتوانی چین لە ٢٠٢١دا، یەک ملیار و ٤١٢ ملیۆن و ٦٠٠ هەزار بووە لە ساڵی ٢٠٢٢دا، یەک ملیار و ٤١١ ملیۆن و ٨٠٠ هەزار بووە. لە راپۆرتی ''چاوەڕوانییەکان لەبارەی ژمارەی دانیشتوانی جیهان لە ٢٠٢٢دا'' کە لە فەرمانگەی ئابووریی و کاروباری کۆمەڵایەتیی نەتەوە یەکگرتووەکاندا بڵاوکراوەتەوە، باس لەوە کراوە کە پێشبینی دەکرێت ژمارەی دانیشتوانی چین لە سەرەتای ٢٠٢٣ەوە بچێتە قۆناغی کەمبوونەوەی رەها و ژمارەی دانیشتوانی هیندستانیش بەردەوام بێت لە هەڵکشان و وەک جەنجاڵترین وڵاتی جیهان پێش چین بکەوێت.
سەركۆ جەمال سەرو برۆو سمێڵ تاشین وەك سوكایەتیپێكردن بەگرتەی ڤیدیۆییەوە، شێوازێكی نوێی ترساندنی هاووڵاتیان و چالاكوانانە لەهەرێمی كوردستان و بووەتە دیاردە، ئەمەش كاردانەوەی توندی لێكەوتووەتەوە. شەوی 14ی نیسانی 2023 پارێزەرێك لەهەولێر بەناوی محەمەد یابە سۆفی بەهۆی ئەوەی پارێزەری ژنێك بووە بۆ جیابوونەوە لەهاوسەرەكەی، هاوسەرەكەی و سێ چەكداری دیكە دەیڕفێنن و پاش لێدانێكی زۆر سەری دەتاشن ئەمەش كاردانەوەی فراوانی بەدوای خۆیدا هێنا. كەسوكارەكەی لەكۆنگرەیەكی رۆژنامەوانیدا رایانگەیاند كەسوكاری تۆمەتباران داوای سوڵحیان لێكردوون، بەڵام بەهیچ شێوەیەك سوڵح قبوڵ ناكەن. ئەیاد كاكەیی سەرۆكی لقی هەولێری سەندیكای پارێزەران لەكاتی گردبوونەوەی پارێزەران لەبەردەم دادگای هەولێر رایگەیاند: هێرشكردنەسەر پارێزەران هێرشكردنەسەر دادگاو دادوەرو یاسایە و ئەو ئاسایش و ئارامیەی هەیە بەچەند كەسێك ناشرین ناكرێت، سكاڵامان لەسەر ئەو تۆمەتبارانە تۆماركردووە. هەروەها وتیشی:» شكۆی پارێزەر بەوانە ناشكێت و زیاتر مكوڕ دەبین لەسەر ئەو داوایەی لەسەر پارێزەر محەمەد یابە درا». پارێزەر گۆران دیبەگەیی لەلێدوانێكدا بەهاوڵاتی وت: ئەم شتانە پارێزەران ناترسێنێت، ئەم كارە قێزەونانە واناكات پارێزەرەكان بوەستن لەداكۆكیكردن، بەڵام خۆزگە پارێزەران بەیەك تیم پشتیوانی رۆژنامەنووسان و چین و تووێژە جیاوازەكانیان بكردایە، سەرەڕای ئەوەش خەڵك بەیەكدەنگی پشتیوانی پارێزەران دەكات». ئەو پارێزەرە وتیشی: لەماوەی رابردوو ریش سووتانی مامۆستای ئاینی و شەق تێهەڵدانی مامۆستاو دەستدرێژیكردنە سەر پزیشك و تیرۆركردنی رۆژنامەنوس و هەموو جۆرەكانی تاوان لەهەرێم و هەولێریش بەتایبەت هەیە، هۆكارەكەش ئەوەیە هێزی چەك بەسەر یاسادا زاڵە». لەهەرێمی كوردستان یەكەم كەیسی سەرتاشین كە تۆماركراوە هێمن بنەسڵاوەیی بوو كەپیشەی پێشمەرگەبوو لەساڵی 2016 لەهەولێر بەهۆی ئەوەی پشتیوانی لەبزوتنەوەی گۆڕان كردبوو، بەڵام خۆی پێشمەرگەی پارتی بوو هێزە ئەمنیەكان گرتیان و سەروو برۆیان تاشی و رەوانەی سنوری دەسەڵاتی یەكێتییان كردەوە. هەروەها لەكۆتایی ساڵی 2021 بەهۆی كێشەی نێوان لاهور شێخ جەنگی و بافڵ تاڵەبانی، هێزە ئەمنیەكان لەسلێمانی پلەدارێكی سەربازی بەناوی رێبواری عەلی شامار دەستگیردەكەن و سمێڵی دەتاشن، دواترو لەتەمموزی ساڵی 2022 هێزەكانی حەشدی شەعبی لەكەركوك سمێڵی گەنجێكی كاكەییان تاشی ئەوەش كاردانەوەی فراوانی بەدواداهات. دانی سویدی قوربانییەكی دیكە بوو، ئەو كەگۆرانیبێژی میللی بوو، لەلایەن تۆمەتبارێكەوە بەناوی كەیفی زراری سەری تاشراو ڤیدیۆكەشی بڵاوكرایەوە، ئاسایشی هەولێر ئەو تۆمەتبارەیان دەستگیركرد.
