هاوڵاتی چەند کاتژمێرێک پێش ئێستا ئیسرائیل نەخۆشخانەی مهعمهدانی لە ناوەندی غەززە بۆردوومانکرد و ژمارەیەکی زۆر هاوڵاتی کە نەخۆشخانەکان وەک پەناگەیەک بەکاردەهێنن بۆ دورکەوتنەوە لە هێرش و بۆردوومانە بەردەوامەکان بوونە قوربانی. وهزارهتی تهندروستی فهڵهستین رایدهگهیهنێت، زیاتر له 500 كهس له نهخۆشخانهكه گیانیان لهدهستداوه و سهدانی دیكهش بریندار بوونه و ههندێكی دیكهشیان تا ئێستا لهژێر داروپهردوودان و رزگار نهكراون . ئەم هێرشە بووە هۆی کاردانەوەی وڵآتە عەرەبییەکان بە تایبەتی و جیهانیش هاوکات کۆمەڵگای نێودەوڵەتی ئیدانەی هێرشەکە دەکەن. كاردانەوەكان: رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆكی توركیا: پێویستە ئەم كارە دڕندانە بێ پێشینەیە لە غەززە رابگیردرێت. وەزارەتی دەرەوەی قەتەر: پێویستە كۆمەڵگای نێودەوڵەتی بەرپرسیارێتی تاوانەكانی ئیسرائیل بەرامبەر سڤیلەكان هەڵبگرێت. وهزارهتی دهرهوهی ئوردن : ئهوهی له غهززه روو دهدات بهتایبهت بهرامبهر به هاووڵاتییان، تاوانی مرۆڤایهتی و كۆمهڵكوژییه و ئیسرائیل لێی بهرپرسیاره. ههروهها به پێویستی زانیوه پهله بكرێت له راگرتنی هێرشهكانی ئیسرائیل بۆ سهر هاووڵاتییانی مهدهنی. هاوكات داوای كردووه پهله بكرێت له گهیاندنی پێداویستییه مرۆیی و تهندروستییهكان بۆ كهرتی غهززه. سەرۆك وەزیرانی فەلەستین: هێرشی سەر نەخۆشخانەی مەعمەدانی تاوانێكی مەترسیدارە. سەرۆك وەزیرانی كەنەدا: هێرشكردنەسەر هەر نەخۆشخانەیەك كارێكی قەدەغەكراوە. وهزارهتی دهرهوهی میسر هێرشهكه به تۆڵهسندنهوه له هاووڵاتییانی مهدهنی ناودهبات و به پێویستی دهزانێت كۆمهڵگهی نێودهوڵهتی ههنگاوی جددی بنێت بۆ راگرتنی یاساشكێنییهكانی ئیسرائیل دژ به هاووڵاتییانی فهڵهستینی. تەندروستی جیهانی: سەركۆنەی هێرشی سەر نەخۆشخانەی مەعمەدانی دەكەین رۆیتەرز: مەحمود عەباس سەرۆكی فەلەستین ئوردنی بەجێهێشت و گەڕایەوە رامەڵا كە بڕیاربوو لەكۆبوونەوەی چوارقۆڵی لەگەڵ جۆبایدن سەرۆكی ئەمریكا بەشداریبكات. وهزارهتی دهرهوهی ئێران له راگهیاندراوێكدا داوا له نهتهوه یهكگرتووهكان و ئهنجوومهنی ئاسایشی نێودهوڵهتی دهكات بهرپرسیارهتی خۆیان جێبهجێ بكهن و لێكۆڵینهوه لهو تاوانه مرۆییه بكهن و بهرپرسانی دادگایی بكهن. ناسر كهنعانی، گوتهبێژی وهزارهتی دهرهوهی ئێران دهڵێت، ئهوهی روویداوه تاوانه و كارێكی دڕندانهیه و بهڵگهیه لهسهر ئهوهی ئیسرائیل بههیچ شێوهیهك له كاتی جهنگدا پابهندی بنهما نێودهوڵهتییهكان نابێت. كۆمكاری وڵاتانی عهرهبی له راگهیهندراوێكدا سهركۆنهی هێرشهكه دهكات و داوا له وڵاتانی رۆژئاوا دهكات دهستبهجێ رێگه لهو كارهساتانه بگرن. یهكێتی ئهوروپا له بهیانێكدا دهڵێت، هێرشكردنه سهر ژێرخانه مهدهنییهكانی غهززه، بابهتێكه له دهرهوهی یاسای نێودهوڵهتی مامهڵهی لهگهڵدا دهكرێت.
