هاوڵاتی ریشی سوناک، سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا دوێنێ سێشەممە رایگەیاند، ئەو کۆچبەرانەی بە نایاسایی دەچنە بەریتانیاوە دەستگیریان دەکەن و دیپۆرتیان دەکەنەوە. ریشی سوناک، سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا لە کاتی پێشکەشکردنی ڕێوشوێنی نوێ بۆ ڕێگریکردن لە کۆچبەران لە پەرلەمانی وڵاتەکەی رووی دەمی لە کۆچبەران کرد و گوتی، "ئەگەر تۆ بە نایاسایی بێیت بۆ ئێرە، ئەوا ناتوانیت بمێنیتەوە. دەستبەسەر دەکرێیت و دەگەڕێنرێیتەوە بۆ ئەو وڵاتەی لێوەی هاتوویت یان بۆ شوێنی پارێزراوی وەکو رواندا دەتنێرین. ئەم سیستمە بە کاریگەری کاری خۆی دەکات و هاتنی کۆچبەرانی نایاسایی کۆتایی پێدەهێنێت." تا دێت ژمارەی کۆچبەران بۆ بەریتانیا بەرز دەبێتەوە سەرەڕای ئەو ڕێوشوێنانەی دەگیرێتە بەر بە گوێرەی ئامارەکان تەنها لە 2022دا 45 هەزار کۆچبەر بە بەلەم پەڕیونەتەوە بەریتانیا، ئەوەش 60٪ زیاترە لە تەواوی ئەو کۆچبەرانەی لە 2021دا چوونەتە ئەو وڵاتە. تەنیا لە دوو مانگی یەکەمی ئەمساڵیشدا دوو هەزار و 950 کۆچبەر لە نۆکەندی ئینگلیزەوە چوونەتە بەریتانیا، واتە رۆژانە تێکڕا 50 کۆچبەر پەڕیونەتەوە. یاساکە رێگە بە وەزارەتی نێوخۆ دەدات کۆمەڵێک رێکار بەرامبەر کۆچبەران بگرێتەبەر. بۆ نموونە، ئەو کۆچبەرانەی لە رێگەی نۆکەندی ئینگلیزەوە دەچنە بەریتانیا رەوانەی وڵاتی خۆیان دەکرێنەوە یان دەنێردرێنە رواندا. هەر کەسێکیش دەربکرێت، مافی ئەوەی نییە جارێکی دیکە بگەڕێتەوە بەریتانیا. سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا ئەوەشی ڕونکردەوە کە ئەم ڕێوشوێنە نوێیانە جێبەجێدەکرێن بەرامبەر هەچ کۆچبەرێک کە لە 7/3/2023بە نایاسای دەچنە بەریتانیاوە. ئەم یاسا نوێیە ڕەخنەیەکی زۆری ڕێکخراوەکانی بەریتانیا و جیهانی بەدوای خۆیدا هێنا و بەشێکی رێکخراوەکانی بەریتانیا رەخنە لە حکومەتی وڵاتەکەیان دەگرن و دەڵێن، دەبێت رێگەیەکی باشتری یاسایی بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ پەناخوازان دابنرێت. هاوکات ئاژانسی پەنابەرانی سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکان، UNHCR لە بەیاننامەیەکدا ڕایگەیاند کە "ئەگەر یاساکە بە تەواوی جێبەجێبکرێت دەبێتە هۆی نەهێشتن و قەدەغەکردنی داواکردنی مافی پەنابەری لەو وڵاتە تەنانەت بۆ ئەو کەسانەشی کە داواکانیان ڕەوایە و بارودۆخ ناچاریکردوون وڵاتەکانیان جێبهێڵن " . لە بەیاننامەکەدا