هاوڵاتی کەجەکە رایگەیاند، حسێن تورئەلی هاوڵاتی باکوری کوردستان لە دهۆک لەلایەن میت و بە هاوکاری پاراستنی پارتی کوژراوە. هاوسەرۆکایەتی دەستەی بەڕێوەبەری کۆما جڤاکێن کوردستان (کەجەکە) راگەیەندراوێکی لەبارەی کوشتنی هاوڵاتیەکی پارێزگای باتمانی باکوری کوردستان لە شاری دهۆکی هەرێمی کوردستان بە ناوی حسێن تورئەلی بڵاوکردەوە. کەجەکە دەڵێت، " هاوڵاتیەکی باکوری کوردستان بەناوی حسێن تورئەلی لە شاری دهۆک کوژرا و زۆر وڵاتپارێزی دیکە کە بەهۆکاری سیاسی چوونەتە باشوری کوردستان، لە ئەنجامی هێرشی چەکداریدا کوژراون. حسێن تورئەلی پێشتریش رووبەرووی هێرشی چەکداری ببووە. شێوەی کوژرانی تورئەلی پیشانی دەدات کە لەلایەن میتەوە و بە هاوکاری پاراستنی پارتی کوژراوە." کەجەکە باسی ئەوە دەکات کە پێشتر تورئەلی هێرشی کراوەتە سەر و دەسەڵات هیچ رێوشوێنێکی نەگرتووەتە بەر. پارتی هیچ هەڵوێستێکی بەرامبەر کوشتنی تورئەلی پیشان نەداوە. ئەگەر هاوکاری پارتی و پاراستن نەبێت، میت چۆن دەتوانێت لەبەردەم کامێراکان ئەم کارە بکات و دواتر خۆی ون بکات. لە بەشێکی دیکەی راگەیەندراوەکەی کەجەکەدا هاتووە، " پارتی نەک تەنیا لەکوشتنی وڵاتپارێزان لە شارەکان هاوکاری تورکیا دەکات، بەڵکو لە هەموو جێگەیەک هاوکاری سیاسەتی قڕکردنی تورکیا دەکات."
هاوڵاتی ژمارەی دەنگدەرانی ئەو شارانەی کە لە بومەلەرزەکەی باکوری کوردستاندا زیانیان بەرکەوتووە گۆڕانکاریان بەسەردا هاتووە و لە هەندێک پارێزگا ژمارەی دەنگدەران کەمی کردووە و لە هەندێکیش زیادی کردووە. بەگوێرەی ئامارەکانی کۆمسیۆنی باڵای هەڵبژاردنەکانی تورکیا، گۆڕانکاریەکان لە شارە زیانلێکەوتووانی بومەلەرزەکەی ٦ی شوبات بەم شێوەیەیە: ئەو پارێزگایانەی کە ژمارەی دەنگدەرانیان زیادی کردووە: مەلەتی: ژمارەی دەنگدەران لە ٥٦١ هەزار و ٧٨٠ کەسەوە بۆ ٥٣٠ هەزار و ٧١٤ کەس دابەزیوە. مەرەش: ژمارەی دەنگدەران لە ٧٥٤ هەزار و ٦٠٤ کەسەوە بۆ ٧٥٣ هەزار و ٢٨٧ کەس دابەزیوە. هاتای: ژمارەی دەنگدەران لە ملیۆنێک و ٦٧ هەزار و ٨١٧ کەسەوە بۆ ٦٢ ملیۆن و ٤٠ کەس دابەزیوە، واتە پێنج هەزار و ٧٧٧ دەنگدەر کەمی کردووە. سەمسور (ئادییامان): ژمارەی دەنگدەران شەش هەزار و ٤٥٦ کەس کەمی کردووە. ئەو پارێزگایانەی کە ژمارەی دەنگدەرانیان زیادی کردووە: روحا: ژمارەی دەنگدەران لە ملیۆنێک و ٩٣ هەزار و ٥١٥ کەسەوە بۆ ملیۆنێک و ٢١٩ هەزار و ٤٤٥ کەس زیادی کردووە. دیلۆک (عەنتاب): ژمارەی دەنگدەران لە ملیۆنێک و ٢٢٧ هەزار و ٤٥٥ کەسەوە بۆ ملیۆنێک و ٣٥٨ هەزار و ٨٣٢ کەس زیادی کردووە. ئامەد: ژمارەی دەنگدەران لە ملیۆنێک و ٤٨ هەزار و ٢٥٠ کەسەوە بۆ ملیۆنێک و ١٤٣ هەزار و ٨٨٧ کەس زیادی کردووە. کلس: ژمارەی دەنگدەران لە ٨٧ هەزار و ٣٢٠ کەسەوەبۆ ٩٦ هەزار و ٩٢٥ کەس زیادی کردووە. عوسمانیە: ژمارەی دەنگدەران لە ٣٦٢ هەزار و ٧٥٩ کەسەوە بۆ ٣٨٥ هەزار و ٩٩٨ کەس زیادی کردووە. ئەدەنە: ژمارەی دەنگدەران لە ملیۆنێک و ٥٣٥ هەزار و ٣٣٢ کەسەوە بۆ ملیۆنێک و ٦١٢ هەزار و ٦٨٠ کەس زیادی کردووە. خارپێت (ئەلازیخ): ژمارەی دەنگدەران لە ٤١٩ هەزار و ٧١ کەسەوە بۆ ٤٣٠ هەزار و ٤١٦ کەس زیادی کردووە.