.jpg)
لە دهۆک قەیرانی کەمی غاز سەریهەڵداوەو هاوڵاتییان دەبێت ناوبنوسن و سەرەبگرن بۆ وەرگرتنی و چەند ڕۆژیک چاوەڕێبکەن سەرەیان بێت. پەیامنێری هاوڵاتی لە دهۆک ڕایگەیاند، چەندرۆژێکە قەیرانی کەمی غاز لەشاری دهۆک سەرهەڵداوە، لەهەمانکاتدا یەک بوتڵی غازی بازرگانی بووەتە 15هەزار دینار. هاوکات کاوار بەرواری، دانیشتووی سەنتەری دهۆک لەم بارەیەوە بە هاوڵاتی وت" چەند رۆژیکە دوبارە قەیرانی کەمی غاز دەستیپیکردوە و بەجورێکە لەئێستادا بۆ وەرگرتنی یەک بۆتڵی غاز دەبێت پێشتر ناوی خۆت بنوسیت و سەرەبگریت". ئەو هاوڵاتییە دەڵێت، " ئەگەر لەدەرەوەش غاز بکری یەک بۆتڵی بە 15هەزار دیناره" کاوار بەرواری ئەوەشی ڕونکردەوە "هەرماوە ماوە ئەم قەیرانە لەدهۆک روودەدات کەسیش نازانێ هۆکارچیە، تەنیا کەسانی هەژار باجەکەی دەدەن، زانیاریم هەیە ماڵ هەبووە نەیتوانیوە چاوەریێ بکەت ناچاربووە لەدەرەوە بکرێت" رۆژانە دهۆک پێویستی بە 280 تۆن غازە، ئەم رێژەیە وەکۆ خۆی ناگات بوویە قەیران دروست دەبێت، ئەمە جگە لەوەی نزیکەی ملیونێک کەس لەئاوارە و پەنابەر لەپارێزگای دهۆک دەژین.
هاوڵاتی تەندروستیی کەرتی غەززە دەڵێت، لە ئەنجامی بۆردوومانکردنی نەخۆشخانەیەک 200 کەس تاوەکو 300 کەس گیانیان لەدەستداوە. سوپای ئیسرائیلیش دەڵێت، بەدواداچوون بۆ ئەو هەواڵە دەکات. وتەبێژی تەندروستی غەززە لە راگەیاندراوێکدا بڵاویکردەوە ئیسرائیل نەخۆشخانەی العەرەبی لە کەرتی غەززە بۆردوومانکردووە و بەهۆیەوە 200 کەس بۆ 300 کەس کوژران و لانیکەم 500 کەسی دیکەش بریندار بوون. و سەدان کەسیش لەژێر داروپەردووی نەخۆشخانەکەدا ماونەتەوە. تەندروستی غەززە ئاماژە بەوە دەکات، ئەو کەسانەی کوژراون، ماڵ و حاڵی خۆیان جێهێشتبوو و بۆ ئەوەی ژیانیان پارێزراو بێت، چووبوونە حەوشەی نەخۆشخانەکە و لەوێ دەمانەوە. وەک تەندروستی غەززە بڵاویکردوەتەوە، سەتان کەسی دیکەش تاوەکو ئێستا لەژێر داروپەردووی نەخۆشخانە بۆردوومانکراوەکەدان. بەهۆی ئەم كارەساتەوە دەسەڵاتدارانی فەلەستین سێ رۆژ ماتەمینی گشتییان راگەیاند. هاوکات ئاژانسی ئەسۆشەیتێدپرێس باس لەوە ئەکات، ئەگەر ئەم هەواڵە پشتڕاست بکرێتەوە، ئەمە قورسترین هێرشی ئیسرائیل بووە لە ساڵی ٢٠٠٨ەوە کە زۆرترین کەس تێیدا کوژراون. بەرپرسانی ئیسرائیل باس لەوە ئەکەن خەریکی تاوتوێکردنی ئەو راپۆرتانەن. دانیەل هەگاری، وتەبێژی سوپای ئیسرائیل لەمبارەوە وتوویەتی :" هێشتا هیچ وردەکارییەکمان لەسەر ژمارەی قوربانییەکانی ئەو نەخۆشخانە نەگەیشتۆتە دەست. ئێمە خەریکی تاوتوێکردنی زانیارییەکانین. هەر زانیارییەکی وردمان پێ بگات رایدەگەیەنین. نازانین ئەمە بە هۆی هێرشی ئیسرائیلەوە بووە یان نا". لە ١١ رۆژی رابردوودا و دوای هێرشی حەماس بۆ سەر ئیسرائیل و وەڵامدانەوەی ئیسرائیل، نەخۆشخانەکان بوون بە پەناگەی دانیشتوانی غەزە. سوپای ئیسرائیل پێشتر بە خەڵکی دانیشتووی کەرتی غەزەی راگەیاندبوو کە باکووری کەرتی غەزە جێ بهێڵن و بەرەو باشوور بڕۆن بۆ ئەوەی لە هێرشەکان پارێزراو بن. حەماس داوا لە خەڵک دەکات لە ناو غەزەدا بمێننەوەو بەریان پێ ئەگرێت کەرتی غەزە جێ بهێڵن و خەڵک وەک قەڵغانی ئینسانی بەکار ئەهێنێت.
