سێنتکۆم: داوا لە هەسەدە و دیمەشق دەکەین بگەڕێنەوە سەر مێزی گفتوگۆ

سزای لە سێدارەدانی ساڵح قاسمی خەڵکی ئورمیە بە تۆمەتی کوشتنی بە ئەنقەست و مەنسوور عەبدی زادە، خەڵکی سەڵماس، بە تۆمەتی پەیوەندیدار بە ماددە هۆشبەرەکان، لە بەندیخانەی ناوەندیی ئورمیەدا جێبەجێکرا. هەروەها ڕۆژی پێنجشەممە سزای لە سێدارەدان هاووڵاتییەکی خەڵکی نەغەدە بەناوی جەلال سەرداری فەر جێبەجێکرابوو ئەمە بەپێی ڕاپۆرتی ڕێکخراوی هەنگاو بۆ مافەکانی مرۆڤ. بەپێی زانیارییەکانی ڕێکخراوی هەنگاو بۆ مافەکانی، سەرلەبەیانی ئەمڕۆ هەینی، 10ی3ی 2023سزای سێدارەدانی ساڵح قاسمی، تەمەن 53 ساڵ و خەڵکی "زیندەشت" سەر بە ئورمیە و مەنسوور عەبدی زادە خەڵکی شاری سەڵماس لە بەندیخانەی ناوەندیی ئورمیە جێبەجێکراوە. لە ڕاپۆرتەکەی ڕێکخراوەکە ئاماژەبەوە کراوە، بڕیاری جێبەجێکرانی سزای سێدارەدانی کوڕی ساڵح قاسمی، بە تۆمەتی کوشتنی بە ئەنقەست و لە دۆسییەیەکی هاوبەشی دۆسییەکەی باوکی، ڕاگیراوە. بەپێی زانیاری ڕێکخراوەکە، پێشتر سزای سێدارەدانی هاووڵاتییەکی دیکەی بە ناوی جەلال سەرداری فەر خەڵکی نەغەدە لە بەندیخانەی ناوەندیی ئورمیە، لە بەرەبەیانی دوێنێ پێنجشەممە 9ی3جێبەجێکراوه،جەلال سەرداری فەر، سێ ساڵ پێش بە تۆمەتی پەیوەندیدار بە ماددە هۆشبەرەکان، لەلایەن هێزەکانی حکوومەتەوە دەستبەسەرکرا. ئەم سێ بەندکراوە لەگەڵ 3 بەندکراوی دیکەدا ڕۆژی سێشەممە بۆ بەندخانەی تاکەکەسی بەندیخانەی ئورمیە گواسترابوونەوە، کە چارەنووسی یەکێک لەو بەندکراوانە هەتا ئێستا ناڕوونە. هەواڵی لە سێدارەدانی ئەم بەندکراوانە هەتا ئێستا لە میدیاکانی سەر بە حکوومەت و بە تایبەتی میدیاکانی دەزگای دادی ئێران بڵاو نەکراوەتەوە.

کەشناسی،ئەمڕۆ ئەگەری نمەباران لەناوچە شاخاویەکان هەیە  و سبەینێ شەممەش کەشوهەوا ئاسایی دەبێتەوە و بەگشتی ئاسمان لەنێوان پەڵە هەور و نیمچە هەور دەبێت. بەشی پێشبینی له بەرێوەبەرایەتی گشتی کەشناسی و بومەلەرزەزانی هەرێم ، بڵاویکردەوە، ئەمڕۆ هەینی ئاسمان پەڵە هەور بۆ نیمچە هەور دەبێت لەگەڵ ئەگەری کەمێک نمە باران لە ناوچە شاخاویە سنوریەکان، پلەکانی گەرما بەرز دەبنەوە بەراورد بە تۆمارکراوەکانی دوێنێ بە نزیکەی 1بۆ2 پلە. کەشناسی سەبارەت کەشوهەوای سبەی شەممە ڕایگەیاندوه، سبەی شەممە ئاسمان بەگشتی لەنێوان پەڵە هەور و نیمچە هەور دەبێت، پلەکانی گەرما بەرز دەبنەوە بەراورد بە تۆمارکراوەکانی ئەمڕۆ بە نزیکەی 1بۆ2 پلە، خێرایی با  لەسەرخۆ و مام ناوەند  لەنێوان 10بۆ 20 کیلۆمەتر لەکاتژمێرێکدا دەبێت. لەکۆتایدا ، کەشناسی بەرزترین پلەکانی گەرمای پێشبینیکراو بە پلەی سیلیزی بەم شێوە ڕاگەیاند : هەولێر     :  22 پلەی سیلیزی سلێمانی   : 17 پلەی سیلیزی دهۆک      :  21 پلەی سیلیزی کەرکوک   : 24 پلەی سیلیزی هەڵەبجە   : 18 پلەی سیلیزی زاخۆ      :   23 پلەی سیلیزی سۆران    :  16 پلەی سیلیزی گەرمیان  :  24 پلەی سیلیزی

لافاوەکەی چەند شەوی ڕابردوو لە شاری سلیمانی کە بووە هۆی بڵاوکردنەوەی ترس و دڵەڕاوکێ لە ناو دانیشتوانی چەند گەڕەکێک هۆکاری سەرەکی دەگەڕێتەوە بۆ کەموکوڕی لە پاککرنەوە خاشاکی شارەکە و "دزینی" سەرەمەنهۆڵی ئاوەڕۆ، ئەمە وتەی جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی. بەرزان شێخ محەمەد، جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی،"هۆکاری دروستبوونی لافاوەکەی سلێمانی چەند هۆکارێکە. لەسەرو هەموویانەوە، خەرجنەکردنی پارەیە بۆ کۆمپانیاکانی کەرتی تایبەت کە پاککردنەوە و چاکردنەوەی مەنهۆڵی پارێزگاکەی لە ئەستۆدایە. جگە لەوەی بەهۆی خراپبوونی دۆخی داراییەوە چەندین سەری مەنهۆڵ دزراون. " هەروەها هۆشداری دا و وتی، "من دڵنیام سلێمانیش وەک هەولێری لیدێت لە ڕووی دروستبوونی لافاوەوە. " جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی دەڵێت" ئێمە وەکو چاودێرێک لە ئەنجوومەنی پارێزگا کە چاودێری بارودۆخی سلێمانی و فەرمانگەکانی دەکەین، هۆکاری ئەو لافاوە ئەوەیە لەم دوو ساڵەی دواییدا پاککردنەوەی سلێمانی لە ئەستۆی کەرتی تایبەتدا بووە، وە کەرتی تایبەت هەمیشە وەکو پێویست پارەکانیان نادرێتێت وەکو دەزانرێت چەند جارێک کاریان ڕاگرتووە. " ئاوەڕۆ سندوقیەکە هەرچەندە لە پێشتردا بەرپرسانی شارەکە دەیانوت، سلێمانی سیستمێکی ئاوەڕۆی زۆر باشی هەیە، بە ڕادەیەک ئەگەری ڕوودانی لافاو دوورە لەم شارە. " بەڵام جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی دەڵێت" سلێمانیش شارێکە بەردەوام گەڕەکەکانی لە زیادبووندایە. کاتی خۆی ئاوەڕۆ سەرەکیەکان بۆ شارێک کراوە کە 200 هەزار کەس تێیدا بژی، سەرەڕای ئەوەی وەکو پێویست پاک ناکرێتەوە و چاکسازی تێیدا ناکرێت. " دزینی سەرە مەنهۆڵەکان بەرزان شێخ محەمەد ئەوەشی وت" ئەوەی تێبینیم کردبێت هۆکارێکی تر ئەوەیە کە لەم شارەدا ئیشی تێدا نییه،‌ لەوانەیە خەڵک پەنا بەرێتە بەر بردنی سەری مەنهۆڵەکان. " هەروەها وتیشی" بە بەردەوامی ئەم کێشانە هەن لەوەتەی حکومەتی کوردی دروستبووە لە 1992 وە سەرەمەنهۆڵ دزین بابەتێکە بەردەوامی هەیه،‌ بەڵام هۆکاری سەرەکی ئەوەیە دەبێت چاکبکرێنەوە یان ئەو شەقامانەی کە دروست دەکرێن لەوانەیە پێویستی بە 10 سەرەمەنهۆڵ بێت لەوانەیە 7 سەرەمەنهۆڵی تێدا دروست بکرێت واتە پرۆژەکان چاودێری ناکرێن. " جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی دەشڵێت"نازانم نرخی ئەو سەرە مەنهۆڵانە بای چەنده؟‌ بەڵام بەدڵنیاییەوە ئەو هاووڵاتیەی ئەو سەرەمەنهۆڵانە دەبات پێویستی پێیەتی بۆ کڕینی نان ئەو سەرەمەنهۆڵە دەبات لەبەر بژێوی دەیبات ئەگەر وڵات ئیشی تێدابێت خەڵک ئیشی بە سەرەمەنهۆڵ چییە!؟ ئەو کات بێزیشی نایەت بڕوات بەسەریدا نەک بڕوات دەریبهێنێت و بیفرۆشێت." لە سەرەتای وەرزی بارانبارینی ساڵی ڕابردوو بەهۆی دروستبوونی لافاوەوە لە پارێزگای هەولێر جگە لە زیانی ماددی بە چەندین ماڵ دوانزە هاوڵاتیش خنکان . جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی گومانی نییە ئیتر ساڵانە هەمان مەترسی(دروستبوونی لافاو) بەرۆکی سلێمانی و هاووڵاتیانی پارێزگاکە دەگرێتەوە. لەو ڕووەوە بەرزان شێخ محەمەد دەڵێت" من دڵنیام وایلێدێت، واتە وەکو دوێنێ شەوی سلێمانی کە لە چەند شوێنێکەوە گرفت هەبوو من لەو باوەڕەدام تێچوویەکی زۆری ویست هەتا توانیان ڕێگەیەک بۆ خەڵک بکەنەوه لە دروستبوونی ئەو لافاوە،‌ بە ڕاستی کە کارێک لە وڵاتی ئێمەدا دەکرێت بەدواداچوون کەمە ئەوە بەدواداچوونی ئەنجوومەنی پارێزگا نییه،‌ بەڵکو بەدواداچوونی ئەو فەرمانگەیەیە کە پاکوخاوێنی شاری لە ئەستۆدایە. " شەوی ڕابردوو لەسەروبەندی دروستبوونی لافاوەکەی سلێمانی پەرلەمانتاری هەرێمی کوردستان(سیروان بابان) ڕایگەیاند"لافاو لە گەڕەکی ژاڵەی سەروو ڕوویدا، ئێستا هەموو ئەو کۆمپانیایانەی ڕێگربوون لە دروستکردنی ئاوەڕۆی ئەو گەڕەکە بەرپرسیارن لە هەر ڕووداوێکی نەخوازراو. " بەرزان شێخ مەحەمەد: ناتوانرێت بوترێت کۆمپانیا ڕێگر بوو‌ە، بەڵکو کێشەکە ئەوەیە ئەو کۆمپانیانە لەو گەڕەکانە گەنجینەیان دروستکردووە، وەبەرهێنان و شارەوانی و ئەوەی لە سلێمانیدا دەسەڵاتدارە کارەکەی داوەتێ، مەسەلەی ژاڵەی سەروو، کانی شینکە بە ڕاستی ئەمانە لە ڕێی هەندێک کۆمپانیاوە جادەکانیان لێ تێکچوو، یەکێک لەو گەڕەکانەی کە هەمیشە سکاڵا و کێشەیان هەیە لە ئەنجوومەنی پارێزگا ژاڵەی سەرووە. " لە وەڵامی ئەو پرسیارەی ئایا نەیانهێشووە زێراب بۆ ئەو گەڕەکانە دروست بکرێت؟ بەرزان شێخ مەحەمەد وتی"من ناتوانم ئەو زانیارییە پشتڕاست بکەمەوە، بەڵام بە دڵنیاییەوە کۆمپانیاکان لەو ناوە ڕێگربوون لە زۆر شتیان لەبەر ئەوەی ئەوان دەیانویست جادەکەی بەردەمیان فراوان بکەن خەڵکی دێیەکەش هەر بە هەڵواسراوی دەمانەوە و ڕێگەی تریان نەدەبوو کێشەکە زۆری خەیاند هەتا چارەسەر بوو ئەوەش دەرئەنجامەکەی بوو کە پێرێ شەو لەبەرنەبوونی زێرابی سندوقی لافاو لە گەڕەکەکە لافاو هەستاوە و هاووڵاتی زیانێکی زۆریشی کردووە. "