هاوڵاتی هەوڵەكانی توركیا بۆ ئاساییكردنەوەی پەیوەندیەكانی لەگەڵ رژێمی بەشار ئەسەد بەردەوامە، چەندین كۆبوونەوە لەنێوان بەرپرسە باڵاكانی هەردوو وڵات ئەنجامدراوە و ئێستا پرۆسەكە بۆ كۆبوونەوەی چوارقۆڵی سوریا، توركیا، روسیاو ئێران گۆڕدراون و ساڵح موسلیم دەڵێت:» ئامانجیان هەڵوەشاندنەوەی خۆبەڕێوەبەری رۆژاڤایە». هەرچەندە توركیا لەم ناوەندەدا نەگەیشتووەتە ئامانجەكەی، بەڵام لەهەوڵدان نەكەوتووە و مەولود چاوشئۆغلۆ وەزیری دەرەوەی توركیا رایگەیاند:ماوەیەك لەمەوبەر جێگرەكەم و بەرپرسانی سوریا كۆبوونەوەیەكیان بەبەشداری سێرگی لاڤرۆڤ وەزیری دەرەوەی روسیا ئەنجامدابوو و چاوەڕێ دەكرێت، كۆبوونەوەیەكی چوارقۆڵی نێوان دیمەشق، ئەنقەرە، تاران و مۆسكۆ لەسەرەتای مانگی ئایاردا لەمۆسكۆ ئەنجامبدرێت. وتیشی: لەكۆبوونەوەكەدا هەوڵدەدرێت، زەمینی كۆبوونەوەی نێوان بەشار ئەسەد سەرۆكی سوریا و رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆككۆماری توركیا دروستبكرێت. هەوڵەكانی توركیا لەكاتێكدایە كە رژێمی سوریا چاوی لەوەیە، پەیوەندییەكانی لەگەڵ وڵاتە عەرەبیەكان ئاسایی بكاتەوە كە ١١ ساڵە هیچ پەیوەندییەكی لەگەڵ زۆربەی وڵاتانی عەرەبی نەماوە. بۆ ئەم مەبەستەش سعودیە سەرۆكایەتی كۆبونەوەیەكی لەشاری جەددە بەبەشداری چەند وڵاتێكی عەرەبی كرد، بەڵام لە كۆبوونەوەكەدا بەپێچەوانەی چاوەڕوانییەكانی دیمەشق، گەڕانەوەیان بۆ ناو كۆمكاری عەرەبی گفتوگۆی لەسەر نەكرا. سوریاو توركیا پلانیان بۆ دروستكردنی هێزێكی هاوبەش لەدژی خۆبەڕێوەبەری رۆژاڤا داناوە رژێمی سوریا لەماوەی ١١ ساڵی شەڕی سوریادا هەڵوێستی بەرامبەر كورد نەگۆڕاوە، چەندین جار خۆبەڕێوەبەری رۆژاڤای كوردستان داوای دانوستانی كردووە، بەڵام تاوەكو ئێستا ئامادە نەبووە. هەرچەندە هەڵوێستی رژێمی ئەسەد لەبەرامبەر توركیا توندەو بەشار ئەسەد توركیای لەناو خاكی سوریا بەداگیركەر پێناسە كردووە و رایگەیاندووە تاوەكو توركیا خاكی سوریا جێنەهێڵێت، پەیوەندییەكانیان ئاسایی نابێتەوە، بەڵام مۆسكۆ و ئێران هەموو هەوڵەكانیان خستووەتەگەڕ بۆ ئەوەی بەشار ئەسەد هەڵوێستی نەرمتر بنوێنێت. ساڵح موسلیم هاوسەرۆكی پارتی یەكێتی دیموكراتی (پەیەدە) بە ئاژانسی فوراتی راگەیاندووە: پێویستە كورد لەبەرامبەر كۆبوونەوی نێوان روسیا، ئێران، ئەنقەرەو دیمەشق وریابێت، روسیا دەیەوێت ئەم لایەنانە بۆ بەرژەوەندی خۆی كۆبكاتەوە، ئامانجیان هەڵوەشاندنەوەی ئەو بەڕێوەبەرایەتییەیە، كەخۆبەڕێوەبەری رۆژاڤایە كە پارێزگاری لەمافەكانی هەموو گەلان دەكات. موسلیم دەشڵێت:» دیمەشق هیچ مەرجێكی دیاریكراوو روونی بۆ كشانەوەی توركیا لەناوچە داگیركراوەكان دانەناوەو دەسەڵاتی توركیاش لەو بوارەدا پابەندی بەڵێنەكانی خۆی نابێت، بەڵام ئەوەی كە دەبینرێت ئەوەیە، رژێمی دیمەشق و دەسەڵاتی توركیا پلانیان بۆ دروستكردنی هێزێكی هاوبەش لەدژی خۆبەڕێوەبەری رۆژاڤا داناوە.» ئەم پێشهاتانەش لەكاتێكدایە كە هەفتەیەكە هێزەكانی رژێمی سوریا لەدەوروبەری پارێزگای دێرەزۆر، پەلاماری هێزەكانی سوریای دیموكراتی (هەسەدە) دەدەن كە هاوپەیمانی سەرەكی ئەمریكان لەشەڕی دژی داعش، لەم چەند رۆژەی دواییدا، چەند شەڕڤانێك بەوهۆیەوە بریندار بوون و چەند سەربازێكی سوریا كوژراون و برینداربوون و لەلایەكی دیكەوە، میلیشیاكانی نزیك لەئێران هێزەكانی ئەمریكا دەكەنە ئامانج لەو ناوچەیە و هەسەدەش بەشێوەیەكی ناراستەوخۆ لەناو شەڕی لایەنگرانی ئێران و ئەمریكادایە.