هاتووە کە ئەمە دەبێتە پێشێلکاریەکی ئاشکرای پەیماننامەی پەنابەران و "دەبێتە هۆی لاوازکردنی نەریتێکی مرۆیی دوورودرێژ کە خەڵکی بەریتانیا بە ڕاستی شانازی پێوە دەکەن." هەروەها ئینڤەر سلێمان، سەرۆکی جێبەجێکاری ئەنجومەنی پەنابەرانی بەریتانیا لەم بارەیەوە گوتی،ئەم بڕیارە نابێتە هۆی ڕێگریکردن لە پەڕینەوەی پەنابەران بۆ سنورەکانمان بەڵکو دەبێتە هۆی ئەوەی ژمارەیەکی زۆر خەڵکی بێتاوان گیانیان لەدەستبدەن و وەک تاوانبار و تیرۆرست سەیربکرێن بێئەوەی هەلێکیان پێبدرێت بە شێوەیەکی دادپەروەرانە گوێ لە کەیسەکانیان بگیرێت. وتیشی: "ئەو خاڵە بنەڕەتییە پشتگوێ خراوە کە زۆربەی ئەو خەڵکەی بە بەلەمە بچووکەکان دێنە سنورە ئاوییەکانمان پیاو و ژن و منداڵن کە لە تیرۆر و خوێنڕشتن لە وڵاتانی ئەفغانستان و ئێران و سوریا دەرباز دەبن". بە گوێرەی ئامارەکانی حکومەتی بەریتانیا، 14.5٪ـی دانیشتووانی بەریتانیا بیانین. ژمارەی بیانییەکان 9.9 ملیۆن کەسن لە دانیشتووانە 68 ملیۆن کەسەکەی بەریتانیا. زۆرینەی ئەو 9.9 ملیۆن کەسەش، هیندستانی، پۆڵەندی و پاکستانین.
شەنای فاتح لەكوردستان رەوشی ژنان لەپاشەكشەدایەو توندوتیژییەكانیش لەبەرزبوونەوەدایە و رۆژانە چەندین ژن رووبەڕووی هەڕەشە دەبنەوە، تەنها لەساڵی رابردوودا 73 ژن كوژراون و بەپێی ئەو ئامارانەشی لەبەردەستدان لەساڵی ٢٠١١تا٢٠٢٠، ٤٣٧ ژن كوژراون و ٥٥٩ ژنیش خۆیان كوشتووەو هەزارو ٦١ ژنیش خۆیان سوتاندووە، هەروەها لەساڵی ٢٠١٥وە زیاتر لەهەشت هەزار ئافرەت لەناو شەڵتەرو ماڵی داڵدەدانی ژناندا پارێزراون. ئاری رەفیق، یاریدەدەری بەڕێوبەری گشتی توندوتیژی دژ بەئافرەتان و خێزان لەوەزارەتی ناوخۆ لەلێدوانێكدا بەهاوڵاتی راگەیاند: «ساڵانە ئاستی تاوانەكان جیاوازەو هەندێك ساڵ شەش مانگی یەكەم ئاستی تاوانەكان زیاترە وەك لەشەش مانگی دووەم، بۆ نموونە لەشەش مانگی یەكەمی ساڵی ٢٠٢٢ ئاستی تاوانەكانی كوشتنی ژنان بەرزترە وەك لەشەش مانگی دووەم». سەبارەت بەشەڵتەرو ماڵی داڵدەدانی ئافرەتان ئاری رەفیق وتی: «ئەو دەزگایانە نەبن دۆخی كۆمەڵایەتی زۆر خراپتر دەبێت بەراورد بەئێستاو ئاستی تاوانەكان بەتایبەتیش تاوانە قورسەكان بەتایبەت كوشتنی ژنان ژمارەكانی زۆر زیاتر دەبێت، واتە گەر ئێمە لەساڵێكدا ٣٥ حاڵەتی كوشتنی ژنانمان هەبێت پێموایە ئەگەر شەڵتەرو ماڵی داڵدەدانی ئافرەتان نەبێت ژمارەكە ٧٠ حاڵەت تێپەڕدەكات». بەپێی ئاماری بەڕێوبەرایەتی گشتی توندوتیژی دژ بەئافرەتان