هاوڵاتی وەزارەتی دارایی هەرێم رایگەیاند، شاندی حکومی هەرێم گەیشتوەتە بەغدا و سبەینێ لەگەڵ وەزیری دارایی و لیژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق کۆدەبنەوە، لە کۆبونەوەکەش کێشەکانی پەیوەست بە پرسی موچە و بودجە تاوتوێ دەکرێت، هەروەها پاکتاوی دارایی شەش مانگی سەرەتای ئەمساڵ و ژمارەی موچەخۆرانی هەرێم بۆ حکومەتی عێراق دەخرێتە ڕو. وەزارەری دارایی هەرێم لە راگەیەنراوێکدا بڵاویکردەوە، لە سەر بانگێشتی لیژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق، ئەمڕۆ سێ شەممە، ئاوات جەناب نوری وەزیری دارایی و ئابوری هەرێمی کوردستان، بەیاوەری شاندێکی حکومی هەرێم بەرەو شاری بەغداد بەڕێکەوتن. وەزارەتی دارایی ئاماژەی بەوەکردوە،لە کۆبونەوەکەدا زانیاری تەواو لەسەر خەرجی و داهاتی شەش مانگی سەرەتای ساڵی 2023 و ژمارەی فەرمانبەر و مووچەخۆرانی هەرێمی کوردستان دەدەینە لیژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق کە لەلایەن وەفدی هاوبەشی هەردو دیوانی چاودێری دارایی عێراق و هەرێمی کوردستان وردبینی کراوە. باس لەوەشکراوە، شاندی حکومی هەرێم پێکهاتوە لە، ئاوات جەناب نوری وەزیری دارایی هەرێم، ئومێد سەباح سەرۆکی دیوانی ئەنجومەنی وەزیران، ئامانج ڕەحیم سکرتێری ئەنجومەنی وەزیران و عەبدولحەکیم خەسرەو سەرۆکی فەرمانگەی هەماهەنگی و بەدواداچون و ژمارەیەک راوێژکار.
هاوڵاتی پارێزگارى بانکى ناوەندیی عێراق دەڵێت، زۆر هۆکار کاریگەرییان لەسەر نرخی ئاڵوگۆڕکردن هەیە، گرنگترینیان دزەکردنی دۆلارە بۆ وڵاتانی دراوسێ و مامەڵەکردنی ناوخۆیی لە بازاڕە ناوخۆییەکان بە دراوێکی دیكه جگە لە دراوی نیشتمانی، هەروەها نەبونی تەواوەتی کۆنتڕۆڵکردنی بەندەرەکان و قاچاغچێتی. وەزارەتی دەرەوەی عێراق لە راگەیەندراوێکدا بڵاویکردەوە، ئەنجومەنی وەزیرانی ئابووری بە سەرۆکایەتی فوئاد حسێن وەزیری دەرەوە و جێگری سەرۆکوەزیران بۆ کاروباری ئابووری تایبەت بە پرسی ناجێگیری بەھای دینار بەرامبەر بە دۆلار کۆبووەتەوە. بەگوێرەی ڕاگەیەندراوەکە پارێزگاری بانکی ناوەندی ئاماژەی بە چەند هۆکاریک کردووە کە بوونەتە هۆی ناجێگیری نرخی دراوی دۆلار بەرامبەر دینار، ئە هۆکارانەش گرنگترینیان دزەکردنی دۆلارە بۆ وڵاتانی دراوسێ و مامەڵەکردنی ناوخۆیی لە بازاڕە ناوخۆییەکان بە دراوێکی دیكه جگە لە دراوی نیشتمانی، هەروەها نەبونی تەواوەتی کۆنتڕۆڵکردنی بەندەرەکان و قاچاغچێتی. ئەوەشھاتووە، لە کۆبوونەوەکەدا، عەلی عەلاق پارێزگاری بانکی ناوەندیی جەختیکردۆتەوە کە دزەپێکردنی دۆلار بۆ وڵاتانی دراوسێی عێراق بەردەوامە و ھێشتا تەواوی دەروازە سنوورییەکان کۆنتڕۆڵنەکراون. هاوکات ئهوهشی خستۆتەڕوو کە، ئاستی هەڵاوسان بەشێوەیەکی بەرچاو دابەزیوە و ئەو کاڵایانە کە بە فەرمی دههێنرێنه ناو عێراقهوه نرخهكانیان سەقامگیریان بەخۆوە بینیوه، چونکە هاوردەکردن بە نرخی فەرمی دەیانگرێتەوە.