هاوڵاتی سهرۆكی لیژنه هاوبهشهكانی قائیمقامیهتی سلێمانی رایگهیاند، لهسهر زانیاری بهڕێوهبهرایهتی ئاسایش و پۆلیسی سلێمانی دهستگیركراوه بهسهر لاشهیهكی ئهسپدا كه ههوڵدراوه به خهڵكی بفرۆشن، لهسهر روداوهكهش دو كهس دهستگیركراون و فهرمانی دهستگیركردن بۆ دو كهسی دیكهش دهرچوه. رێكان جهمال، سهرۆكی لیژنه هاوبهشهكانی قائیمقامیهتی سلێمانی ئهمڕۆ له كۆنگرهیهكی رۆژنامهوانیدا رایگهیاند، "لهسهر زانیاری بهڕێوهبهرایهتی ئاسایشی سلێمانی و پۆلیسی سلێمانی زانیمان كه ئهسپێك لهلایهن كهسێكهوه سهربڕدراوه و بهیانی ئهمڕۆ چوینه شوێنی روداوهكه و دهركهوت كه كهسێك پێشتر قهساب بوه و بهمهبهستی ساغكردنهوهی گۆشتهكه لهسهر جاده به قیمه كارهكهی كردوه، لاشهی ئهسپهكه و سهرو قاچی دهستی بهسهردا گیراوه و له مهیدانی ئاژهڵان سهربڕدراوه و گۆشتهكهی براوهته ماڵێكهوه". گوتیشی: "ئەو ئەسپەی سەر بڕابوو پارچە پارچە کرابوو، گۆشتفرۆشەکە بە نیازبوو بە نرخی گۆشتی گوێرەکە بیفرۆشێت و توانیویانە دەست بەسەر 170 کیلۆ لەو گۆشتەدا بگرن. داواشی لە هاووڵاتییانی دانیشتووانی سلێمانی کرد، بە هیچ شێوەیەک گۆشت لەسەر شەقامەکان نەکڕن. هەر لەو کۆنفرانسەدا فریاد عوسمان ئەندامی لیژنەکانی قایمقامی سلێمانی رایگەیاند: "تائێستا لە هەرێمی کوردستان و عێراق خواست لەسەر گۆشتی وڵاغە بەرزە نەبووە". ڕێكان جهمال باسی لهوهشكرد، "گۆشتی ئهسپ گرانه بهڵام گومان دهكهین ئهو ئهسپه نهخۆش بوبێت، بهڵام بهر لهوهی هیچ بڕێكی لێ بفرۆشرێت توانراوه دهستی بهسهردا بگیردرێت".
هاوڵاتی لە ئاکامی بۆردومانی فڕۆکە جەنگییەکانی عێراق بۆ حەشارگەیەکی تیرۆریستانی داعش لە باشووری پارێزگای کەرکووک، چوار تیرۆریست کوژران. شانەی راگەیاندنی ئەمنی سەربە نووسینگەی سەرۆکوەزیرانی عێراق لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوەداوە، پشت بەستن بەزانیارییە ھەواڵگرییەکان، فڕۆکە جەنگییەکانی "F-16"ی عێراق، حەشارگەیەکی تیرۆریستانی داعشیان لە ناوچەی "دۆڵی چا" باشووری پارێزگای کەرکووک بۆردومان کردووە. راشیگەیاندووە کە لە ئاکامی بۆردومانەکەدا، چوار تیرۆریستی داعش کوژراون، ھەروەھا حەشارگەکەیش خاپوور کراوە.