و خێزان لەساڵی ٢٠١٥ تائێستا زیاتر لەهەشت هەزار ئافرەت لەناو شەڵتەرو ماڵی داڵدەدانی ژناندا پارێزراون و لەو ژمارەیەش لەئێستادا نزیكەی ١٠٠ ئافرەت لەناو بنكەكانی داڵدەدانی ژنان ماونەتەوەو ئەوانەی دیكە گەڕێنراونەتەوە ناو خێزانەكانیان لەڕێگای میكانزمێكی ئیداریەوە كەداڕێژراوە لەیەكێك لەو میكانیزمانە وەرگرتنی بەڵێننامە لەو كەسانەی گەرەنتی پاراستنی رۆحی ئەو ژنانە لەئەستۆ دەگرن. شەیما مستەفا، ئەندامی سكرتارییەتی یەكێتی ئافرەتانی كوردستان لەلێدوانێكدا بەهاوڵاتی وت: «بێگومان یەكێك لەئەگەرە سەرەكییەكانی توندوتیژی بەرامبەر ژنان بوونی هزرو بیری كۆنەپەرستییەو بەشێكی كێشەكانیش پەیوەندیان بەپیاوسالارییەوە نییە، چونكە هەندێك جار ژن هەبووە هۆكاری توندوتیژی بووە لەخێزاندا بۆ نموونە لەساڵانی رابردوودا خەسوو بەشێوەیەكی توندوتیژ بەرامبەر بە بووكەكەی جوڵاوەتەوە، بەداخەوە تائێستا كۆمەڵگای ئێمەدا نەگەیشتووەتە ئەو ئاستەی ژن و پیاو لەیەك ئاستدا ببینرێن و ژن وەك رەگەزی دووەم دەبینرێت». وتیشی: كۆمەڵگا ئەو پێگەیەی نەداوەتە ژن كەبتوانێت تواناكانی خۆی پەرەپێبدات و بڕیار لەپاشەڕۆژی خۆی بدات و لەهەموو بوارەكاندا ژن پشتگوێخراوە و ئاماری توندوتیژییەكان بەرامبەر ژنان نازانرێت زیادبووە یان كەم؟ چونكە سەرجەم دیاردەكان ئاشكرا ناكرێن و حاڵەت هەیە بەڕێگای جیاجیا چارەسەردەكرێت بەبێ ئەوەی بگاتە دادگا و شوێنی پەیوەندیدار». بەپێی ئامارەكان لەساڵی ٢٠٢٢دا لەهەرێمی كوردستاندا ٧٣ژن كوژراون و چالاكوانێكی ژنانیش دەڵێت: نەبوونی سیستەمێكی كۆمەڵایەتی بەهێز هۆكارێكە بۆ زۆربوونی توندوتیژییەكان. لەیلا عەبدوڵا، توێژەری كۆمەڵایەتی و چالاكوانی بواری ژنان بۆ هاوڵاتی دواو وتی: «بەداخەوە بەهۆی هەندێ هۆكار لەعێراق بەگشتی و كوردستان بەتایبەتی رەوشی ژن بەرەو دواوە دەڕوات، هۆكارەكانیش زۆرن بۆ نموونە ناهەمواری بارودۆخی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی و بەكارنەهێنانی یاسا». ئەو دەڵێت: «توندوتیژییەكان بەرامبەر ژنان لەبەرزبوونەوەدایەو رۆژانە چەندین ژن رووبەڕووی هەڕەشە دەبنەوە و خۆیان دەكوژن، كەئەمانەش پاڵنەرێكیان هەیە و نەبوونی سیستەمێكی كۆمەڵایەتی بەهێز بۆ ناو خێزانەكان و بۆ ناو كۆمەڵگا كەئەوەش كاریگەری لەسەر تاكەكان هەیە». بەپێی ئەو ئامارانەی لەبەردەستدان لەساڵی ٢٠١١تا٢٠٢٠ ، ٤٣٧ ئافرەت كوژراون و ٥٥٩ ئافرەتیش خۆیان كوشتووەو هەزارو ٦١ ژنیش خۆیان سوتاندووە.