هاوڵاتی ژمارەی كوژراوانی ئیسرائیل و فەڵەستین لە بەرزبونەوەدایە و بەپێی ئامارێكی رێكخراوی یونسیفیش، زیاتر لە 700 منداڵ لە كەرتی غەززە بەهۆی بۆردومانەكانی ئیسرائیلەوە گیانیان لە دەستداوە. رێکخراوی یونسیف لە راگەیەنراوێکدا رایگەیاند، رەوشی مرۆی کەرتی غەززە زۆر خراپەو بەرەو خراپتریش دەروات بە تایبەتیش بۆ منداڵان، تا ئێستا زیاتر لە ٧٠٠ منداڵ بەھۆی بۆردومانەکانی ئیسرائیلەوە گیانیانلە دەستداوە دوو ھەزار ٥٠٠ تریش برینداربوون. ئەو ڕێکخراوە داواشدەکات بە زووترین کات رێرەوی مرۆیی لەدەروازەی رەفەح بکرێتەوە ئەوەی بتوانن بە زووترین کات یارمەتی ئەو منداڵانە بدەن کە لەو شارە گیریایانخواردووە. لە 7ى تشرینى یەکەم بزووتنەوەی حەماس ئۆپەراسیۆنی "تۆفانی ئەقسا"ی دژ بە ئیسرائیل راگەیاند و هێرشیکردە ناوچەکانى پشتێنەى غەززە کە لەژێر دەسەڵاتى ئیسرائیلدایە، لە ساتی دەستپێکردنی هێرشەکەی حەماسەوە تا ئێستە شەڕو پێکدادان بەردەوامەو تا دێت ژمارەی قوربانیانی هەردوو لا بەرزدەبنەوە . وەزارەتی تەندروستیی فەڵەستین بڵاویكردەوە، بەهۆی بۆردومانەكانی ئیسرائیلەوە بۆ سەر كەرتی غەززە و كەناری رۆژئاوا، دوو هەزار و 873 كەس كوژراون و زۆرینەیان ژن و منداڵن، هەروەها نزیكەی 12 هەزار كەسی دیكەش برینداربوون. هاوکات بەپێی راگەیەندراوێكی سوپای ئیسرائیل، بەهۆی هێرشەكانی بزووتنەوەی حەماسەوە بۆ سەر ئیسرائیل تائێستا زیاتر لە هەزار و 400 ئیسرائیلی كوژراون و 258 یان سەربازن و چوار هەزار و 229 كەسی دیكەش بریندارن و هەروەها، 250 كەسیش بەدیلگیراون.
هاوڵاتی دادگا ی تاران سزای ساڵێک زیندانی بەسەر پارێزەرەکەی دۆسیەی ژینا ئەمینیدا سەپاند. تۆڕی مافەکانی مرۆڤی کوردستان رایگەیاند،"ساڵح نیکبەخت"یاساناس و پارێزەری خانەوادەی ژینا ئەمینی، بە تۆمەتی بانگەشەی دژ بە حکوومەت لە لایەن لقی ٢٨ی دادگای شۆڕشی ئیسلامیی تارانەوە، سزای ساڵێک بەندکردن و دوو ساڵ قەدەغەبوونی چالاکی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانی وەک سزای تەواوکەر بە سەردا سەپێنرا. نیکبەخت مانگی ئاداری 2023 لە دادگای تارانەوە بانگکرا و بە بانگەشەکردن دژی دەسەڵاتی ئێران تۆمەتبار کرا و لە دوو دانیشتنی دادگادا بەرگری لە خۆی کرد. عەلی رەزایی، پارێزەری ساڵح نیکبەخت دەڵێت، لانی زۆری سزا بۆ ئەو تۆمەتە، یەک ساڵ بەندکردنە و دادگە ئەو سزایەی بەسەر بریگرتەکەیدا سەپاندووە و هیچ گرنگی بەو بەرگرییانە نەداوە لە دادگە خستوویانەتەڕوو. رەزایی هەروەها دەڵێت، ساڵح نیکبەخت خواستی ئەوەی نییە تانە لە بڕیارەکە بدات، بەڵام ئەو وەکو پارێزەرەکەی ئەو کارە دەکات و داوا دەکات، سزاکە هەڵبوەشێندرێتەوە. لەبارەی تۆمەتبارکردنیشی بە بانگەشەکردن دژی دەسەڵات دەڵێت، "ساڵح نیکبەخت لە دۆسیەی ژینا ئەمینیدا ئەرکی خۆی جێبەجێ کردووە و کارێکی نایاسایی نەکردووە." عەلی ڕەزایی لە دووتوێی بەیاننامەیەکدا کە تۆڕی مافەکانی مرۆڤی کوردستان بڵاویکردۆتەوە دەقەکەی بەم شێوەیەیە: «بە داخەوە دادگا بەبێ لەبەرچاوگرتنی بەرگرییەکانی من و بەڕێز نیکبەخت، قورسترین سزای ئەم تۆمەتەی بەسەر پارێزوانەکەمدا سەپاندووە کە ساڵێک بەندکرانە». لەم بەیاننامەیەدا هاتووە: «دادگا لە حوکمەکەدا هەموو ئەو ٩ وتووێژەی