هاوڵاتی یەكێتی نیشتمانی كوردستان تادوای یەكلابوونەوەی هەڵبژاردنەكانی پەرلەمان و سەرۆكایەتی توركیا لەبارەی گەمارۆی پارتەكەی ئەردۆغان بۆ سەر فرۆكەخانەی سلێمانی بێدەنگی هەڵدەبژێرێت، چونكە سەرۆكی هەواڵگری توركیا داوایان كردووە لەنزیكەوە چاودێری گەشتیاران بكەن. لەسەرەتای مانگی نیساندا توركیا راگرتنی سەرجەم گەشتەكانی بۆ فڕۆكەخانەی سلێمانی راگرت و پاش دوو رۆژ لەڕێگەی فڕۆكەی بێفڕۆكەوانی درۆنەوە هێرشیكردەسەر فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی سلێمانی، ئەوەش كاردانەوەی لێكەوتەوە. هێرشەكەی رۆژی هەینی حەوتی نیسانی 2023 كە بەدرۆن كرایەسەر فڕۆكەخانەی سلێمانی، تائێستا لێكۆڵینەوەی لەبارەوە دەكرێت، رووداوەكەش ناكۆكی ناوخۆیی نێوان پارتی و یەكێتی زیاتركرد. قوباد تاڵەبانی چووە بەغدادو كۆبوونەوەی لەگەڵ باڵیۆزی توركیا كۆبووەوەو لەوێوە سەردانی ئەنقەرەی كردو گفتوگۆی لەگەڵ هاكان فیدان، سەرۆكی دەزگای میتی توركیا كردووە. بەپێی بەدواداچوونەكانی هاوڵاتی، داوا لەقوباد تاڵەبانی كراوە سەرجەم پەیوەندییەكانیان لەگەڵ (پە.كە.كە)و كوردانی رۆژئاوا بپچڕێنن و هەروەها میت دەستی واڵا بێت لەچاودێری كردنی فڕۆكەخانەی سلێمانی، بەڵام قوباد تاڵەبانی جەختی لەوەكردووەتەوە كەهیچ پەیوەندییەکی فەرمی لەنێوان یەكێتی نیشتمانی كوردستان و پەكەكەدا نییە. هەروەها ئەوەشی رەتكردووەتەوە كەدەزگای هەواڵگری میت لەنزیكەوە چاودێری فڕۆكەخانەی سلێمانی بكات، چونكە پێی راگەیاندوون فڕۆكەخانەیەكی مەدەنییەو هیچ كەسێك كەجێگەی گومان بێت لەم فڕۆكەخانەیەوە سەردانی دەرەوەی نەكردووە. قوباد تاڵەبانی دوای هاتنەوەی گفتوگۆی لەبارەی داواكارییەكانی توركیاوە لەگەڵ چەند بەرپرسێكی یەكێتی ئەنجامداوەو دوو بۆچوون خراوەتەڕوو كە بۆچوونی زۆرینەیان ئەوە بووە كە پەیوەندییەكانی یەكێتی لەگەڵ كوردانی رۆژئاوا ئاشکرایەو نهێنی نییە، بەڵام ئەوە دووپاتكراوەتەوە كەپەیوەندی فەرمی لەنێوان پەكەكەو یەكێتی نییە، هەروەها بۆچوونی زاڵ لەنێو یەكێتی ئەوەیە كەچاوەڕێی هەڵبژاردنەكانی سەرۆكایەتی كۆمارو پەرلەمانی توركیا دەكەن كە بڕیارە لە 14ی ئایار ئەنجامبدرێت» ئەگەر پارتەكەی ئەردۆغان سەركەوتوو نەبوو ئەوا لەگەڵ پارتی براوە گفتوگۆی چڕ دەستپێدەكەن، ئەگەر ئەردۆغان بردیەوە ئەوە گفتوگۆیان لەگەڵ دەكەن لەڕێگەی كەناڵە دبلۆماسییەكانەوە، بەڵام قوباد تاڵەبانی ئەوەی دووپاتكردووەتەوە كە» فڕۆكەخانەی سلێمانی مەدەنییەو رێگە نادەین دەزگای هەواڵگری میت بوونی هەبێت تێیدا». هاوكات، بەشێك لەهاووڵاتیانی سلێمانی ئەوە دووپاتدەكەنەوە كەفڕۆكەخانەی سلێمانی بەم شێوەیەی ئێستا گەمارۆی لەسەر بێت باشترە لەوەی دەزگا هەواڵگرییەكان بوونیان هەبێت تێیدا. محەمەد ئەیوب تەمەن 22 ساڵ, خوێندكاری زانكۆی سلێمانی لەلێدوانێكدا بەهاوڵاتی وت: فڕۆكەخانەی سلێمانی بەداخراوی بمێنیتەوە باشترە چونكە توركیا وڵاتێكە هیچ مافێكی بەسەر ئێمەوە نییە تا چاودێری فڕۆكەخانەكانمان بكات. وتیشی:راستە توركیا وڵاتێكی دراوسێیە بەڵام دەزگای هەوڵگری هیچ شوێنێك مافی ئەوەی نییە چاودێری گەشتیاران و گەشتەكانی فڕۆكەخانە بكات و دەست وەربداتە كارو چالاكی وڵاتێكی دیكە، جا لەفڕۆكەخانە یان شوێنەكانی دیكە بێت. گەشبین عوسمان تەمەن 22ساڵ, خوێندكاری زانكۆی سلێمانی لەلێدوانێكدا بەهاوڵاتی وت:» چاودێریكردنی فڕۆكەخانەی سلێمانی لەلایەن توركیاوە بڕیارێكی هەڵەیەو پێویستە كوردستان خۆی چاودێری فڕۆكەخانەكان و گەشتیاران بكات, دەبێت حكومەتی هەرێمی كوردستان هەڵوێستی هەبێت و رێگری لەو دەستتێوەردانانە بكات». گەشبین عوسمان وتیشی:» گرنگ نییە فڕۆكەخانەی سلێمانی بەداخراوی دەمێنێتەوە یان نا گرنگ ئەوەیە توركیا چاودێری فڕۆكەخانەكە نەكات و زیان بەر ئابوورییەكەی بكەوێت». شاهۆ سیروان كەخاوەن كافێیەكە لەشاری سلێمانی لەلێدوانێندا بەهاوڵاتی وت: توركیا لەڕێككەوتننامەی سایكس بیكۆوە هەوڵی داگیركردنی كوردستانی باشوور دەدات, لەهەولێر دەسەڵاتی هەیە بەڵام لەسلێمانی نیەتی جا بەم كارانە یان بڕیاری لەو جۆرە دەیەوێت لەسلێمانیش دەسەڵات پەیدا بكات. شاهۆ وتیشی: فڕۆكەخانەی سلێمانی دابخرێت زۆر باشترە لەوەی چاودێری بكرێت لەلایەن توركیاوە. سەبارەت بەم پرسە رۆژنامەی هاوڵاتی پەیوەندیكرد بەفڕۆكەخانەی سلێمانییەوە بەڵام ئامادەنەبوون هیچ جۆرە لێدوانێك بدەن.