هاوڵاتی بەرپرسێکی بەرنامەی گەشەپێدانی نەتەوەیەکگرتووەکان ڕۆژی سێشەممە ڕایگەیاند کە مەزەندە دەکرێت زیانەکانی بومەلەرزە وێرانکەرەکانی مانگی ڕابردوو لە تورکیا ١٠٠ ملیار دۆلار تێپەڕێنن. لویزا ڤینتۆن، نوێنەری بەرنامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەرەپێدان لە تورکیا لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا ڕۆژی سێشەممە لە ڕێگەی ڤیدیۆ کۆنفرانسێكەوە لە غازی عەنتابەوە ڕایگەیاند: "لەو حیساباتانەی تا ئێستا دەکرێت ڕوونە کە ژمارەی زیانەکان کە لەلایەن حکومەتەوە پێشکەش دەکرێت و لەلایەن هاوبەشە نێودەوڵەتییەکانەوە پشتگیری دەکرێت زیاتر دەبێت لە 100 ملیار دۆلار". ئەمەش لەدوای ئەوەی باشووری تورکیا و باکووری ڕۆژئاوای سووریا بە هۆی بوومەلەرزەکانی ٦ی شوبات زیاتر لە ٥٢ هەزار کەس گیانیان لە دەست دا. لویزا ڤینتۆن وتیشی، ئاماری زیانە کاتییەکان کە تەنها تورکیا دەگرێتەوە، وەک بنەمایەک بۆ کۆنفرانسی خێرخوازان لە ١٦ی ئازار لە برۆکسل بەکاردەهێنرێت بۆ کۆکردنەوەی پارە بۆ ڕزگاربووان و ئاوەدانکردنەوە. هاوکات لویزا ڤینتۆن لەبارەی زیانەکانی بومەلەرزەکەوە وتی، دوو ملیۆن و ٧٠٠ هەزار کەس لەناوچەکەدا بەهۆی بومەلەرزەکەوە ئاوارەبوون و نزیکەی ٦٠٠ هەزار باڵەخانە و شوێن و بنکەی کار ڕووخاون. ئەمەش لەکاتێکدایە کە بانکی نێودەوڵەتی پێشتر زیانە ڕاستەوخۆکانی تورکیای بە ٣٤.٢ ملیار دۆلار خەمڵاندووە، بەڵام ڕایگەیاندووە، تێچووی بوژانەوە و ئاوەدانکردنەوە زۆر زیاتر دەبێت و زیانەکانیش بۆ بەرهەمی ناوخۆیی گشتی تورکیا کە پەیوەندییان بە پچڕانی ئابوورییەوە هەیە کە بەهۆی بوومەلەرزەکانەوە دروستبووە، تێچووی ئەو وڵاتە زیاد دەکات.
هاوڵاتی یەکێتی ئەوروپا ئەمڕۆ سێشەممە لە لیستێکی سزاکانیدا کە بڵاویکردۆتەوە هەریەک لە بەرپرسانی وەزارەتی خوێندنی باڵا و وەزارەتی پەروەردەی خستە لیستی سزاوە، ئەوەش وەک بەرەنگاریەک دژی سەرکوتکاریەکانی سەر ژنان. ئەمڕۆ یەکێتی ئەوروپا لەسەروبەندی ڕۆژی جیهانی ژناندا لیستێکی بڵاو کردەوە کە تێیدا ١٢٢ کەسایەتی وبەرپرس ودامەزراوەی خستۆتە لیستی سزاوە، لە لیستەکەدا نێدا محەمەد نەدیم بەرپرسی وەزارەتی خوێندنی باڵای تاڵیبان و محەمەد خالید حەنەفی بەرپرسی وەزارەتی پەروەردەی ناسراو بە قەدەغەکردنی حکومەتی تاڵیبان هەیە، کە هەریەکەیان بەهۆی پێشێلکارییە گەورەکانی