هاوڵاتی – دهۆك   بڕیارەكەی رۆژی 27ی شۆبات، لقی دهۆكی سەندیكای  پارێزەران، كەبڕیاریدا هەر پارێزەرێك لێدوان بۆ هەر دەزگایەكی راگەیاندن بدات پێشتر دەبێت ئاگاداریان بكاتەوە، نیگەرانی و ناڕەزایی پارێزەانی دهۆكی لێدەكەوێتەوە، دەڵێن: پێویستە پێداچوونەوە بەبڕیارەكەدا بكرێت و لەدەسەڵاتی ئەواندا نیە لێدوان لەپارێزەران قەدەغە بكەن یان سنورداری بكەن. رێڤینگ یاسین، پارێزەرە لەشاری دهۆك، نیگەرانە لەدەرچوونی بڕیارەكەو  بەهاوڵاتی راگەیاند:» پێش چەندڕۆژێك لقی سەندیكای پارێزەرانی دهۆك بڕیارێكیان دەركردووە بۆ سنورداركرنی لێدوان بۆ دەزگایەكانی راگەیاندن، یەكەمجار لەدەستەڵاتی ئەواندا نیە لێدوانی پارێزەران بۆ رۆژنامەنووسان قەدەغەبكەن یان موڵەت لەسەندیكا وەربگرن تالێدوانێك بدەن، چونكە لەڕێگای میدیاوە پارێزەران پەیام دەگەیەننە خەڵك لەسەر ئەو بابەتانەی كە یاساییە یان یاسایی نیە یان لەڕووی یاساییەوە چۆن مامەڵە لەگەڵ بابەتەكە دەكرێت، ئەمە پێویستە پارێزەر بۆ خەڵكی روونبكاتەوە، بۆیە كۆمەڵگا بەردەوام پێویستیان بەلێدوانی یاسایی پارێزەرانە». ئەو پارێزەرە وتیشی:» راستە هەندێك بابەت هەیە پارێزەر نابێت قسەی لەسەربكات، بەڵام لێرەدا سەندیكاو دادگا هەیە، ئەگەر پارێزەر تەشهیری بەكەسێك كرد با سكاڵای لەسەر تۆماربكەن، بەهەموو شێوەیەك بڕیارەكە رەتدەكەینەوەو ئەمە تەنها بۆ رێگریكردنە لەلێدوان و قسەی پارێزەران بۆ دەزگا راگەیاندنەكان، پێویستە پێداچوونەوە بەبڕیارەكە بكرێت و نابێت بەهیچ شێوەیەك ئازادی  پارێزەر سنوردار بكرێت». هاوكات سیروان نادر، پارێزەر لەسنوری قەزای بەردەرەش و ئاكرێ بەهاوڵاتی  وت:» لەكاتی ئامادەبوونمان لای دادوەر هەموو شتێك دەڵێین و باسی هەموو ئەو شتانە دەكەین كەپەیوەست بن بەو دۆسیەی كەوەرمانگرتووە، ئەی بۆچی بۆ دەزگا راگەیاندنەكان باس نەكرێت یان رێگری لەپارێزەر بكرێت و قسەكردنی سنورداربكرێت، هیچ دەقێكی یاسایی نیە كەڕێگری لەپارێزەر بكات قسە بۆ میدیا نەكات یان پێش ئەوەی قسە بۆ میدیا بكات مۆڵەت لەسەندیكا وەربگرێت، ئەمە جۆرێكە لەبێدەستەڵاتكردنی پارێزەر، بەدڵنیاییەوە ناڕازین و داواش دەكەین پێداچوونەوە بەبڕیارەكە بكرێت». سەبارەت بەو بڕیارە هاوڵاتی پەیوەندی بە دلێر عەبدولكەریم، سەرۆكی لقی سەندیكای پارێزەرانی دهۆك كردو رایگەیاند:»بڕیارەكە بەهەڵە خوێندنەوەی بۆ كراوەو لێكدانەوەی جیاوازی بۆ كراوە، ئێمە نەمانوتووە نابێت پارێزەر لێدوان بۆ راگەیاندنەكان بدات، بەڵكو وتوومانە كاتێك پارێزەر لێدوانێك دەدات نابێت باسی كەسەكان بكات، یاخود كاتێك دۆسییەك وەردەگرێت ناوەڕۆكی هەموو دۆسیەكە بۆ راگەیاندن ئاشكرابكات، واتە نابێت تەشهیر بەكەسێك بكات و ئەمە لەهەموو دونیا هەیە، تەنهاو تەنها ئیشی خۆمان رێكخستووە، حەزدەكەی بەیانی بڕۆن بۆ دادگا قسە لەگەڵ 10پارێزەر بكەن بەبێ ئەوەی  ئاگاداری سەندیكا بكەن». وتیشی: «هەموو ماڵێك پێویستی بەڕێكخستنەوەیە ئێمە تەنها ماڵی خۆمان رێكخستووە، هیواداراین هیچ كەسێك لێكدانەوەی خراپ و پێچەوانە بۆ بڕیارەكە

هاوڵاتی موحممەد داود موزماڵ، پارێزگاری بەڵخ لە تەقینەوەیەکی خۆکوژیدا لەناو ئۆفیسی پارێزگاکەدا بەرەبەیانی ئەمڕۆ کوژرا.  وتەبێژی بارەگای پۆلیسی تاڵیبان لە بەلخ هەواڵەکەی پشتڕاست کردەوە کە موحەممەد داود موزماڵ پارێزگاری تاڵیبان  پارێزگای بەلخ بەرەبەیانی ئەمڕۆ لە تەقینەوەیەکدا لە مەزار شەریف کوژراوە. هاوکات هەر لەو تەقینەوەیەدا بە گوتەی محەممەد ئاسێف ڤەزیری، لەم تەقینەوەیەدا دوو کەسی "مەدەنیش" گیانیان لەدەستداوە. محەممەد داود موزماڵ یەکێک بوو لە فەرماندە دیارەکانی تاڵیبان لە سەردەمی شەڕی ئەو گرووپە لەگەڵ حکومەتی پێشووی ئەفغانستان و هێزە نێودەوڵەتییەکانی ئەو وڵاتە، لەگەڵ ئەوەشدا لەسەرەتای دەستبەکاربوونی تاڵیبانەوە لە ئەفغانستان ئەمە یەکەم بەرپرسی تاڵیبانە بەوجۆرە بکوژرێت. لەبارەی ڕوداوەکەوە باس لەوە دەکرێت کە تەقینەوەکە لەناو بینای بەرپرسی پارێزگاکە ڕوویداوە و تا ئێستا هیچ گروپێک بەرپرسیارێتی تەقینەوەکەی ئەمڕۆی لە ئەستۆ نەگرتووە. موحەممەد داود موزماڵ، دوای ئەوەی تاڵیبان کۆنترۆڵی ئەفغانستانی کرد، پارێزگاری پارێزگای نەنگەرهار بوو کە سەرکردایەتی شەڕی دژی   دەوڵەتی ئیسلامی داعش کرد و  دوای ماوەیەک بە فەرمانی سەرۆکی تاڵیبان کرایە بریکاری وەزارەتی ناوخۆ، بەڵام پێنج مانگ لەمەوبەر بەرپرسیارێتیەکەی گۆڕا و بوو بە پارێزگاری بەلخ. هاوکات تاوەکو ئێستاش هیچ گروپ ولایەنێک کردە تیرۆریستیەکەی نەگرتۆتە ئەستۆ.  