ئێران لە ساڵێکدا نزیکەی یەک ملیۆن و 700 هەزار تۆن کاڵای هەناردەی دو مەرز لە هەرێمی کوردستان کردوە و پارێزگای سنە زیاترین بەربومی کشتوکاڵی هەناردە کردوە. خەلیل حەیدەری، چاودێری گومرگی پارێزگای سنە رایگەیاند؛ لە ساڵی رابردودا بڕی یەک ملیۆن و 670 هەزار و 294 تۆن کاڵا و بەروبومی رەوانەی هەرێمی کوردستان کراوە کە 986 هەزار 791 تۆنی لە رێگەی مەرزەکانی باشماخ و سەیرانبەن-ەوە بوە. ئاماژەی بەوە کردوە تەنها لە رێگای گومرگی پارێزگای سنە لەو دوو مەرزەی هەرێمی کوردستان بڕی 986 هەزار و 791 تۆن بە بەهای 443 ملیۆن و 810 هەزار دۆلار کاڵا هەناردە کراوە و لە رێگای ژمارەیەک گومرگی پارێزگاکانی ئێران بڕی 683 و 503 تۆن کاڵا بە بەهای 398 ملیۆن و 911 هەزار دۆلار کاڵا هەناردەی باشماخ و سەیرانبەن کراوە. حەیدەری رونی کردوەتەوە؛ لە کۆی ئەو کاڵا و بارانەی لە پارێزگای سنەوە هەناردەی هەرێم کراوە 52%ی بەروبومی کشتوکاڵی بوە.
هاوڵاتی سهرۆك وهزیرانی عێراق رایگهیاند، هاوكاری لهنێوان حكومهتی ههرێمی كوردستانی عێراق و بانكی ناوهندی ههیه، بهمهبهستی كردنهوهی لقهكانی له ههرێم، بۆ دابینكردنی دراوی بیانی بۆ بازرگانهكان و ئهوانهی كار دهكهن له ههرێم، ههروهها بۆ هاوڵاتیان بهپێی مهرجهكان، دهشڵێت، "ئهركی حكومهتی فیدڕاڵه موچهكانی فهرمانبهران له ههرێم یان لهههر پارێزگایهكی دیكه خهرج بكات". سودانی لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ ژمارەیەک میدیاکار ئاماژەی بە دوا پێشھاتەکانی رەوشی سیاسی و ئەمنی و ئابوری عێراق کرد و سەبارەت بە رێککەوتنەکەیان لەگەڵ ھەرێمی کوردستان رایگەیاند، رێککەوتنی ٤ی نیسان رێککەوتنێکی گرنگە بۆ رێکخستنی پەیوەندییەکان و لە پرۆژەیاسای بودجەدا جێگیرکراوە. سەبارەت بە ھەناردەکردنەوەی نەوتی ھەرێمیش سودانی رایگەیاند، کەمبوونەوەی ھەناردەی ٤٧٥ ھەزار بەرمیلی رۆژانە ژمارەیەکی گەورەیە و زیان بە ھەموو لایەک دەگەیەنێت، لەچەند رۆژی داھاتووشدا کۆمپانیای سۆمۆ و کۆمپانیاکانی دەرھێنانی نەوت رێککەوتن ئیمزا دەکەن و داوا لە تورکیا دەکەن ھەناردەی نەوتی ھەرێم دەستپێبکاتەوە. سودانی جەختیشیکردەوە، دابینکردنی مووچە بۆ فەرمانبەرانی ھەرێم و ھەموو پارێزگاکانی عێراق ئەرکی حکومەتەو خەڵات نییە، وتیشی، پشکی ھەرێمی کوردستان لە بودجەدا بە لەسەدا ١٢.