ساڵح نیکبەخت کە وەزارەتی ئیتلاعات پشتی پێ بەستوون، وەکوو بەڵگەی تاوان لە قەڵەم داوە. ئەو وتووێژانە بریتین لە: ١. شیکردنەوەی دۆخی کۆڵبەران و کوشتنیان لە ئێراندا، ٢. بۆچوونی یاساناسانەی پارێزوانەکەم لەسەر دەنگۆی خنکاندنی پەناخوازە ئەفغانستانییەکان، ٣. ڕەخنەگرتن لە بڵاوکردنەوەی دانپیانانی زۆرەملێی تۆمەتبارانی سیاسی (ئەمنییەتی) لە تەلەڤیزیۆنەوە و بەرپرسایەتیی کاربەدەستانی حکومەت لە پاراستنی گیانی دەستبەسەرکراواندا لە تەلەڤیزیۆنی ئێران ئینتەرناشناڵدا و وتووێژ کردن لەگەڵ تەلەڤیزیۆنی بیبیسیی فارسیدا لەسەر: ١. بەیاننامەی سەرئاوەڵای پارێزەران، چالاکانی مەدەنی و ڕۆژنامەوانان بۆ شەرمەزارکردنی هێرشی ئەرتەشی تورکیا بۆ سەر ڕۆژئاوای کوردستان، ٢. شیکردنەوەی هۆکارەکانی نەدانی مۆڵەتی شۆفیریی مۆتۆر بۆ ژنان کە ڕایگەیاندبوو ئەم کارە هیچ بنەمایەکی شەرعی و یاسایی نییە، ٣. شیکردنەوەی ڕەوتی ئازادکردنی زیندانییەکی سیاسیی کوردی مەحکووم بە ئێعدام لە زیندانی ئێران (کەمال حەسەن ڕەمەزان) کە بە پارێزەریی بەڕێز نیکبەخت لە ئێعدام ڕزگاری بوو، هەروەها دیسانەوە وتووێژ لەگەڵ ڕادیۆ فەردا لەسەر شەرمەزارکردنی هێرشی ئەرتەشی تورکیا بۆ سەر ڕۆژئاوای کوردستان. هەرهەموو ئەم وتووێژانە لە نێوان ساڵەکانی ١٣٩٨ تا ١٤٠١ (٢٠١٩ تا ٢٠٢٢) واتە تا پێش خەرمانانی ١٤٠١ (سێپتامبەری ٢٠٢٢) ئەنجام دراون. ئەوەی مایەی سەرسووڕمانە، پێداگرتنی شکاتکار و دادگاکەیە لەسەر تانەدانی پارێزوانەکەم لە بۆچوونی پزیشکیی داد. بەڕێز نیکبەخت بەپێی ئەرکی یاسایی خۆی تانەی لە بۆچوونی پزیشکیی داد وەکوو بۆچوونی پسپۆڕانە لە پرسی کوشتنی ژینا ئەمینیدا داوە و وتوویەتی لەبەر ئەوەی کە بۆچوونی پزیشکیی داد تەنها ڕێگای دۆزینەوەی حەقیقەتە [نەک خودی حەقیقەت]، وەکوو هەموو بۆچوونێکی پسپۆڕانەی دیکە، تەواوکراو و قەتعی نییە. هەروەها داوای کردبوو پرسی گیانبەختکردنی ژینا لە کۆمیسیۆنێکی دیکەدا لێکۆڵینەوەی دووبارەی بۆ بکرێت و بەو پێیەی کە پارێزەران و بنەماڵەی ژینا شارەزایی پێویستیان لە زانستی پزیشکیدا نییە، پێویستە لە دووهەم کۆمیسیۆنەکەدا ٥ کەس لەو ١٢ پزیشکە ناسراوەی ئێران کە لە لایەن بنەماڵەی ژیناوە دەستنیشان کراون، بەشداری بکەن و کۆمیسیۆنەکە بە ئامادەبوونی ئەم پزیشکانە لە ڕەوتی ڕووداوەکە و هۆکارەکانی مەرگی ژینا بکۆڵێتەوە، تاکوو ئەگەر پرسیارێک لە ئارادا بێت لە لایەن ئەم پزیشکانەوە بخرێتە بەردەست. ئەمە نە تاوانە و نە پارێزوانەکەم شتێک جیا لەمەی داوا کردووە. بە داخەوە دادسەرا و دادگای شۆڕشی ئیسلامی بەبێ لەبەرچاوگرتنی وتە یاساییەکانی بەڕێز نیکبەخت، وتووێژەکەی بەڕێزیانی لەگەڵ ڕۆژنامەی «ئێعتماد»دا سەبارەت بە ڕوونکردنەوەی ڕەوتی لێکۆڵینەوە لە دۆسیەی مەرگی ژینا ئەمینی وەکوو یەکێک لە بەڵگەکان بۆ سەلماندنی تاوانی «بانگەشەی دژ بە حکومەت» لە قەڵەم داوە و لەبەر ئەم وتووێژانە سزایان بە سەر بەڕێز نیکبەختدا سەپاندووە». "ساڵح نیکبەخت"یاساناس و پارێزەری یاسایی تەمەن ٧٢ ساڵ زیاتر لە ٤٠ ساڵە کاری پارێزەری دەکات، لە چەندین دۆسیەی سیاسی و ڕۆژنامەوانیدا، لەوانە دۆسیەی زیندانیان و چالاکانی سیاسی و مەدەنیی کورد و تورک و عەرەب، ئەرکی پارێزەریی لە ئەستۆ گرتووە.