مافی مرۆڤ، بەتایبەتی توندوتیژی سێکسی و ڕەگەزی خراونەتە لیستەکەوە. یەکێتیی ئەوروپا ڕایگەیاند کە ئەم کارەی ئەمڕۆ دووپاتکردنەوەیە لە پابەندبوونی خۆی بۆ بەرەوپێشبردن و پاراستنی مافەکانی مرۆڤ لە سەرانسەری جیهاندا. جۆزێڤ بۆرێل، بەرپرسی سیاسەتی دەرەوەی یەکێتی ئەوروپا لەبارەی لیستی سزاکانەوە ڕایگەیاند، "بەبێ گوێدانە ئەوەی لە کوێ ڕوودەدات، ئێمە بەرەنگاریی هەموو جۆرە توندوتیژییەک دەبینەوە و لەناوی دەبەین کە لە دژی ژنان بێت". هاوکات لەگەڵ ئەوەشدا لە لیستی سزاکەی یەکێتی ئەوروپادا کە بڵاوکراوەتەوە، جگە لە بەرپرسانی تاڵیبان، هەریەک لە بەشی پۆلیسی مۆسکۆ و بەرپرسانی باڵای سوپای ڕووسیا و فەرماندە چەکدارەکانی باشووری سودان و جێگری وەزیری ناوخۆی میانمار لەنێو گەمارۆکاندان. سزاکان لەسەر کەسایەتی و دامەرزاوەکان کە لە لیستەکانی سزای یەکێتی ئەوروپادان خۆیان لە دەسبەسەرداگرتن وبلۆککردنی سەروەت و سامانی کەس و دامەزراوە سزادراوەکان لە یەکێتی ئەوروپادا دەبیننەوە، جگە لەوەش قەدەغەکردنی گەشتکردن بۆ یەکێتی ئەوروپا دەگرێتەوە هاوکات ناردنی پارە و هەر ئامرازێکی تری دارایی بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ لە یەکێتی ئەوروپا بۆ کەس و دامەزراوە سزادراوەکان قەدەغە دەکرێت.
.jpg)
هاوڵاتی کۆمپانیای (ئۆ ئاڕ جی) تورکی راپرسیەکی لەبارەی هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی تورکیا ئەنجامدا و بەگوێرەی راپرسیەکە، کڵچدارئۆغلۆ بە بەدەستهێنانی ٥٦.٨٪ی دەنگەکان شکست بە ئەردۆغان دەهێنێت. کۆمپانیای (ئۆ ئاڕ جی) تورکی کە تایبەتە بە راپرسی و لێکۆلینەوەکان، راپرسیەکی لەبارەی هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی تورکیا ئەنجامدا. لە راپرسیەکەدا کە لە ٢٨ پارێزگای تورکیا ئەنجامدراوە و هەزار و ٨٥٠ کەس بەشداریان تێیدا کردووە، پرسیار لە بەشداربووان کراوە، لەنێوان کەمال کلچدارئۆغلۆ کاندیدی هاوبەشی ئۆپۆزسیۆن و رەجەب تەیب ئەردۆغان کاندیدی دەسەڵات کامیان هەڵدەبژێریت، ئەنجامەکەی بەم شێوەیە بووە: کەمال کلچدارئۆغلۆ ٥٦.٨٪ رەجەب تەیب ئەردۆغان ٤٣.٢٪ ئەم راپرسیە لەکاتێکدایە کە بڕیارە ١٠ی ئەم مانگە، وادەی هەڵبژاردن بە فەرمی لە رۆژنامەکاندا بڵاوبکرێتەوە کە بە ئەگەرێکی زۆر ١٤ی ئایار وەک رۆژی هەڵبژاردنی پەرلەمانی و سەرۆکایەتی تورکیا دیاری دەکرێت.