٦٧ جێگیرکراوە و گۆڕانکاری تێدا نەکراوە. لهبارهی ئاڵوگۆڕ له نرخی بههای دۆلار بهرامبهر بهدینار له ساڵانی رابردودا، رونیكردهوه، "ههمو ئالوگۆڕهكانی نرخی دۆلار لهئهنجامی جێبهجێنهكردنی رێكهوتنی واژۆكراوی نێوان حكومهت و بانكی ناوهندی لهگهڵ فیدڕاڵی ئهمریكی بو لهماوهی رابڕدو، ماوهی رێكهوتنهكه دو ساڵه و له15ی تهشرینی دوهمی 2022 كۆتایی هاتوه، كهواته كهمتر له مانگێك لهپێش دهستپێكردنمان". ههروهها دهڵێت، "بڕیارماندا پێگیری بهسیستهمی بانكی جیهانی بكهین و رێكاری زۆرمان لهبانكی ناوهندی و حكومهت و كهرتی تایبهت ئهنجامماندا، خهمی ئێمه پاراستنی نرخی كهل وپهلی خۆراك بو، لهگهڵ تێپهربونی كات پێگیربون بهپێوهرهكانی بانكی زیاتر بوه و ههموو بازرگانهكان دهست بهكارهێنانی پهنچهری ئهلیكترۆنی كردوه و یارمهتیمان داون بۆ بهدهستخستنی دراوی بیانی بهنرخی فهرمی لهجێگای راهاتن لهسهر بازرگانیكردنێكی ناشهرعی". محەممەد شیاع سوودانی ئەوەشی خستەڕوو "دیناری عێراقی بەهێزە و وڵات لە باشترین دۆخی دارایی دایە، بەهای هەر دۆلارێک بەرامبەر بە دینار بۆ 1320 دینار دابەزێت".
ئێران رێوشوێنەکانی سەپاندنی سەرپۆش بە ناچاریی توند دەکاتەوە و رۆژانە هەزاران کورتەنامە بۆ بەشداربوانی هێڵەکانی مۆبایل رەوانە دەکات. میدیاکانی ئێران ئاشکرایان کردوە؛ تێچوی سەرجەم ئەو کورتەنامانەی تەنها لە 24 کاتژمێردا بۆ ئاگادارکردنەوە لە سەرپۆش نێردراوە زیاتر لە یەک ملیارد و 514 ملیۆن تمەن بوە کە بە دۆلار دەکاتە 30 هەزار دۆلار. پێگەی (خەبەرئۆنلاین) بڵاوی کردوەتەوە لە رۆژی یەکشەممەی رابردو و تەنها رۆژێک دوای دەستپێکردنی هەڵمەتی پۆلیس بۆسەپاندنی سەرپۆشی بە ناچاریی، هەزارن کورتەنامەی هۆشداریی بۆ دانیشتوانی ئێران نێردراوە و هەردوو رەگەزەکە لە سزاکانی پابەندنەبون بە سەرپۆش ئاگادار کراونەتەوە. پۆلیسی ئێران رۆژی شەممەی ئەم هەفتەیە هەڵمەتێکی بۆ سەپاندنی سەرپۆشی بەناچاری و رێگریی لە ژنان و کچانی بێسەرپۆش لە وڵاتەکە راگەیاند و لە رۆژی یەکەمی ئەو هەڵمەتەدا دەیان شوێنی گشتی بە بیانوی بونی ژنان و کچانی بێسەرپۆش داخران. پۆلیس رایگەیاندوە؛ تەنها لە یەکەم رۆژی ئەو پلانەدا هەزار کورتەنامەی ئاگادارکردنەوە بۆ خاوەنی ئەو ئۆتۆمبێلانە رەوانەکراوە کە شۆفێر و سەرنشینەکانیان پابەندی سەرپۆش نەبون و بە وتەی سەعید مونتەزیرمەهدی، وتەبێژی پۆلیسی ئێران نزیکەی 84%ی ئەوانەی ئاگادارکردنەوەیان بۆ رەوانە کراوە پابەندبونی خۆیان راگەیاندوە بەڵام ئەوانەی پابەندنی سەرپۆش نەبن، ئۆتۆمبێلەکانیان رادەگیرێت و سزا دەدرێن. ئاماژە بەوە کراوە تەنها لەو رۆژەدا 155 دوکان و خواردنگە و هۆڵی بۆنەکان بەهۆی پابەندنەبون بە سەرپۆشەوە داخراون و سێ هەزار و 500 شوێنی دیکەش ئاگادارکردنەوەیان بۆ کراوە. بە پێی بڕیاری دادگا و هەڵمەتی پۆلیسی ئێران هەر شوێن و دامەزراوە و دوکان و مارکێت و خواردنگەیەک رێگە بە کچان و ژنانی بێسەرپۆش بدات ئەو شوێنە دادەخرێت.