هاوڵاتی تیمی کوردستانی عێراقی ڕێکخراوی CPTی ئەمریکی ، ژمارەی قوربانیانی مەدەنی و جۆر و هێرشی بۆردوومانەکانی تورکیای بۆسەر هاوڵاتیانی مەدەنی لە ساڵی ٢٠٢٣دا لە هەریمی کوردستان بڵاوکردەوە. بە گوێرەی ئەو داوات و زانیارییانەی ئەو ڕێکخراوە بڵاویکردۆتەوە ، لە ١ی کانوونی دووەمی ساڵی ٢٠٢٣وە، تاوەکو ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣، بەهۆی بۆردوومان و ئۆپەراسیۆنەکانی تورکیا لە خاکی هەرێمی کوردستاندا ١٠ هاوڵاتی مەدەنی شەهیدبوون و ١٢ هاوڵاتی تری مەدەنیش برینداربوون. دەشڵێت: ٦ لەو هاوڵاتییە مەدەنیانە بەهۆی هێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و ٣ هاوڵاتی تر بەهۆی فڕۆکەی جەنگی و ١ هاوڵاتی تریش بەهۆی تەقینەوەی مین لەدەوروبەری یەکێک لە بارەگا سەربازییەکان شەهید بوون. سەبارەت بە بریندارەکان CPT باسی لەوەکردووە: لەناو بریندارەکانیشدا، ٢ هاوڵاتی مەدەنی بەهۆی تەقەی ڕاستەوخۆی سەربازانی تورکیا و ٩ هاوڵاتی تریش بەهۆی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و ١ هاوڵاتی تریش بە هۆی تەقینەوەی مین برینداربوون. لە ڕاپۆرتەکەی ڕێکخراوەکەدا باس لە شوێنی بۆردومانەکان کراوە و دەڵێت: لەلە ناوشەهیدەکاندا، ٣ هاوڵاتی لەکاتی کۆکردنەوەی گژوگیای بەهارەدا و ٦ هاوڵاتی تر لە ناو ئۆتۆمبێل و ١ هاوڵاتیش لە ماڵەوە بەئامانجگیراون، هەرچی بریندارەکانیشن، ٢یان لە کاتی لەوەڕاندنی مەڕ و ماڵاتەکانیاندا و ٥یان لە ناو ئۆتۆمبێل و ٣یانیان لە ناو کەمپی ئاوارەکانی مەخمور و ١ هاوڵاتی لەکاتی کۆکردنەوەی گژوگیای بەهارە و ١ هاوڵاتی تریش لە ناو ماڵەکەی خۆیدا بە ئامانجگیراون. سەبارەت بە شوێنی ڕووداوەکان و هێرشەکان بۆسەر هاوڵاتیانی مەدەنی کە تیایدا قوربانی مەدەنی کەوتۆتەوە، لە پارێزگای دهۆک ٤ شەهید و ٢ بریندار، لە پارێزگای هەولێر ١ شەهید و ٨ بریندار، هەروەها لە پارێزگای سلێمانی ٥ شەهید و ٢ بریندار بەهۆی ئۆپەراسیۆن و هێرشەکانی تورکیا بۆسەر خاکی هەرێم لە ساڵی ٢٠٢٣دا تۆمارکراون. ئەو ڕێکخراوەو ئەمەریکییە دەڵێت: " سوپای تورکیا، لە درێژکراوی ئۆپەراسیۆنی چنگی قوفڵدا کە لە ناوەڕاستی مانگی نیسانی ٢٠٢٢دا ڕایگەیاند، بەبەراورد بە ساڵانی ڕابردوو بە قوڵاییەکی زیاتر و بە دووری سەدان کیلۆمەتر لە سنوری نێوان تورکیا-عێراق، سەرباری بە ئامانجگرتنی گەریلاکانی پارتی کرێکارانی کوردستان، هاوڵاتیانی مەدەنی و گوندنشینان و جوتیارانی هەرێمی کوردستان بە ئامانجدەگرێت."
هاوڵاتی دوای ئەوەی دوێنێ خەڵکی گوندی تۆپزاوە، دژی جێگیرکردنی سوپای عێراق لە سەربازگەی ئەنفال لە تۆبزاوا گردبوونەوە و ناڕەزایەتییان دەربڕی، ئەمڕۆ فیرقەی 11ی سوپای عێراق لە سەربازگەکە کشایەوە. فراكسیۆنه كوردیهكان (پارتی، یهكێتی، كۆمهڵی دادگهری، نهوهی نوێ، یهكگرتو) له ئهنجومهنی نوێنهرانی عێراق یاداشتێكیان بههاوبهشی نوسی و واژویانكرد، ئاڕاستهی سهرۆكی ئهنجومهنی نوێنهرانیان كرد و ناڕهزایهتیان بهرامبهر به چونی سوپای عێراق بۆ گوندی تۆبزاوه دهربڕی. فراکسیۆنەکان لە یاداشتەکەدا داوایان کردووە ئەو گوندە نەکرێت به بنكهیهكی سهربازی كه ماوهی چهند ڕۆژێك بوو هێزێك بۆئەو مهبهسته هاتبونه گوندهكه. 15ی ئهم مانگه بهمهبهستی دروستكردنی سهربازگه، هێزهكانی سوپای عێراق هێرشیانكرده سهر ژمارهیهك هاوڵاتی كورد له گوندی تۆپزاوهی خواروی كهركوك و گرژی و ئاڵۆزی لهنێوانیان دروستبو، هاوڵاتیانی ئهو گونده ئاگاداركراونهتهوه، زێدی خۆیان بهجێبهێڵن.