.jpg)
هاوڵاتی ئەمڕۆ نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی هەرێمی کوردستان لە هەولێری پایتەختی هەرێمی کوردستان لەگەڵ لوێد ئۆستن، وەزیری بەرگری ئەمریکا کۆبوویەوە ولە لێدوانێکی ڕۆژنامەوانیدا لەبارەی کۆبوونەوەکەوە نێچیرڤان بارزانی ڕایگەیاند، سوپاسی وەزیری بەرگری ئەمریکا و وڵاتی ئەمریکا دەکەین لە هەوڵەکانیان بۆ پشتگیری بەردەوامی عێراق وهەرێمی کوردستان و هەروەها وتی کۆبوونەوەیەکی باشمان هەبوو، وتیشی ئێمە بەرژەوەندی و بەهای هاوبەش کۆماندەکاتەوە. ئەمڕۆ سێشەممە، پاش کۆبوونەوەی هەریەک لە نێچیرڤان بارزانی و وەزیری بەرگری ئەمریکا، نێچیرڤان بارزانی لە لێدوانێکی ڕۆژنامەوانیدا باسی لە گرنگی پەیوەندیەکانی نێوان ئەمریکا و هەرێمی کوردستان کرد لە چوارچێوەی ستراتیژی عێراق و ئەمریکادا، هاوکات جەختیشی لەوەکردەوە کە هاتنی لوید ئۆستن پەیامێکی گرنگە بۆ دڵنیاکردنەوەی پشتگیری ئەمریکا لە هەرێمی کوردستان عێراق و هەرێمی کوردستان. لەدرێژەی لێدوانەکانیدا نێچیرڤان بارزانی لەمەڕ ناوەڕۆکی کۆبونەوەکەوە وتی، باسمان له پهيوهندييهكانى ههردوولا لهسهر بنهماى ڕێككهوتنى چوارچێوهى ستراتيژيى عێراق و ئهمهريكا كرد و جهختمان له پێويستيى بهردهوامي هاريكاريى هاوبهش و پشتگيريى ئهمهريكا و هاوپهيمانانی نێودهوڵهتى بۆ عێراق و ههرێمى كوردستان كردهوه بۆ بهرهنگاربوونهوهى تيرۆر، ههروهها باسمان له گرنگيى هاريكاريى پێشمهرگه و سوپاى عێراق كرد بۆ ڕووبهڕووبوونهوهى داعش. هاوکات سەرۆکی هەرێمی کوردستان، نێچیرڤان بارزانی وتی، جهختمان له گرنگيى بهردهواميى پشتيگريى ئهمهريكا و وڵاتانى دۆست له پرۆسهى چاكسازى له وهزارهتی پێشمەرگە و ڕێكخستنهوهى پێشمهرگه كردهوه دڵنياشمان كردهوه كه سوورين لهسهر ڕيكخستنهوهى پێشمهرگه و تهگهرهكانى بهردهمیان تێدهپهڕێنين وله ههوڵهكانمان بهردهوام دهبين بۆ يهكڕيزى و چارهسهركردنى كێشهكانی ناوخۆى ههرێمى كوردستان. هەروەها نێجیرڤان نێچیرڤان بارزانی لە بەشێکی دیکەی لێدوانەڕۆژنامەوانیەکەیدا لەگەڵ وەزیری بەرگری ئەمریکا وتی، هاوڕا بووين كه چارهسهركردنى كێشهكانى ههولێر ـ بهغدا، ئارامى و سهقامگيريى سياسى و ئهمنى و ئابوورى بۆ عێراق لهگهڵ خۆيدا دههێنێت و لهسهر گرنگيى پشتگيرى له حكوومهتى فيدراڵيى عێراق و كاركردنى پێكهوهى هاوبهشمان له ناوچهكه بۆ پاراستنى سهقامگيرى. دووپاتیشمان كردهوه كه ههرێمى كوردستان وهك ههميشه فاكتهرى ئارامى و سهقامگيرى دهبێت. هاوکات لوێد ئۆستن، وەزیری بەرگری ئەمریکاش لە کۆنگرە ڕۆژنامەوانیەکەدا ستایشی ڕۆڵی هەرێمی کودستانی کرد لە پاراستنی سەقامیگری و ئارامی ناوچەکە وجەنگی دژی داعش، لەگەڵ ئەوەشدا جەختی لەو یاداشتە لێکتێگیەشتنەش کردەوە کە ساڵی پار لەگەڵ وەزارەتی