ئەمریکا سزادانی پێنج کۆمپانیای چین و بەرپرسێکی کۆماری ئیسلامی و 39 کۆمپانیا و دامەزراوەی ئێرانی بەهۆی خۆدزینەوەی دەسەڵاتی وڵاتەکە لە سزا نێودەوڵەتییەکانی راگەیاند. ئەمڕۆ پێنجشەممە وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا لە بەیاننامەیەکدا بڵاوی کردەوە؛ بەهۆی هاوکاریی کۆماری ئیسلامی ئێران بۆ دروستکردنی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی جۆری (شاهید 136) پێنج کۆمپانیا لە چین سزادراون. وەزارەتی گەنجینە رونی کردوەتەوە؛ ئەو پێنج کۆمپانیایە لە چوارچێوەی تۆڕێکدا و بە هاوکاریی بەرپرسێک هەزاران کەرەستە و پارچەی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانیان لە وڵاتی چین بۆ ئێران رەوانە کردوە. برایان نێلسۆن، یاریدەدەری وەزیری گەنجینەی ئەمریکا لە بواری تیرۆریزم و زانیارییە داراییەکانیان رایگەیاند؛ کۆماری ئیسلامی ئێران بەهۆی دروستکردنی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان بۆ روسیا، راستەوخۆ بەشدارە لە تاوانی کوشتنی هاوڵاتییانی ئۆکرانیا بۆیە واشنتۆن بەردەوام دەبێت لە سەپاندنی سزاکانی دژی تاران. هاوکات وەزارەتی گەنجینە لە بەیاننامەیەکی دیکەدا سزادانی 39 کۆمپانیا و ناوەند و دامەزراوەی دارایی و نەوت و پتڕۆکیمایی کۆماری ئیسلامیی راگەیاند و ئاشکرای کرد تاران بۆ سپیکردنەوە داراییەکانی سودی لە ژمارەیەک کۆمپانیا لە سەنگاپورا و مالیزیا و هۆنگ کۆنگ وەرگرتوە. بە پێی بەیاننامەکەی وەزارەتی گەنجینە سەرجەم ئەو کۆمپانا و دامەزراوانەی کە خراونەتە لیستی سزاکانی ئەمریکاوە رۆڵیان هەبوە لە ساخکردنەوەی نایاسایی نەوت و بەرهەمە پتڕۆکیمیاییەکانی ئێران و بونەتە هۆی ئەوەی کۆماری ئیسلامی لە چەند ساڵی رابردودا دەیان ملیار دۆلاری بە نایاسایی دەستکەوێت. وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا لە 24 کاتژمێردا زیاترین سزای دژی کۆماری ئیسلامی ئێران سەپاندوە و دوێنی چوارشەمە نۆ بەرپرس و دامەزراوەی ئێرانی خستە لیستی سزاکانیەوە.