هاوڵاتی نوێنەری گشتی وانەبێژان لە هەرێمی کوردستان رایگەیاند سبەی چوارشەممە شایستە داراییەکانی مامۆستایانی وانەبێژان لە سنوری پەروەردەکانی بەردەڕەش، ئاکرێ و ئامێدی دابەش دەکرێت. عەلی رەئوف، نوێنەری گشتی وانەبێژان لە هەرێمی کوردستان بە هاوڵاتی راگەیاند، "سبەی چوارشەممە شایستە داراییەکانی مامۆستایانی وانەبێژی پەروەردەکانی بەردەڕەش، ئاکرێ و ئامێدی بۆ مانگی 8ی 2023 دابەشدەکرێت. عەلی رەئوف دەشڵێت، "بۆ پەروەردەکانی تر لەسەر هێڵین کە بەزووترین کات دابەشبکرێت، بەڵام جارێ تەنها بۆ ئەو سێ پەروەردەیەیە لە سنوری پارێزگای دهۆک."
هاوڵاتی راوێژکاری ئەڵمانیا هۆشداری دەدات بە ئێران و حیزبوڵای ئێران کە خۆیان لە جەنگی ئیسرائیل-حەماس بەدووربگرن و دەشلیت، پێویستە ئەم جەنگە پەل نەهاوێت بۆ ناوچەکانی دیکە. ئەمڕۆ سێشەممە ١٧ی تشرینی یەکەمی 2023، ئۆلاف شۆلتز، راوێژکاری ئەڵمانیا، لەمیانی گەشتەکەیدا بۆ ئیسرائیل، سەردانی ئوردنی کرد و لەگەڵ شا عەبدوڵڵا، شای ئوردن کۆبوەوە. ئۆلاف شۆڵتز، لە دیدارەکەیەکدا لەگەڵ شای ئوردن، باسی لەوە کرد پێویستە بەر لەوە بگیردرێت ئەم جەنگە پەل بهاوێت و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بگرێتەوە. راوێژکاری ئەڵمانیا ئێران و حیزبوڵڵای لوبنانی ئاگادار کردەوە کە خۆیان لەم جەنگە بەدوور بگرن و خۆیان تێکەڵ بەم جەنگە نەکەن. وتەکانی ئۆلاف شۆڵتز لەکاتێکدایە کە لە نسوری لوبنانەوە شەڕ و پێکدادان لەنیوان حیزبوڵای لوبنان و ئیسرائیل بوونی هەیە و حیزبوڵا بە مووشەک هێرش دەکاتە سەر سنورەکانی ئیسرائیل و سوپای ئیسرائیل بە هێرشی موشەکی و هێرشی ئاسمانی وەڵام دەداتەوە. چاودێرانی سەربازی و سیاسی پێیانوایە کە ئەگەر جەنگەکە بەردەوام بێت ئەگەری کردنەوەی چەند بەرەیەکی تری جەنگ هەیە لەوانە لە لوبنان و سوریاوە.
هاوڵاتی بەیانی ئەمڕۆ ئۆتۆمبێلێک لە چیای هەیبەت سوڵتان لە کۆیە بە فڕۆکەی بێ فڕۆکەوان بە ئامانج گیرا و تێیدا شۆفیری ئۆتۆمبێلەکە گیانی لەدەستدا. لەسەر روداوەکە شیروان جەلال، یاریدەدەری بەڕێوەبەری گشتیی تەندروستی کۆیە رایگەیاند، لەناو ئۆتۆمبێلەکە جگە لە شوفێرەکە کە گیانی لەدەستداوە دوو ژن و منداڵێکیش هەبوون. بەپێی زانیارییە سەرەتاییەکان، سەرنشینەکانی تریش برینداربوون.
هاوڵاتی پاریزگاری هەولیر رایگەیاند، دادگای فیدڕاڵی عێراق بە فەرمی حکومەتی ەهرێمی ئاگادارکردووەتەوە بەوەی کۆتایی بە کارەکانی ئەنجومنەی پارێزگاکان بهیدرێت لە سێ پارێزگاکەی هەرێم و دەشڵێت، "چاوەروانی بڕیاری ئەنجومەنی وەزیرانی حکومەتی هەرێمین" لەسەر ئەوەی هەنگاوی داهاتوو چی بکرێت. لە کۆنگرەیەکەی رۆژنامەوانیدا ئومێد خۆشناو، پارێزگاری هەولێر رایگەیاند، رۆژی پێنج شەممەی رابردوو نوسراوی فەرمی لە دادگای باڵای فیدراڵیەوە گەیشتووەتە هەرێمی كوردستان, سەبارەت بە پرسی کۆتایهێنان بە کارەکانی ئەنجومەنی پارێزگاکان لە هەولێر و دهۆک و سلێمانی. پارێزگاری هەولیر باسی لەوەشکرد، پارێزگارەكان و ئەنجومەنی پارێزگاكان لە كوردستان چاوەڕوانی دەرچوونی بڕیاڕی ئەنجومەنی وەزیرانن سەبارەت بە چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ بڕیارەكەی دادگای فیدراڵی. دوای بەنادەستووری دانانی ماوەی درێژکردنەوەی پەرلەمان، دادگای فیدڕاڵی لە رۆژی 24ی مانگی رابردوو بڕیاریدا ئەنجومەنی پارێگاکانی هەرێمی کوردستانیش هەڵبوەشێندرێنەوە بەهۆی ئەوەی کە ماوەی یاساییان تەواو بووە.