پێشمەرگە واژۆیان کردبوو و ئامادەیی بەردەوامی هاوکاریەکانیانی بۆ هێزەکانی پێشمەرگە دووپاتکردەوە. لەبەشێکی دیکەی قسەکانیدا، لوێد ئۆستن وتی، جێگای خۆیەتی جەخت لەوە بکەوە کە لەسەر بانگهێشتی حکومەتی عێراق هێزەکانمان لە عێراقدا دەمێننەوە لە جەنگی دژی داعش، هەروەها باسی لە خەباتی شان بەشانی هاوبەشی دەیان ساڵی نێوان هێزەکانی پێشمەرگە کرد لەگەڵ وەزارەتی بەرگری ئەمریکا و وتیشی ئەمەریكا و عێراق بە هەرێمی كوردستانیشەوە هەنگاوی زۆر مەزنمان بۆ گەڕانەوەی سەروەریی عێراق ناوە لە چوارچێوەی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتیدا بۆ تێكشكاندنی داعش، زیاتر لە پەنجا هەزار كیلۆمەتری دووجامان لە مۆتەكەی داعش ئازاد كردووە، هەروەها زیاتر لە چوار ملیۆن و پێنجسهد ههزارمان لە خەڵكی عێراق ڕزگار كردووە. لە کۆتای قسەکانیدا لوێد ئۆستن ئاماژەی بەوەدا کە داعش بەردەوامە لە هەڕەشە لە ژیان و گوزەرانی خەڵكی عێراق، بۆیە هاوبەشی و هاوكاریی بەردەوامی ئێمە زۆر گرنگە، هەروەها هەماهەنگیی هێزەكانی پێشمەرگەی هەرێمی كوردستان لەگەڵ هێزەكانی ئاسایشی عێراقی پێویستە، بەتایبەتی لە لیوا هاوبەشەكاندا. هەروەها ڕاشیگەیاند بەداخەوە داعش تاكە هەڕەشەی سەر هەرێم نییە و وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا سەركۆنەی هێرشە بەردەوامەكانی ئێران دەكات كە لەودیوی سنوورەوە دەكرێن.
وەزیری دەرەوەی ئەڵمانیا رایگەیاند؛ هێرشە موشەکییەکانی ئێران بۆسەر هەرێمی کوردستان مەترسیی گەورەن بۆ ژیانی خەڵک و قبوڵکراو نییە. ئانالێنا بێربۆک، وەزیری دەرەوەی ئەڵمانیا ئەمڕۆ سێشەممە لە کۆنگرەیەکەی رۆژنامەوانی هاوبەش لەگەڵ فوادحسێن، وەزیری دەرەوەی عێراق لە بەغداد رایگەیاند؛ کۆماری ئیسلامی ئێران رێز لە هاوڵاتییانی خۆی ناگرێت و بە موشەکبارانکردی سنورەکانی عێراق مەترسیی بۆ ژیانی خەڵکی وڵاتەکەش دروست کردوە. بێربۆک وتی : رژێمی ئێران بەو هێرشە موشەکییانە پیشانی دا کە سەرەڕای ئەوەی سۆز و بەزیی نییە، زۆر بێباکانە هاوڵاتییانی وڵاتەکەی سەرکوت دەکات و تەنانەت ژیانی خەڵک و سەقامگیریی ناوچەکەشی خستوەتە مەترسییە تەنها بۆ ئەوەی لە دەسەڵاتدا بمێنێتەوە. لە ماوەی رابردودا پەیوەندییەکانی ئەڵمانیا و ئێران گرژیی بەخۆیەوە بینوە و ئەڵمانیا دوو کارمەندی باڵیۆزخانەی کۆماری ئیسلامی ئێرانی لە بەرلین دورخستەوە و لە بەرامبەردا دوو دیپلۆماتکاری ئەڵمانیا لە تاران دەرکران. دوای سەرهەڵدانی ناڕەزایەتییەکانی رۆژهەڵات و ئێران، سوپای پاسداران چەند جارێک بنکە و بارەگاکانی پارتەکانی رۆژهەڵاتی لە برادۆست، هەولێر، کۆیە و زڕگوێز-ی موشەکباران کردوە و بە فڕۆکەی خۆ کوژ هێرشی کردوەتە سەریان کە زیاتر 19 کوژراو و نزیکەی 70 برینداری لێکەوتوەتەوە.