زیاتر لە 100 رۆژە دیاردەی ژەهراویكردنی خوێندكارانی كچان لەئێران سەریهەڵداوەو ئەو رووداوانەش باڵی بەسەر وڵاتەكەدا كێشاوە بەتایبەت كەدەركەوتووە بەماددەی كیمیایی دەگمەن هێرش دەكرێتەسەر خوێندنگاكانی كچان كەدەستكەوتنی ئاسان نییە. ژەهراویكردنەكە لەچەند رۆژی رابردوودا گەیشتە خوێندگاكانی كچانی رۆژهەڵاتی كوردستان و لەشارەكانی كرماشان، سنە، ورمێ و ئیلام دەیان كچ رەوانەی نەخۆشخانەكان كران و تائێستا بەگشتی رووداوی ژەهراویبوون 18 پارێزگای ئێرانی گرتووەتەوە. رووداوەكە سەرجەم میدیاو دامەزراوە فەرمییەكان و سەرۆكایەتییەكان و پەرلەمانی ئێرانی بەخۆیەوە سەرقاڵ كردووەو بەبێ ئەوەی یەك سەرەداو لەئەنجامدەرانی رووداوەكە دەركەوتبێت یان حكومەت هیچ زانیارییەكی بۆ خەڵك دركاندبێت، چونكە زۆربەی ئەو خوێندنگانەی رووبەڕووی ئەو دیاردە بوونەتەوە تۆماری كامێراكانی چاودێرییان هیچ ئاماژەیەكی تۆمار نەكردووە كە كەسێك یان كەسانێك ئەو هێرشەیان ئەنجامدابێت. بەسەرنجدان لەوێنەو تۆمارە ڤیدیۆییەكانی ناڕەزایەتییەكانی دوای مەرگی ژینا دەردەكەوێت ئامادەبوونی كچانی خوێندكارو ژنان لەناڕەزایەتییەكانی رۆژهەڵاتی كوردستان و ئێران بەرچاوەو هەر لەسەرەتای خۆپیشاندانەكانەوە كچان و ژنان بەشێوازێكی جیاواز لەناڕەزایەتییە باوەكان پێشەنگ بوون بەجۆرێك كە بەشۆڕشی ژن ناودەهێنرا. دەیان تۆماری ڤیدیۆیی كچانی خویندكار بڵاوبووەوە كەوێنەكانی خومەینی و خامنەیی لەناو هۆڵەكانی خوێندن دەسوتێنن و تەنانەت ئەو كچانە سەرجەم لاپەڕەی ئەو كتێب و پەرتوكانەی خوێندن كەوێنەی ئەو دوو كەسی تێدابوایە لێدەكردەوەو دەیاندڕاندو دەیانسوتاند. هەموو ئەو وێنەو تۆمارانەی كە لەناڕەزایەتییەكانی كچانی رۆژهەڵات و ئێران تۆماركراوە بەسە بۆ ئەوەی گومان لەوەنەكرێت ژەهراویكردنیان تۆڵەی ئەو رۆژانەیەو تەنانەت هەندێك چالاكوان و كەسایەتییە ناودارە ئاینییەكانیش حاشایان لەوە نەكردووە كەدەسەڵاتی كۆماری ئیسلامی بەكیمیایی تۆڵە لەو كچە خوێندكارانە دەكاتەوە.   هێرش دەكرێتە سەر خوێندنگاكانی كچان رۆژنامەی (هەم میهەن) لەئێران بڵاویكردووەتەوە؛ لەچەند خوێندگەیەك شتێكی هاوشێوەی تۆپی یاریی لەدەرەوە خراوەتە ناو حەوشەو بینای خوێندگەكان و دواتر بۆنی میوەی رزیوو پرتەقاڵ و نارنج بڵاوبووەتەوەو لەئەنجامدا خوێندكاران بەو بۆنە ژەهراویی بوون. ئەوەی جێگەی سەرنجە تائێستا هیچ كەسێك یان هێرشكارێك لەكامێراكانی چاودێریی و لەلایەن خەڵكەوە نەبینراوە كەڕاستەوخۆ هێرشی كردبێتەسەر خوێندنگایەكی كچان یان ئەو شتەی لەشێوەی تۆپە هەڵیدابێتە خوێندنگەكانەوە. چەند سەرچاوەیەك لەناو ئێران ئاماژەیان بەوە كردووە كەئەو كچانە لەڕێگەی سپرا ژەهراویی كراون و پێشتر گروپێك بەناوی فیداییانی ویلایەت وەك ئاماژەیەك بەپشتیوانیی لەبازنەی دەسەڵاتی رێبەری كۆماری ئیسلامی ئێران ئەو رووداوانەیان گرتووەتە ئەستۆ، بەڵام لەئێستا تەنها گروپی هێزارەگەرا تۆمەتباری سەرەكیی ژەهراویكردنی خوێندكارانی كچەكانە. پزیشكێك ئاشكرای كردووە لە رووداوی بەكارهێنانی ماددەی كیمیایی دژی خوێندكارانی كچ، چەند ماددەیەك بەتێكەڵكراوی بەكارهێنراون كەدەست كەسانی ئاسایی ناكەوێت. محەمەد رەزا هاشمیان، پسپۆڕی بواری چاودێریی وردی پزیشكی لەنەخۆشخانەیەكی تاران رایگەیاندووە لەنزیكەوە چاودێریی ژمارەیەك خوێندكاری كچی كردووە كەژەهراویبوون و هۆكارەكەشی هەڵمژینی چەند جۆرێك ماددەی كیمیاییە كەتێكەڵكراوەو كەسانی ئاسایی ناتوانن ئەو ماددە كیمیاییانە دەستخەن  یان بەكاریبهێنن. عەلی كیمایی ئێران‌ رووداوی ژەهراویكردنی كچانی خوێندكار لەئێران كە بەهێرشی كیمایی لەقەڵەمدەدرێت و پەنجەی سەرەكیی تۆمەتەكان بۆ لایەنگرانی دەسەڵاتی خامنەیی رادەكێشرێت.  عەلی خامنەیی، رێبەری كۆماری ئیسلامی بەهۆی رووداوەكانی ژەهراویكردنی كچانی خوێندكار بە «عەلی كیمیایی ئێران» ناوی دەهێنرێت وەك ئاماژەیەك بە عەلی حەسەن مەجید كەتاوانباری كیمیابارانكردنی شاری هەڵەبجە بوو. لەتۆڕە كۆمەڵایەتییەكانی ئێران زۆربەی تیرو توانجەكان لەسەر رووداوەكانی ژەهراویكردنی كچانی خوێندكار ئاڕاستەی دەسەڵات دەكرێت و تائێستا دوو گروپ بەناوەكانی (هێزارەگەرا) و (فیداییانی ویلایەت) تۆمەتبارن بەئەنجامدانی ئەو ژەهراویكردنانە كەهەردوو گروپەكە لایەنگری خامنەیین. گروپی فیداییانی ویلایەت لە ساڵی 1988 لە ئێران دوای تەواوبونی جەنگی هەشت ساڵەی نێوان ئەو وڵاتەوە رژێمی بەعس دەركەوتوە كە هیچ ناوەند و شوێنێكی فەرمیی نییە و تەنها بانگەشەی ئەوە دەكەن پشتیوانیی لە كۆماری ئیسلامیی و بە دیاریی كراوی ویلایەتی فەقهـی یان بەیتی رەهبەری واتا خامنەیی و دەوروبەرەكەی دەكەن. محەمەد تەقی فازڵ مەیبودی، ئەندامی دەستەی زانایانی ناوەندی مامۆستایانی ئاینیی شاری قوم بەڕۆژنامەی (شەرق)ی  ئێرانی راگەیاندوە؛ رووداوەكە بەئەنقەستەو دەستی گروپێكی توندڕەوی لەپشتە كەدژی خوێندنی كچانن، بەڵام دواتر مەیبۆدی لەژێر فشاری دەزگا ئەمنییەكانی كۆماری ئیسلامیدا ناچاربوو لەلێدوانەكانی پاشگەز ببێتەوە. بەوتەی ئەو گروپێكی توندڕەوی شیعە بەناوی (هێزارەگرا) لەئێران دەستیان لەژەهراویكردنی خوێندكاران و قوتابیانی كچدا هەیە كە بە بۆكۆحەرام-ی ئێران ناویان دەهێنرێت. مەولەوی عەبدولحەمید، رێبەرو پێشەوای سوننەكانی سیستان و بەلوچستان رایگەیاندووە؛ ژەهراویكردنی كچان تۆڵەی دەسەڵاتە، چونكە كچان و خوێندكاران زیاترین بەشدارییان لەناڕەزایەتییەكاندا كردووە.   ژەهراویكردنی كچان هاوشێوەی ئەفغانستان و چیچان ساڵی 2004 و ناوچەی خۆبەڕێوبەری كۆماری ئەوسیتیای باكوری (ئالانیا) گروپێكی توندڕەو بۆ رێگریی لەخوێندنی كچان نزیكەی 800 خوێندكاریان بەبارمتە گرت و 160 خوێندكاریان كوژران، تەنها لەبەرئەوەی ئەو گروپە دژی خوێندنی كچان و ژنان بوون و ساڵیك دوای ئەو رووداوەش زنجیرەیەك ژەهراویبوونی خوێندكاران لەناوچەكانی باكوری رۆژهەڵاتی چیچان روویدا. ئەو رۆژنامەنووسەی لێكۆڵینەوەی لەهۆكاری ژەهراویبوونی خوێندكارانی چیچانی دەكرد ساڵی 2007 لە رووداوێكی گوماناویدا كوژراو روسەكان تۆمەتباركران بەكوشتنی ئەو رۆژنامەنووسە، چونكە رەخنەگری هەیمەنەو دەسەڵاتی ڤلادیمیر پوتین لەڕوسیاو ناوچەكە بوو. ساڵی 2016 لەئەفغانستان بەماددەیەكی كیمیایی هێرش كرایەسەر خوێندنگەیەكی كچان لەشاری هەرات لەو وڵاتەو دواتر رێكخراوی تاڵیبان هێرشەكەی لەئەستۆ گرت و رایگەیاند ئەو هێرشە وەك كاردانەوەیەكە بەرامبەر بەخوێندنی كچان و ژنان لەوڵاتەكەدا. رۆژی شەممە (4/3/2023) ژەهراویبوونی كچانی خوێندكار لە 33 شاری ئێران و چوار شاری رۆژهەڵاتی كوردستان روویداو دەیان كچ بەهۆی رشانەوەو كێشە لەهەناسەدان رەوانەی نەخۆشخانەكان كران و تەنها لەتاران رووداوی ژەهراویبوون لە 27 خوێنگەی كچان روویدا. رۆژی یەكشەممە (5/3/2022) تەنها لەشاری زاهیدان لەپارێزگای سیستان و بەلوچستان نزیكەی 800 خوێندكاری كچ بەهۆی ژەهراویبوون رەوانەی نەخۆشخانە كراون كە 200 كەسیان پێویستیان بەچاودێریی پزیشكی بووە لەو رۆژەدا لانیكەم رووداوی هاوشێوە لە 80 خوێندنگەی سەرتاسەری ئێران و رۆژهەڵاتی كوردستان روویدا. ئەگەرچی پێشتر ئەو دیاردەیە لەڕۆژهەڵاتی كوردستان بەدی نەدەكرا، بەڵام نزیكەی هەفتەیەكە دەیان خوێندكاری كچ لەخوێندنگەكانی ئەو بەشە لەكوردستان بەهۆی ژەهراویبوونەوە رەوانەی نەخۆشخانەكان كراوە. شارەكانی ورمێ، سنە، كرماشان، ئیلام و دەیان شاری دیكەی رۆژهەڵات گیرۆدەی دووبارەبوونەوەی زنجیرەی رووداوی ژەهراویبوونی كچان بوون و رۆژ نییە دەیان خوێندكار رەوانەی نەخۆشخانە نەكرێن، بەڵام تائێستاش هیچ كەس یان كەسانێك بەتۆمەتی ئەنجامدانی ئەو كارە دەستگیرنەكراوە.   قوم لەسەر ژەهراویكردنی كچان دەێتە دەنگ ئەنجومەنی زانایان و تووێژەرانی ناوەندی زانستی ئاینیی قوم كە بەپایتەختی ئاینیی شیعە لەقەڵەمدەدرێت لەبەیاننامەیەكدا؛ ئیدانەی ژەهراویكردنی خوێندكارانی كچی لەوڵاتەكە كردو رایگەیاند؛ ئەو هێرشە كیمیایی و بایۆلۆژییانە بۆ سەر كچان تەنها قەیرانی وڵاتەكە قووڵتر دەكاتەوە. لەبەیاننامەكەدا هۆشداریی دراوە بەدەسەڵاتداران كە ئەو هێرشانە بۆ رێگریی لەخوێندنی كچانەو ئامانجی ترس و تۆقاندنی گشتیی ئەنجامدەدرێت و لەگەڵ كێشەی بژێوی و ناكارامەیی حكومەت ئەوەش دەبێتە هۆكارێك بۆ سەرهەڵدانی قەیرانی نایاسایی بوونی دەسەڵاتی وڵاتەكەو قوڵبوونەوەی قەیران و ناڕەزایەتییەكان. ئەو ئەنجومەنە كەنزیكە لەباڵی ریفۆرمخوازانی كۆماری ئیسلامی ئێران لەبەیاننامە توندەكەیدا ئاماژەی بەوە كردووە كەلێدوانی دژبەیەك و ناڕاستی بەرپرسان هێندەی دیكە دۆخەكەی ئاڵۆز كردووەو تەنانەت ئەو هێرشانە هاوتەریبە لەگەڵ ئەو لایەنە توندڕەوە ئاینییەی كە لەڕێگەی پەروەردەی ئاینییەوە دژی خوێندنی كچانەو لەژێرەوە لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە پشتیوانیی لێدەكرێت.   یونیسێف هۆشداریی دەداتە ئێران نەتەوەیەكگرتووەكان و ئەمریكا لەسەر ژەهراویكردنی خوێندكارانی كچ لەئێران هاتنەدەنگ و نووسینگەی سندوقی منداڵان-ی سەر بەنەتەوەیەكگرتووەكان (یونیسێف) هۆشداریی داوە لەزنجیرەی رووداوی ژەهراویكردنی كچان و خوێندكاران لەوڵاتەكەو رایگەیاندووە؛ كاریگەریی خراپی لەسەر باری دەروونیی ئەو خوێندكارانەو كۆمەڵگە دروستكردووە و پڕۆسەی خوێندن رووبەڕووی كێشە بووەتەوە. هاوكات وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا لەڕێگەی وتەبێژەكەیەوە رایگەیاند؛ خوێندن مافی كچان و ژنانەو واشنتۆن چاوەڕێی ئەوەیە هۆكارەكانی ژەهراویكردنی خوێندكارانی كچ لەئێران ئاشكرا ببێت. نێد پرایس وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا وتوویەتی: نیگەرانین لەژەهراویكردنی كچانی خوێندكار لەئێران و چاوەڕێین لێكۆڵینەوەی ورد بكرێت و هۆكارەكانی ئەو رووداوانە ئاشكرا بكرێن.   گومانەكان لەسەر دەسەڵاتە ئەگەرچی تائێستا دەسەڵات لەئێران هیچ هۆكارێك یان كەسانێك كەدەستیان لەو رووداوانەدا هەبێت ئاشكرا نەكردووە، بەڵام زۆربەی بەرپرسانی كۆماری ئیسلامی رایانگەیاندووە كە ئەو رووداوانە گەورە كراونەتەوەو دوژمنان و نەیاران دژی دەسەڵاتی وڵاتەكە بەكاریدەهێنن. شارەزایانی سیاسی و پسپۆڕانی كۆمەڵایەتیی لەئێران بەبەیاننامەیەك هۆشدارییان داوە كەئەو رووداوانە ئەنجامی ژووری بیركردنەوەی دەسەڵاتە بەرامبەر نەیاران بۆ ئەوەی دۆخی وڵاتەكە بگەڕێتەوە بۆ دواوەو دواكەوتوویی باڵ بەسەر ئێراندا بكێشێتەوە. ژمارەیەك لەپەرلەمانتارانی ئێران لەڕۆژی یەكشەممەدا داوایانكرد بابەتی سەرەكیی كۆبوونەوەی پەرلەمان تایبەت بكرێت بە رووداوی ژەهراویكردنی كچانی خوێندكار بەڵام لەلایەن محەمەد باقر قاڵیباف، سەرۆكی پەرلەمانەوە رێگریی لەو كارەو لێدوانی پەرلەمانتاران كراو ئەوەش وایكرد پەرلەمان گرژیی و دەمەقاڵێی تێبكەوێت.   دەسەڵات ئۆپۆزسیۆن و نەیاران تۆمەتبار دەكات میدیاو بەرپرسانی سەر بەدەسەڵاتی كۆماری ئیسلامی ئێران لەو رووداوانەشدا ئۆپۆزسیۆن و راگەیاندنەكانی دەرەوەی وڵاتەكە تۆمەتباردەكەن بەوەی كە رووداوەكانیان زۆر زیاتر لەقەبارەی خۆی گەورەكردووەتەوە و ئەوەش بووەتە هۆكارێك كە باری دەروونیی كچانی خوێندكار تێكبچێت. دەسەڵاتدارانی ئێران بەوەشەوە نەوەستاونەتەوەو رایانگەیاندووە ئەگەر ئەو ژەهراویكردنانە دەستی لەپشت بێت ئەوا روونە كەئەو جۆرە كارانە لەكێ دەوەشێتەوەو لەبەرژەوەندیی چ لایەنێكە، چونكە دەسەڵات هیچ كاتێك كار لەسەر تێكچوونی ئاسایش و سەقامگیریی وڵاتەكە ناكات. ئاژانسی تەسنیم كەزمانحاڵی باڵی توندڕەوی كۆماری ئیسلامی ئێرانە، بڵاویكردووەتەوە؛ كۆماری ئیسلامی لەكاتی جەنگی ئێران و رژێمی بەعس لەعێراق دەستی لەبەكارهێنانی چەكی كیمایی نەبووە، بەڵام رێكخراوی موجاهیدینی خەلق هاوشانی رژێمی بەعس هاوكاریی لەكیمایابارانی هەندێك ناوچەی ئێران و عێراق كردووە. رۆژنامەی كەیهان كە سەر بەباڵی توندڕەوی كۆماری ئیسلامییە نووسیویەتی: ئەو رووداوانە بەشێكە لەجەنگی تایبەت دژی كۆماری ئیسلامی كە لەڕێگەی كلك و كۆیلەكانی دەزگا هەواڵگرییەكانی وڵاتانی رۆژئاوا بەڕێودەچێت. بەگشتی بەهۆی ژەهراویبوونی كچانی خوێندكارەوە دۆخێكی ناسەقامگیر بەسەر ئێران و رۆژهەڵاتی كوردستاندا زاڵ بووەو دەسەڵاتیش بەئاشكرانەكردنی سەرەداوەكان بووەتە هۆی قوڵبوونەوەی گومانەكان.    