هاوڵاتی وەزیری دەرەوەی ئێران هۆشداری دەدات کە رێگە نادرێت ئیسرائیل هێرش بکاتە سەر غەززە بەبێ ئەوەی بێ زیان دەرچێت و دەڵێت لە چەند کاتژمێری داهاتوودا بزوتنەوەی حەماس کردەی "پێشگرتن" ئەنجام دەدات. حوسەین ئەمیرعەبدوڵاهیان، وەزیری دەرەوەی ئێران بە کەناڵی فەرمی ئێرانی راگەیاند، "سەرکردەکانی بەرەی بەرەنگاری رێگە نادەن بە رژێمی زایۆنی هیچ کردەوەیەک لە غەززە ئەنجام بدات... هەموو بژاردەیەک کراوەیە و نابێت چاوپۆشی لە تاوانەکانی جەنگ بکەین بۆ سەر خەڵکی غەززە." وەزیری دەرەوەی ئێران باس لەوەش دەکات، "بەرەی بەرەنگاری لەتوانایدایە جەنگێکی درێژخایەن دژی دوژمن بەرپا بکات.... لە چەند کاتژمێری داهاتوودا چاوەڕێی ئەوە دەکەین بەرەی بەرەنگاری کردەی پێشگرتن" لە هێرشی چاوەڕوانکراوی ئیسرائیل بکات. وتەکانی وەزیری دەرەوەی ئێران لەکاتێکدایە کە سوپای ئیسرائیل لەسەر سنور خۆی کۆدەکاتەوە بۆ ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنێکی زەمینی بۆ سەر غەززە. ئێران چەندین ساڵە پشتگیری حەماس دەکات و ئەوەی ئاشکرا کردووە کە پاڵپشتی دارایی بزوتنەوەکە دەکات، بەڵام بەرپرسانی وڵاتەکە دەڵێن هێرشەکەی ئەمجارە ئەوان لێی ئاگادار نین و سەرکردەکانی بزوتنەوەکە بڕیاری خۆیان لەسەر داوە.
هاوڵاتی هێزە چەكدارەكانی غەزە داوای ئازادكردنی 6000 زیندانی فەلەستینی دەكەن لەبەرامبەر ئازادكردنی گیراوەكان. ئاژانسی هەواڵی سکای نیوز لە زاری خالید مەشعەل سەرۆكی حەماسەوە بڵاویکردۆتەوە "ئامادەن گیراوەكان ئازاد بكەن لەبەرامبەر ئازادكردنی هەموو گیراوە فەلەستینییەكان كە ژمارەیان 6000 كەسە". وتەبێژی باڵی سەربازی حەماسیش دەڵێت " تا ئێستا 22 لە گیراوەكان بەهۆی بۆردومانی ئیسرائیلەوە كوژراون و ئامادەیی نیشاندا گەر دۆخی بەرەكانی شەڕ و بۆردومان رێگە بدات ئامادەن بیانییە دەستگیراوەكانی خۆیان ئازاد بكەن". ئاماژەی بەوەشكرد "تا ئێستا ژمارەی دەستگیراوەكانی لای فەلەستینییەكان دیار نییە چەند كەسن، بەڵام دەگوترێت لەناویاندا ئەمریكی و فەڕەنسی و خەڵكی چەند وڵاتێكی تری تێدایە". هاوکات خالید مەشعەل سەرۆكی حەماسیش دەڵێت بارمتەکان ئەفسەری باڵای بەشی غەزەی هێزەکانی بەرگری ئیسرائیل لەخۆدەگرن کە بەرپرسن لە گەڕان لە دەوروبەری کەرتی غەزە . سەبارەت بە ژمارەی دیلەکانی ژێر دەستی حەماس بەرپرسێکی دیکەی حەماس بە سکای نیوزی ڕاگەیاندوە کە "نازانێت" چەند بارمتە هێشتا زیندوون و ژمارەیان بە تەواوی چەندە. لەم پەیوەندەدا سوپای ئیسرائیل ڕۆژی دووشەممە ڕایگەیاند 199 کەس بە دیل گیراون و لە ناوچە گەمارۆدراوەکاندا هێڵراونەتەوە، ئەمەش ژمارەیەکی زیاترە لەوەی پێشتر خەمڵێنرابوو.