رێبەری کۆماری ئیسلامی ئێران ئەنجامدانی ریفراندۆم لە وڵاتەکە رەت دەکاتەوە و دەڵێت: لە هیچ شوێنێکی جیهان پرس بە هەمو خەڵکێک ناکرێت و هەمو پرسێکیش ناخرێتە راپرسی و ریفراندۆمەوە. عەلی خامنەیی رێبەری کۆماری ئیسلامی ئێران، ئەمڕۆ سێشەممە لە کۆبونەوەی لەگەڵ ژمارەیەک خوێندکاری زانکۆ و لایەنگری کۆماری ئیسلامی، ئەنجامدانی ریفراندۆم و راپرسیی لەو وڵاتە رەت کردەوە و رایگەیاند توانای چارەسەریی کێشەی وڵاتەکەیان هەیە و هەمو پرسێک پێویستی بە وەرگرتنی رای هەمو خەڵک نییە. بە وتەی خامنەیی ئەگەر کێشەکانی ئێران 100 هێندەی دیکەش گەورەبن پێویست بە ریفراندۆم ناکات و توانای چارەسەری کێشەکانیان هەیە بەڵام نابێت بێ هیوا بن. خامنەیی وتی: هەندێک کەس لەسەر بنەمای سۆشیال میدیا و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان شیکردنەوەی بە لێشاو بۆ بارودۆخەکان دەکەن ئەوەش هەڵەیە. وتەکانی خامنەیی لەکاتێکدایە پێشتر میرحسێن موسەوی، سەرکردەی بزوتنەوەی سەوز و باڵی ریفۆرمخوازی کۆماری ئیسلامی کە لە ماڵەکەی خۆیدا دەستبەسەرە داوای کرد بەهۆی سەرهەڵدانی ناڕەزایەتییەکان و چارەسەری کێشەکانی ئێران ریفراندۆم لەسەر دەستورێکی نوێ بکرێت. دوای موسەوی، حەسەن رۆحانی سەرۆک کۆماری پێشوی ئێران داوای کرد ریفراندۆم لە وڵاتەکەدا بەڕێوبچێت و جگە لەو دو سەرکردەیەی کۆماری ئیسلامی ژمارەیەکی بەرچاو لە بەرپرسانی باڵی ریفۆرمخوازی کۆماری ئیسلامی داوای راپرسی سەرتاسەریی و ریفراندۆمیان کردبو.
.jpg)
هەدەپە تیرۆرکردنی حسێن تورەلی هاوڵاتی باکوری کوردستان شاری دهۆک ئیدانە کرد و وتی، " رووڕەشیەکی گەورەیە کە هەرێمی کوردستان بووەتە ناوەندی کۆمەڵکوژیەکان." لیژنەی بەڕێوەبەری ناوەندی پارتی دیموکراتی گەلان (هەدەپە) راگەیەندراوێکی لەبارەی تیرۆرکردنی حسێن تورەلی هاوڵاتیەکی شاری باتمانی باکوری کوردستان لە شاری دهۆک بڵاوکردەوە. هەدەپە دەڵێت، " دوێنێ شەو، لە پارێزگای دهۆکی هەرێمی کوردستان کارسازێک بە ناوی حسێن تورەلی تیرۆرکرا. حسێن تورەلی هاوڵاتی تورکیا بوو و بەهۆی فشارەکانی سەر کورد بە ناچاری کۆچی کردووەتە هەرێمی کوردستان. ئەو هێزانەی تورئەلیان تیرۆر کرد بیانی نەبوون. ئەو هێزانە پێشتر بە هەمان شێوە، رۆژنامەنووس و ئەکادیمی ناگیهان ئاکارسەل، یاسین بوڵوت، محەمەد زەکی چەلەبی و زۆر سیاسەتمەداری دیکەیان شەهید کرد. باش دەزانین کە ئەو هێزانەی ئەم تیرۆرە دەکەن، بە هەمان شێوە هێرش دەکەنە سەر کەمپی مەخمور کە دانیشتووانەکەی لە نەوەتەکانی سەدەی رابردوودا بەهۆی سووتان و وێرانکردنی گوندەکانیان ناچار بوون کۆچ بکەن. هەدەپەش راشیگەیاند، ئەو هێزانەی ئەم کۆمەڵکوژیە دەکەن، بە شێوەیەکی ئاشکرا بە کورد دەڵێن، " لەم جیهانە هیچ شوێنێک بۆ ئێوە ئارام نییە و لە هیچ شوێنێک رێگە نادەین ئێوە بژین'. رووڕەشیەکی گەورەیە کە هەرێمی کوردستان بووەتە ناوەندی کۆمەڵکوژیەکان! هەدەپە لە کۆتاییدا کەشتنی ئەو هاوڵاتیەی باکوری کوردستان بە توندی شەرمەزار کرد و وتی، " باش دەزانین ئەو هێزانەی نەوەتەکانەوە تاوەکو ئێستا کوشتن و کۆمەڵکوژی دژی کورد دەکەن، لە چی دۆخێکداین. چارەنوسی ئەو هێزانەی ئەمڕۆش هێرش دەکەنە سەر کورد، وەک هێزەکانی پێشوو دەبێت. پێشتریش سەرمان دانەنەواند و ئەمڕۆش داینانەوێنین. بانگەوازی لە گەلی کورد و هەموو هێزە شۆڕشگێرەکان و دیموکراتەکانی تورکیا دەکەین: لە بەرامبەر ئەو هێرشانە بێدەنگ نەبن و هەڵوێست پیشان بدەن."