دادگای دەستووری تورکیا بڕیاری راگرتنی هاوکاری گەنجینەی دەوڵەتی بۆ هەدەپە هەڵوەشاندەوە دادگای دەستووری تورکیا، ئەمڕۆ بڕیاری راگرتنی هاوکاری گەنجینەی دەوڵەتی بۆ هەدەپە هەڵوەشاندەوە. دادگای دەستووری تورکیا بە کۆی دەنگی ئەندامانی لیژنەی دادگا کە لە ١٥ کەس پێک دێت، بڕیاری راگرتنی هاوکاری گەنجینەی دەوڵەتی بۆ پارتی دیموکراتی گەلان (هەدەپە) هەڵوەشاندەوە. دادگای دەستووری تورکیا، لە ٥ی کانونی دووەمی ئەمساڵدا، بڕیاریدابوو بۆ ماوەیەکی کاتی، هاوکاری گەنجینەی دەوڵەت بۆ هەدەپە رابگرێت. لەلایەکی دیکەوە، دادگای دەستووری تورکیا بڕیاریشیدا، دانیشتنی دادگایی داخستنی هەدەپە بۆ ١١ی نیسان دوابخات کە بڕیار بوو، سبەینێ ١٠ی ئازار بەڕێوە بچێت.

دەشتی مەحمود زۆربەی پێكهێنەرو توخمەكانی كەلتووری كورد هەر لەئەدەب، زمان، ئاین، موزیك و خواردن و جلوبەرگەوە، هتد، فرەیی و هەمەجۆری و هەمەڕەنگییەكی سەرنجكێشی تیدایە كە بۆ مرۆڤ زیاتر لەنیگارێكی فرەڕەنگی تێر دەبینرێت، دەكرێت بڵێین كە وەكو چۆن سەیری هەر ناوچەیەكی كوردستان بكەی، لوتكەی چیا، زەنوێر، پێدەشت هەیە، ئەوا لەجلوبەرگیشدا، رەنگدانەوەی سرووشتی پەیوەند بەخاك و نیشتیمانی رەنگاوڕەنگ هەست پێدەكەی. نووسەرو رۆماننووسی بەریتانی، ساگڤێل وێست، لەپەرتوكی گەشتیاری بەرەو تاراندا، كە یەكەمجار لەساڵی (١٩٢٦) بڵاوكراوەتەوە، باوەڕیوایە كەجلوبەرگی كوردی، رەنگدانەوەی وێنەی سرووشتی رەنگاوڕەنگی نیشتیمانی كوردانەو دەنووسێت، "مرۆڤ ناتوانێت زیادەڕەوی لەتێری رەنگی گردەكانی كوردستاندا بكات؛ لەچاوەڕواننەكراویمدا، هەرگیز لەهیچ شوێنێكی جیهاندا، هەمەجۆری و تێر رەنگی وەهام نەدیتووە." هەروەها، بەبڕوای مێژوونووسی مەزنی كورد، مێهرداد ئێزەدی، فرەڕەنگی پۆشاكی كوردان، گەشەو رەنگدانەوەی فرەڕەنگی گڵكاریی كەلتووری هەلەفە كەمێژووەكەی بۆ هەشت هەزار ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە.  ئێزەدی لەپەرتووكی چەردەباسێك دەربارەی كوردان، دەنووسێت، "جلوبەرگە رەنگاوڕەنگەكان، باس لەكاریگەرییەكی راستەوخۆی ژینگەیی دەكەن لەسەر دەروون و سەلیقەی كورد. هەمان كاریگەری دەتوانرێت بەپەرەپێدانی گڵكاریی هەمەجۆری و رەنگاوڕەنگی نایابی كەلتووری هەلەفی ٨٠٠٠ ساڵی پێش ئێستا لەكوردستاندا بكرێت." ئێزەدی، لەسەر كەلتووری هەلەف دەنووسێت، "گڵكاریی هەلەف كە بەشێوەیەكی نایاب رەنگ كراو و بەشێوەیەكی ناسك نەخشێنراوە، بەئاسانی لەبەرهەمەكانی پێشوو و دواتر جیادەكرێتەوە."  تایبەتمەندی جلوبەرگی كوردان بێگومان، دەكرێت بگوترێت، یەكێك لەتایبەتمەندییە بنچینەییەكانی كەلتووری كوردی، لەنێوانیاندا، جلوبەرگیش، فرەییە. فرەییەكی سەرنجكێش، بەڵام یەك بونیادیی لەتەواوی توخمە كەلتوورییەكانی كوردییدا هەیە. بەڵام دەكرێت، لەجلوبەرگی كوردیدا، تێبینیی ئەوە بكەین كە جگە لەڕەنگاوڕەنگی و فرەیی پۆشاكی كورداندا، ناتوانرێت بەهیچ كام لەم پۆشاكانە بگوترێت جلوبەرگێكی تایبەتی كوردی، چونكە، جلوبەرگەكان لەناوچەیەكەوە بۆ ناوچەیەكی تر لەپێكهاتەو بڕین و كەرەستەدا جیاوازن، بەڵام لەهەمان كاتدا لەهەمەڕەنگی و تاڕادەیەك لەفۆڕمدا وەكوو یەكترین. بەبڕوای ئێزەدی، بەشێوەیەكی گشتی جلوبەرگی كوردی، سەرەڕای فرەییەكەی سەر بەدوو شێوەی جیاوازدا دابەشبكرێت و بناسرێتەوە، ئەوانیش، یەكەم، شێوەی جلوبەرگی رۆژئاوای كوردستان و دووەمیش شێوەی جلوبەرگی باشور، ناوەڕاست و رۆژهەڵاتی كوردستان، هەروەتر، شێوە جلوبەرگی كوردانی باكور، تێكەڵەیەكە لەشێوەو رەنگی هەردوو شێوەكانی تری جلوبەرگی كوردی. جلوبەرگی ژنانی كورد لەناو كورداندا، جلوبەرگ یەكێكە لەتایبەتمەندیی كوردبوون و جیاوازی جلوبەرگ لەنێوان هەردوو رەگەزدا بەئاسانی تێبینی دەكرێت، بەڵام فرەڕەنگی و فرەشێوەیی لەجلوبەرگی هەردوو رەگەزدا شتێكی نەگۆڕەو لەجلوبەرگی هەردووكیاندا هەمەجۆری و هەمەڕەنگی تایبەتمەندییەكی ناسراوەیە. خانمانی كورد كراسی درێژی تاسەر ئەرز دەپۆشن، زۆرجار كراسەكە لەقوماشێكی نەرم و سوك و قۆڵدرێژ پێكدێت كەكۆتایی بەسێگۆشەیەكی هەڵواسراو كەپێی دەگوترێت فەقیانە دێت، كەدەتوانرێت لەپشت كراسەكەوە گرێبدرێت یاخود لە بەدەوری قۆڵەكاندا بپێچرێتەوە. لەژێر كراسەكەدا، خانمان، ئارەقچین دەپۆشن كە پارچە قوماشێكی درێژو تاڕادەیەك فشە، ئارەقچین بەزۆری لەڕەنگی رەش دروست دەكرێت، بەڵام زۆرجار رەنگی درەوشاوەش بەكاردەهێنرێت. هەروەتر، ژنان دەرپێش دەپۆشن. جا لەسەر كراسیش هەم هێلەگ و سەڵتەو هەمیش پارچە قوماشێكی یەك بەریش دەپۆشن كەپێی دەگوترێت كەوا، لەهەندێك ناوچەی كوردستاندا، بەتایبەت لەڕۆژهەڵاتی كوردستان، خانمان لەسەر كراسەكانیان پشتێن دەبەستن. هەروەها، خانمان لەگەڵ جلوبەرگی كوردیدا، قۆندەرە دەكەنە پێیان. زۆرجار خانمان كۆچك دەكەنە سەریان كە وەك كڵاو وایەو بەئاڵتوون و خشڵی رەنگاوڕەنگ دەڕازێندرێتەوە،  پارچە قوماشێكیش كەپێیدەگوترێت هەوری، دەیدەن بەسەر شانیاندا. خانمان چەندین شێوەی دوورینی كراس و جلی ژنان بەكاردەهێنن و زۆربەی رەنگەكان بەجیاوازی و تێكەڵ بەكاردەبەن، ژنان لەهەڵبژاردنی رەنگی كراس و پۆشاكیان زۆر وردبین و بەزەوقن، بەشێوەیەك بۆ هەر بۆنەیەك شێوەو رەنگی جیاواز هەڵدەبژێرن. جلوبەرگی پیاوانی كورد بەشێوەیەكی گشتی پیاوان تێكەڵەیەك لەپانتۆڵێكی شل و شەپۆلاویی كە پێیدەگوترێت، شارواڵ، لەبەردەكەن كە لەكەمەرەوە هەتا سەرپێ تەنك دەبێتەوە، هەروەها چۆخەش لەسەر شارواڵ دەپۆشن كەچەندین شێوەی جۆراوجۆری هەیە، لەژێر چۆخەش كراس دەپۆشن. پیاوان كڵاو دەكەنە سەریان لەگەڵ مشكی و جامانە یاخود جەمەدانی، ئەمەش لەهەندێ ناوچەدا رەنگی سورە بەڵام بەزۆری رەنگی رەش و سپییە، دەكرێت رەنگی تریش بەكاربهێنن. هەروەها، لەسەر كەمەریان، پیاوانیش هاوشێوەی خانمان، پشتێن دەبەستن، بەدڵنیاییەوە، دوور نییە كەپشتێن یاخود پشتوێن سەرەتا لەلایەن خانمانەوە پۆشرابێت، چونكە زیاتر وەكو پارچەیەك بۆ رەنگاڵەكردنی پۆشاكەكە بەكاردەبرێت، وەلێ دەكرێت لەڕابردوودا كاركردەیەكی ئاینی یاخود پیشەیی هەبووبێت، واتە دەكرێت پشتێن كە لەزۆر ناوچەدا چین چین دەبەسترێت، وێنەو ئاماژەی دۆناودۆنی (بیروباوەڕی ئاینی فریشتەباوەڕی كوردان (یەزیدی، یارسان و عەلەوی) بووبێت یاخود هەر ئاماژەیەكی تری ئاینی لەگەڵ ئەوەی دەكرێت لەكاتی چاندن و كاركردنی كشتوكاڵیدا بەكاربرابێت، هەروەها لە كاتی جەنگ و نێچیرڤانیدا بۆ هەڵگرتنی چەقۆو خەنجەر پشتی پێبەسترابێت. هەروەها، پیاوانی كورد بەتایبەت لەڕابردوودا، كڵاشیان لەپێ كردووە، كەجۆرە پێڵاوێكی نەریتی و كوردییەو زیاتر لەناوچەی هەوراماندا دەچنرێت و رەنگی سپییە. هەروەها، لەهەندێ ناوچەدا، پیاوان كەواش دەپۆشن. فرەرەنگی و فرەشێوەیی جلوبەرگی كوردان، ئاماژەیە بەیەك كەلتووری كوردان كە لەڕاستیدا فرەیی پێكهێنەریەتی. كورد پێچەوانەی گەلانی تری ناوچەكە كە پۆشاكیان زیاتر لەچەند رەنگ و شێوەیەكی دیاریكراو تێناپەڕێت، كەدەكرێت رەنگدانەوەی كەم رەنگی سرووشتی ناوچەكەیان بێت، فرەڕەنگی و دەوڵەمەندی ژینگەیی كوردستان، رەنگدانەوەی لەسەر تەواوی توخمە پێكهێنەرەكانی كەلتووری كوردی لەناویشیاندا جلوبەرگ بێت. ئەگەر ئەم تێگەیشتنە قبوڵ بكەین كەجلوبەرگی كوردی رەنگدانەوەی فرەڕەنگی و شێوەیی ژینگەی كوردستانە، دەكرێت بڵێین كەوەكو چۆن سەیری هەر ناوچەیەكی كوردستان بكەی، لوتكەی چیا، زەنوێر، پێدەشت هەیە، ئەوا لەجلوبەرگیشدا، كۆچك/جەمەدانی (لوتكەی چیا)، كراس/چۆخە و شارواڵ (زەنوێر) و پێدەشتیش (پشتوێن) سیانەیەكی تەواو رەنگدانەوەی سرووشتی لەسەر دەروون و زەوقی كوردان پەیوەند بەخاك و نیشتیمانی رەنگاوڕەنگیان هەست پێدەكەی.

سەلاحەدین دەمیرتاش رایگەیاند، لەمەودوا دەبێت، هەوڵ بۆ ئەوە بدرێت کە کەمال کلچدارئۆغلۆ ببێتە کاندیدی هەموو تورکیا و بەمەش، کێشەی جەمسەرگەرایی لە تورکیا کەم دەبێتەوە. سەلاحەدین دەمیرتاش هاوسەرۆکی پێشووی هەدەپە کە لە ساڵی ٢٠١٦ەوە لە زیندانی ئیمڕالیدایە، لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ 'میدیا سکوپ' کە وێب تی ڤییە، ئاماژەی بە کاندیدکردنی کەمال کلچدارئۆغلۆ بۆ پۆستی سەرۆککۆماری تورکیا کرد، لەلایەن شەش لایەنی ئۆپۆزسیۆنەوە. دەمیرتاش وتی، " جارێکی دیکە پیرۆزبایی لە بەڕێز کلچدارئۆغلۆ دەکەم. بەڕێز کلچدارئۆغلۆ ئێستا کاندیدی هاوبەشی هاوپەیمانی گەلە. تاوەکو ئێستا نەبووەتە کاندیدی هاوبەشی ئۆپۆزسیۆن. ئەگەر لەگەڵ لایەنە سیاسی و جەماوەرییەکانی دیکەدا کۆبێتەوە، نەک کاندیدی هاوپەیمانی گەل، بەڵکو دەتوانێت ببێتە کاندیدی هەموو تورکیا." دەمیرتاش دەشڵێت، " بێگومان چاوەڕێ دەکرێت، بە ئەنجامدانی دانوستانێکی ئاشکرا له گەڵ هەدەپەدا، نیشانی بدات که چۆن لە داخوازی دیموکراسی نزیک دەبێتەوە. چونکە هەدەپە بە زۆر دەنگ بە کلچدارئۆغلۆ نادات، بەڵکو بە خۆشەویستی و لە دڵەوە دەنگ بە کلچدارئۆغلۆ دەدەن و چاوەڕێ دەکرێت سەردانی هەدەپە بکات. هاوسەرۆکی پێشووی هەدەپە باسی ئەوەشی کرد کە ئەگەر لە سەدەی دووەمی کۆماردا، گۆڕانکاری گەورە و دیموکراسی رووبدات، ئەگەر بخوازرێت هەموو تورکیا بە رۆحێکی نوێی یەکڕیزی کۆمەڵایەتیەوە ببینرێت، لە دەرەوە هێشتنەوەی هەدەپە، هەوڵەکان لاواز دەکات و وتی، " لە رووی سەمیمیەت و بوێریەوە متمانەم بە کلچدارئۆغلۆ هەیە."

ئه‌ندامێکی مه‌كته‌بی سیاسیی به‌ره‌ی توركمانی ئەمڕۆ پێنجشەممە، رایگه‌یاند، "ئێمه‌ داواكارین كه‌ له‌ داهاتودا هه‌ر گۆڕانكارییه‌ك له‌ كۆمیسیۆندا بكرێت، ره‌چاوی نوێنه‌رانی پێكهاته‌ی توركمان بكرێت". ئایدن مەعروف ئەندامی مەکتەبی سیاسی بەرەی تورکمانی ئەمڕۆ پێنجشەممە، 9ی3ی2023 لەکۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانی ڕایگەیاند، بۆ ئه‌نجامدانی هه‌ر كارێك كه‌ په‌یوه‌ندیی به‌ پێكهاته‌كانه‌وه‌ هه‌بێت، راوێژ له‌گه‌ڵ نوێنه‌رانی پێكهاته‌كان بكرێت و هه‌ر بابه‌ت و كارێك به‌بێ راوێژ له‌گه‌ڵ نوێنه‌رانی پێكهاته‌كان بكرێت، له‌لایه‌ن ئه‌وانه‌وه‌ "قبوكراو نییه‌ و ده‌ستوه‌ردانه‌ له‌ كاروباره‌كانی پێكهاته‌كان". دەربارەی ڕەوشی پێکەوە ژیانی پێکهاتەکان له هەرێمی کوردستان، لە کۆنگرەکە ئاماژەی بەوەدا، "ئێستا پێكه‌وه‌ ژیانێكی زۆر باش له‌ هه‌رێمی كوردستان هه‌یه‌ و ئه‌مه‌ جێگه‌ی دڵخۆشیمانه‌ و پێكهاته‌كان نوێنه‌ری خۆیان هه‌یه‌ له‌ په‌رله‌مان، سه‌رۆكایه‌تیی هه‌رێم و حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان، به‌ڵام داوا له‌ لایه‌نه‌ سیاسیییه‌كانی هه‌رێمی كوردستان ده‌كه‌ین، پرسی كۆتاكان تێكه‌ڵی ناكۆكییه‌ سیاسییه‌كانیان نه‌كه‌ن". کۆتاکان ، پڕۆژەیاسایه بۆ بەشداری پێکهاتە کەمینەکان لە دامودەزدەگاکانی حکومەتی هەرێم ، دەربارەی پەرلەمانی کوردستان، پێکهاتووە لە 11کورسی کەبەپێی پڕۆژە یاسایەک بۆ پێکهاتە کەمینەکانی هەرێمی کوردستان لە پەرلەمان دانراوە، بەجۆرێک پێنج کورسی بۆ کلدوئاشور(مەسحییەکان) ، پێنج کورسی بۆ تورکمانەکان ، یەک کورسی بۆ ئەرمەن٫ ماوەی چەندساڵێکە ئەم کورسییانە بۆوەتە مایەی کێشەو ناکۆکی نێوان لایەن سیاسیەکانی هەرێم ، بەتایبەت یەکێتی نیشتمانی کوردستان وپارتی دیموکراتی کوردستان، لایەنەکانی تر، "پارتی بەوەتۆمەتباردەکەن کورسی پێکهاتەکان بۆبەرژەوەندی خۆی بەکاردێنێت"، هەروەها ئەو حزبانە داوادەکەن، پێکهاتەکان خۆیان دەنگ بەکاندیدی خۆیان بۆپەرلەمان بدەن، نەک بە دەنگی پۆلیس و پێشمەرگەی زیرەڤانی بگەنە پەرلەمان، کەئەوان"پارتی" بەم کاره تۆمەتباردەکەن.

هەواڵگریی ئەمریکا ئاشکرای دەکات؛ بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران بە رێککەوتنی ئەتۆمیی کۆنتڕۆڵ ناکرێت و ئەو وڵاتە دەتوانێت لە زوترین کاتدا چەکی ئەتۆمیی دروست بکات. ناوەندی بەڕێوبەرایەتی هەواڵگریی نیشتیمانی ئەمریکا (Director of National Intelligence) بڵاوی کردەوە؛ ئێران لە رێگەی بەرنامە موشەکی و دروستکردنی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان هەڕەشە لە بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل دەکات و چیتر بەرنامەی ئەتۆمیی ئەو وڵاتە بە رێککەوتنی ئەتۆمیی ساڵی 2015 کۆنتڕۆڵ ناکرێت. بە پێی نوێترین راپۆرتی ئەو ناوەندە؛ ئێران ئاستی پیتاندنی یۆرانیۆمی لە وێستگەی ئەتۆمیی (فۆردۆ) بۆ زیاتر لە 83% بەرز کردوەتەوە بۆیە هەر کاتێک تاران مەبەستی بێت دەتوانێت چەکی ئەتۆمیی دروست بکات. ئاماژە بەوە کراوە؛ ئێران بەردەوامە لە هەڕەشەکانی بۆسەر ئیسرائیل و بە هاوکاریی (حیزبوڵڵای لوبنان) و چەکدارانی دیکەی لە ناوچەکەدا مەترسیی بۆ بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دروست دەکات. ئێڤریل هێنس، بەڕێوبەری بەڕێوبەرایەتی ناوەندی هەواڵگریی نیشتیمانی ئەمریکا؛ وتویەتی راپۆرتی نوێی هەواڵگریی سەبارەت بە هەڕەشەکانی کۆماری ئیسلامی لە بەرژەوەندییەکانی وڵاتەکەمان دوێنی چوارشەممە رادەستی ئەنجومەنی پیران کراوە. هێنس وەک لە راپۆرتەکەی ناوەندی هەواڵگریدا ئاماژەی پێکراوە جەختی لەوە کردەوە؛ هەڕەشەکانی کۆماری ئیسلامی راستەقینەیە و ئەو دەسەڵاتە بە نزیکبونەوە لە روسیا و بەرنامەی ئەتۆمی و موشەکیی و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان هەڕەشەی سەرەکییە بۆ ئەمریکا و ئیسرائیل. بەڕێوبەری هەواڵگریی نیشتیمانی ئەمریکا، کۆماری ئیسلامی بە هەڕەشەی سەرەکیی ساڵی 2023ی بۆ بەرژەوەندییەکان و هاوڵاتییانی وڵاتەکەی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ناوبردوە و رایگەیاندوە چیتر رێککەوتنی ئەتۆمیی ناتوانێت بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران راگرێت و ئەو وڵاتە هەر کاتێک بڕیار بدات دەتوانێت چەکی ئەتۆمیی دروست بکات.  

ئەم كتێبە بەشێكە لەسییانەیەك كەبەرگی یەكەمی تەرخانە بۆ پشكنینی رەگەكانی تەشریعی ئابووری و پارادایمی حاكمییەت لەدەزگای خەلافەتدا، ئەوكاتەی كەخەلافەت دەبێ خۆی وەك دەزگایەكی هەمیشەیی و دنیایی بچەسپێنێت. لەم كتێبەدا هاوكات راڤە بۆ دوو تێزی فرۆیدو سلاڤۆی ژیژەك بۆ پرسی «چەپێنراو» نێو شەریعەتی نوێ‌ كراوە و نووسەر هەوڵدەدات وەڵامی ئەو پرسیارە بداتەوە كەفرۆید لەكتێبی مووساو یەكتاپەرستیدا سەبارەت بەدابڕانی شەریعەتی نوێ لەشەریعتی كۆن و « بەخشندەیی زیاتری» خودای «ئایینە نوێیەكە» بەرامبەر بە «گەلی هەڵبژاردە» ی نوێی خۆی د‌ەیپرسێت، بەڵام « كەمبوونی ناسین»ەكەی رێگەی ئەوی پێنادەن كە «زیاتر» بەردەوام بێت و هەربۆیە باسەكەی خۆی تەنیا بۆ باسی تەشریعی كۆن تەرخاندەكات. فرۆید هەروەها بۆ شوێنی بەتاڵی «باوك» و « كوشتنی باوك» یش لەئایینە نوێیەكەدا دەگەڕێت بۆ ئەوەی بڵێ «چەپێنراو»ەكەی كامەیە- ئەگەر بەوە قایل بین كە «چەپێنراو»ی نێو تەشریعی مووسا «كوشتنی رزگاریدەر» یان هەمان مووسا خۆیەتی و ئەمە «چەپێنراو»ی نێو ئایینە كۆنەكەیە، چەپێنراوێك كەناكرێ بەئاشكرا بگوترێ و كەچی هەر خۆیشی سەرچاوەی زیندوویەتی مێژووی ئایینەكەیە. بەدوای ئەم پرسیارە بەجێهێڵراوەی فرۆیددا، سلاڤۆی ژیژەك لەكتێبێكیدا بە ناوی « هەندێ ئایدیای كافرانە: ئیسلام و مۆدێرنێتی» هەوڵدەدات وەڵامی ئەو پرسیارە بداتەوە كە «چەپێنراو»ەكەی نێو تەشریعی نوێ كامەیە كەدەبێ بشاردرێتەوە و كەچی بەبێ بوونی ئەو كۆی دەزگای تەشریع لەكاردەكەوێت. بۆ ژیژەك ئەم فیگوورە بریتییە لە «ژن» وەك رۆنەرو وەك كەسێك كەدەستی بەناسینی حەقیقەت رادەگات و دەوری «چەپێنراو»ی تەشریعی نوێ دەگێڕێت. «ژن» كاتێ وەك یەكەم ئیماندار و یەكەم كەس دان بەڕاستیی پەیامدا دەنێت‌ و بەم جۆرە بە‌زاناییەكەی خۆی‌‌ «پیاو» رۆدەنێ و ئاواتی «پیاو» بۆ ناسرانەوە دەنێتەدی. بۆ وەڵامدانەوەی پرسیاری ماناكانی خودای «پێزانتر» لای فرۆیدو پرسی «چەپێنراو» لای تەشریعی نوێ، هاوكاتی پەرەدانی تێزەكەی سلاڤۆی ژیژەك، ئەم كتێبە دەیەوێ دیسان پرسیارەكان لەسەرەتاوە و لەژێر تیشكی تەشریعی ئابووری و حەرامدا لێكبداتەوە. بەشێك لەپرسیاری كتێبەكە دەسپێكردنەوەیە لەم سەرەتاوە كەئەگەر لەمەسیحییەتدا «ڕاسپاردە»ی مەسیحایی لەسەردەمی ریفۆرمدا لای لووتێر بۆ «پیشە» وەردەگێڕدرێت و بەم جۆرە «پیشە» و بەدوایدا «كەڵەكەی سەرمایە» بەهایەكی ئایینی پێدەبەخشرێت، ئاخۆ دەكرێت لەئیسلامدا وێنای وەها چركەیەك بكەین و بپرسین لەكام چركەدا‌ لە ئیسلامدا «راسپاردە» تەشریع دەكرێت بۆ ئەوەی حاكمییەت و ئابووری رۆبنرێت؟ بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارەش ئەم لێكۆڵینەوەیە هەوڵیداوە بگەڕێتەوە بۆ خاڵێكی «چەپێنراو»ی جیاواز لەو چركەیەی كە سلاڤۆی ژیژەك پێشنیاری كردووە و ویستوویەتی‌ «پتر» لەژیژەك «ماتریالیست» بێت بۆ ئەوەی بتوانێ تێكتەنرانی ئابووری و حاكمییەت یان وەك نووسەری كتێبەكە لەپێشەكییەكەیدا دەڵێ «هەڵكۆڵرانی دەسەڵات لەسەر بونیادی سێكسوالیتە و ئابووری» بخوێنێتەوە. بۆ ئەم مەبەستەش كتێبەكە هەوڵدەدات لەمانا مێژوویی و تەشریعییەكانی چەمكی «ئەنفال» بكۆڵێتەوە و ئەو وەرچەرخانەی تێدا پێشنیار بكات كەماكس ڤیبەر لەوەرچەرخانی «ڕاسپاردە» بۆ «پیشە»دا دۆزیبوویەوە. ماوەتە بڵێین كە كتێبەكە، كە بەشێكە لەتێزێك كە  بەفەرەنسی نووسراوە،‌ لەلایەن سلاڤۆی ژیژەكەوە رانانی بۆ نووسراوە كەلێرەدا چەند پەرەگرافێكی دەخوێنینەوە: « بۆ ئەوەی بەڕاستی لەئایینێك تێبگەیت، دەبێ «چەپێنراو»ـەكەی دەربێنیت: ئەو شتەی كەئەگەرچی ناكرێ بەڕاشكاوی رابگەیەنرێت، پێویستە وەك پێشگریمانەیەكی ناڕاشكاو یان وەك رێسایەكی نەنووسراو هەبێت – ئەگەر ئەم «چەپێنراو»ـە لەبەرچاو نەگرین، دامودەزگای ئایینی وەك ماڵێك كە لە‌كارتی یاری هەڵچنرابێت، دادەڕووخێت، بەڵام ئەم دامودەزگایە‌ دیسان دەڕووخێ، ئەگەر بێت و ئەم ناوەڕۆكە «چەپێنراو»ە بەئاشكرا دەربخەین. پێشتر شیكاریی لەم جۆرە كراون بۆ هندوویزم و جووداییزم (لای فرۆید خۆی كە لای وابوو مووسا نەك جوو، بەڵكو میسری بوو) و مەسیحییەت ... ئەگەرچی پێشتر هەندێ هەوڵدراوە ئەم شیكارییە بۆ ئیسلامیش بكرێت (تەنانەت منیش بەڕامان لەڕۆڵی لێڵی ژن هەوڵێكی وەهام داوە)، مەنسوور تەیفووری لەڕێگەی رەخنەی گریمانەكەی منەوە پەرەی بە تێزێكی قاییلكەر و ئاڵۆزی بەڕواڵەت سادە داوە كەخێرا پێی قایل بووم. [...] ئەركی ئایینێك چیدی هەر ئەوە نییە كە مەنعەكانی خۆی بەهێز بكات، بەڵكو ئەركەكەی بەپلەی یەكەم شەرعییەتدانە بە‌ بواری فراوانی ئەو ئاوارتانەی قانوون‌ كە وادەكەن هەرێمی قانوون بەتێداژیان بشێ. لەمەسیحییەتدا، ئەوە سەنت ئۆگۆستین و تۆماس ئەكویناسن كەمەنعەكان سیستماتیزە دەكەن؛ لە هیندوویزمدا، ئەم كارە قانوونەكانی مانوو دەیكات، كە یەكێكە لە دەقە هەرە نموونەییەكانی ئایدیۆلۆژی، لەهەموو مێژووی مرۆڤایەتیدا. لەكاتێكدا ئایدۆلۆژییەكەی هەموو گەردوون دەگرێتەوە، بەڕیشە ئوستوورەییەكانی خۆیشیەوە، قانوونـە‌كە لەسەر كرداری هەرڕۆژە وەك دەركەوتەی ماددیی راستەوخۆی ئایدیۆلۆژی چڕ دەبێتەوە: چۆن (چی، كەی، لەگەڵ كێ...) دەخۆین، دەڕین، سێكس دەكەین، بەڕێگەدا دەڕۆین، دەچینە نێو تەلارو ماڵێكەوە، كاردەكەین، دەجەنگین، هتد. لێرەدا، دەقەكە كۆمەڵێكی ئاڵۆز لەفێڵ، جێگۆڕكێ و رێككەوتن بەكاردێنێت كە فۆرمولە بنچینەییەكەی فۆرمولی هەمەگیرییە بەئاوارتەكانەوە: لەبنەڕەتدا ئەرێ، بەڵام... قانوونەكانی مانوو ئەم ئەركە بەزیرەكییەكی سەرسووڕهێنەرەوە بەجێدێنێت، بەهەندێ نموونە كەجار هەیە نزیكە پێكەنیناوی دیار بن. بۆ نموونە،‌ راهیبەكان دەبێ كتێبی ڤیدا بخوێننەوەو بازرگانی نەكەن؛ ئەگەرچی، لەدواییدا، راهیب دەتوانێ بازرگانی بكات، بەڵام بۆی نییە بازرگانی بەهەندێ شتی وەك دانی كونجییەوە بكات: ئەگە‌ریش بیكات، تەنیا لەهەندێ بارودۆخدا دەتوانێ بیكات؛ لەدواییدا ئەگەر ئەم كارە لەبارودۆخێكی هەڵەدا بكات، لە‌شێوەی كرمی نێو گوودا لە‌دایك دەبێتەوە... فۆرموولی گشتیی ئەم پرۆسەیە ئەوەیە كەیەك فەرمانی گشتی رابگەیەنێت، كە لەئاستی ئەودا هەموو رێنوێنییەكانی دواتر هیچ نین جگە ریزێك ئاوارتەی تایبەتیی زیادكەر...» ئەم كتێبە رۆژی شەممە، ١١ ی مانگ لەهۆڵی كافێ كتێبی غەزەلنوس لەبینای سەردەم لەجادەی سالم، كاتژمێر سێ بەئامادەیی نووسەرەكەی و چەند تووێژە‌رێك بڵاودەكرێتەوە.

هاوڵاتی پرۆژەبڕیاری کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە سووریا لە ماوەی شەش مانگدا، بە زۆرینەی دەنگی ئەندامانی ئەنجوومەنی نوێنەرانی ئەمریکا شەوی ڕابردوو رەتکرایەوە. شەوی رابردوو ئەندامانی ئەنجوومەنی نوێنەرانی ئەمریکا کۆبوونەوە بۆ بڕیاردان لەسەر کشانەوە یاخود مانەوەی هێزەکانیان لە سووریا لە ماوەی شەش مانگدا پرۆژە بڕیارەکە بە 321 دەنگی نەخێر و 103 دەنگی بەڵێ رەتکرایەوە، ئەمەش بەو مانایەی نزیکەی 900 سەربازەکەی ئەمریکا تاوەکو کاتێکی نادیار لە سووریا دەمێننەوە. سەربازانی ئەمریکی بە زۆری لە باکوور و باکووری رۆژهەڵاتی سووریا مەشق و راوێژ بە شەڕڤانان دەدەن، لە هەمان کاتدا ئۆپەراسیۆنی راوەدوونانی چەکدارانی داعشیش دەکەن. پرۆژەکە لەلایەن مات گەیتزی کۆماری ئامادە کرابوو ٥٦ ئەندامی ئەنجوومەنی نوێنەران لە دیموکراتەکان و ٤٧ ئەندامی ئەنجوومەنی نوێنەران لە کۆمارییەکان بە بەڵێ دەنگیان بە پڕۆژەیاساکە دا. هاوکات مات گەییتز بە ئاماژەدان بەوەی کە لای ئەمریکییەکان بووەتە پرسیار کە چۆن چۆنی سووریا بووەتە گۆڕەپانی کێبڕکێی هێزە گەورەکان و دۆخی سووریا چەند ئاڵۆز بووە. ناوبراو ڕایگەیاند،کە رژێمی ئەسەد چۆن چۆنی گەلی سووریای بە ئامانج گرتووە و وڵاتانی کەنداویش پشتیوانییان لە ئۆپۆزسیۆن کردووە، ئاماژەی بەوە داوە کە ئێران هەر بەوەوە نەوەستاوە پشتیوانی لە رژێمی سووریا بکات، بەڵکو حزبوڵڵایشی هێناوەتە ناو گۆڕەپانەکە و سووریای داگیر کردووە.  سەرنجیشی خستووەتە سەر ئەوەی کە بە هاتنی رووسیایش، رووسەکان هاتوونەتە رۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست و ئەمەیش دۆخەکەی ئاڵۆزتر کردووە. ئەم دەمەقاڵی و گفتوگۆیەی ئەنجوومەنی نوێنەران لە کاتێکدایە، 4ی ئاداری ئەمساڵ مارک میلی، سەرۆکی سوپاسالارە هاوبەشەکانی ئەمریکا بە سەردانێکی چاوەڕوان نەکراو گەیشتە رۆژئاوای کوردستان بۆ لێکدانەوەی ئەوەی ئاخۆ تاچەند پێویستە هێزەکانیان لە سووریا بمێننەوە.

هاوڵاتی باوکی فەلەک لە رۆژێکی وەک ئەمڕۆدا کۆچی دوایی کرد لە ریزی گەلدا بوو، لەم پارچەیەی کوردستان بۆ پارچەیەکی ترى کوردستان، لە وڵاتەکەیدا ئاوارە بوو. بەهۆی هونەر و گۆرانیەكەیەوە بە بەردەوامی رووبەرووی گرتن و دەردەسەری دەبووەوە، بەڵام تاوەکو لە ژیاندا بوو، کۆڵی نەدا و بۆ نیشتیمان و گەلەی دەچڕی و گۆرانی دەوت و هیچ کاتێک لە کوردبوونی هەڵنەهات. باسی هونەرمەندە محەمەد شێخۆ دەکەین کە لە رۆژێکی وەک ئەمڕۆدا و لە 9ی ئازاری 1989دا کۆچی دوایی کرد، بەڵام هونەرکەی هەموو کاتێک بە زیندووەیی هێشتیەوە. ناوی تەواوی محەمەد ساڵح شێخمووس ئەحمەدە. لە ساڵی 1948 لە گوندی گڕباوێی سەر بە شاری قامیشلۆ لە دایکبووە. لای مامی فێری ژەنینی تەمبوور بووە. حسەینى مامی وەستای دروستکردنی تەمبوور بووە. هۆگری و شارەزایی مامی لە ژەنینی تەمبووردا، کاریگەرییەکی زۆری لەسەر داناوە. وایلێکردووە هەر لە منداڵییەوە حەز بە ژەنینی تەمبوور بکات محەمەد شێخۆ لە قۆناغی خوێندنی ناوەندیدا، بووەتە ئەندامی پارتی کۆمۆنیستی سوریا. بەهۆی کزی چاوەکانی و خراپیی دۆخی ئابووری دەست لە خوێندن هەڵدەگرێت. لەگەڵ خانەوادەکەی لە گوندەکەیان دەست بە کاری جۆتیاری دەکات. دواتر بە هونەرمەندانی وەک خەلیلێ ئێزدی، حسەینێ تەوفێ و حەلیمێ حسۆ ئاشنا دەبێت. خۆی فێری نووسین و خوێندنەوەی زمانی کوردی دەکات و بەرهەمی کۆمەڵێک شاعیری ئەو سەردەمە دەخوێنێتەوە. دیوانی جگەرخوێنی لەبەربوو و هەموو کاتێک گوێی بۆ ڕادیۆی یەریڤان و بەغدا دەگری. لە کۆتایی شەستەکانی سەدەی رابردوودا سەردانی بەیروتی پایتەختی لوبنان دەکات و لەگەڵ هونەرمەندان مەحمود عەزیز و سەعید یوسفدا تیپی مۆسیقای نەورۆز دادەمەزرێنن. لە سەرەتای حەفتاکاندا دەگەڕێتەوە رۆژئاوای کوردستان و بەهۆی گۆرانی و سروودە نیشتمانییەکانیەوە لەلایەن دەسەڵاتدارانی سوریاوە دەستگیر دەکرێت. فشاری لەسەر دروست دەکرێت کە بەشداری لە بۆنە و ئاهەنگەکانی رژێمی بەعسی سوریا بکات، بەڵام تەنانەت یەکجاریش بەشداری نەکرد. بەهۆی فشارەکانەوە لە ساڵی 1973 دەچێتە بەغدا و لە رادیۆی بەغدا چەند گۆرانییەک تۆمار دەکات. لەوێ هونەرمەندانی وەک گوڵبەهار، تەحسین تەها، شەماڵ سائیب، بەشار زاخۆیی، محەمەد عارف جزیری و عیسا بەرواری دەناسێت دوای ساڵێک دەگەڕێتەوە بۆ دیمەشق و یەکەم کاسێتی بەناوی “گەورێ” تۆماردەکات. لەبەرئەوەی گۆرانییەکانی سیاسی و نەتەوەیی بوون، دەسەڵاتدارانی سوریا چەندین جار بانگهێشتی دەزگا ئەمنیەکانی دەکەن و بۆیەش روو لە باشوری کوردستان دەکات و دەبێتە پێشمەرگە. لە ساڵی 1975 دوای تێکچوونی شۆڕش روو لە رۆژهەڵاتی کوردستان دەکات. دوای دوو ساڵ لەگەڵ کچێک بە ناوی نەسرین حسێن مەلەک کە خەڵکی شاری سنەیە هاوسەرگیری دەکات. چوار منداڵیان بەناوەکانی فەلەک، بێکەس، ئیبراهیم و بروسک دەبێت. لە رۆژهەڵاتی کوردستانیش دەوڵەتی ئێران فشاری لەسەر دروست دەکات و رێگە نادات، گۆرانیە نەتەوەییەکانی بچڕێت و لە ساڵی 1983 دەگەڕێتەوە بۆ رۆژئاوای کوردستان و لە قامشلۆ نیشتەجێ دەبێت. لە قامشلۆ گرۆپێکی موزیک و دواتر ستۆدیۆیەکی تۆمارکردنی گۆرانی بەناوی 'فەلەک' دەکاتەوە. حکومەتی سوریا پەلاماری دەدات و ستۆدیۆکەی دادەخات. محەمەد شێخۆ، لە ژیانیدا هیچ کاتێک خۆشی و سەقامگیری بەخۆیەوە نەبینی و دواجار لە 9ی ئازاری 1989 کۆچی دوایی دەکات و تەرمەکەی لە گۆڕستانی گەڕەکی هلێلی قامشلۆ بەخاکدەسپێردرێت. محەمەد شێخۆ لەنێو کوردداندا بە باوکی فەلەک دەناسرا. زۆر بەرهەمی پێشکەش بە هەگبەی هونەری کوردی کرد کە ژمارەیەکیان ئەمانەن " کۆچی مە بار کرد. نەسرین. ئەی فەلەک. دڵ پەریشانم، گولیزار، ئای گەورێ، ئای لێ گوڵێ "