بەرپرسێکی ئێران رایگەیاند؛ زیاتر لە 50%ی دانیشتوانی تاران کرێچین و بەهۆیی دۆخی خراپی ئابورییەوە خەڵک گەرەگە گرانبەهاکان چۆڵ دەکەن. مەهدی هیدات، بەڕێوبەری جێبەجێکاری ناوەندی بوژاندنەوەی شاری تاران بە میدیاکانی ئێرانی راگەیاند؛ کێشەی سەرەکیی پایتەختی وڵاتەکە کەمیی یەکەی نیشتەجێبونە و بۆ تۆکمەکردنەوەی ئەو شارە پێویستە زیاتر لە یەک ملیۆن بینا و یەکەی نیشتەجێبونی نوێ دروست بکرێت. ئەو رونی کردوەتەوە پێویستە 200 هەزار یەکەی نیشتەجێبون لە تاران دروست بکرێت کە هەر یەکەیەک لە بیناکان لانیکەم پێنج شوقەی نیشتەجێبون لەخۆی بگرێت. بە وتەی هیدایەت ئێران لە بواری بیناسازیدا پێویستی بە هاوردەکردنی کەرەستەی بیناسازیی نییە و بەرزبونەوەی بەهای دۆلار کاریگەریی لەسەر پلانی نۆژەنکردنەوەی شاری تاران نابێت. بە پێی ئامارەکانی ساڵی 2021 ژمارەی دانیشتوانی تاران نۆ ملیۆن و 39 هەزار کەس بوە لە کاتێکدا لە ئامارەکانی ساڵی 2016 ژمارەی دانیشتوانی ئەو شارەی ئێران زیاتر لە 13 ملیۆن و 267 هەزار کەس بوە کە بە دووەمین شاری قەرەباڵخی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و 34ەمین شاری قەرەباڵخی جیهان ئەژمار دەکرێت.
.jpg)
هاوڵاتی ئەنتۆنیۆ گۆتێرێس، سکرتێری گشتی نەتەوەیەکگرتوەکان ڕۆژی چوارشەممە دەگاتە کیێڤ ولەگەڵ سەرۆکی ئۆکرانیا تاوتوێی درێژکردنەوەی ڕێکەوتننامەی دانەوێڵە دەکەنەوە لە ڕێگای دەریای ڕەشەوە. ستیفان دوجاریک، وتەبێژی نەتەوە یەکگرتووەکان ئەمڕۆ رایگەیاند، "سکرتێری گشتی تازە گەیشتووەتە پۆڵەندا لە ڕێگەیدا بۆ ئۆکرانیا"، ئاماژەی بەوەشکرد کە گۆتێرێس بەردەوامبوونی گرێبەستەکە لە هەموو لایەنەکانی و پرسە پەیوەندیدارەکانی دیکەدا تاوتوێ دەکات. ئەمەش لەکاتێکدایە کە بەهۆی داخرانی بەندەرەکانی ئۆکرانیا و ڕێگریکردن لە هەناردەکردنی هەندێک دانەوێڵەی ڕووسیا، نرخی خۆراک لە جیهاندا بەرزبووەوە و هەوڵەکانی هاوکاری مرۆیی لە سەرانسەری جیهان بەو هۆیەوە کەوتە مەترسییەکی تایبەت بەو پرسەوە. ئەم هەوڵانەش بۆ دریژکردنەوەی ڕێکەوتننامەی هەناردەی گەنم بۆ وڵاتانی جیهان لەمیانی کاریگەریەکانی ڕیکەوتننامەکە دێت کە بە وتەی نەتەوەیەکگرتوەکان ڕێکەوتننامەکە لە ساڵی ڕابردوودا هاوکاربووە لەکەمکردنەوەی قەیرانەکانی خۆراک لە جیهاندا. نوێنەرانی نەتەوە یەکگرتووەکان و تورکیا لەماوەی ڕابردوودا کۆبوونەوە بۆ هەوڵدان بۆ ئەوەی هەناردەی دانەوێڵە بەردەوام بێت، هاوکات دەستپێشخەری بۆ ڕێکەوتننامەی دانەوێڵەی دەریای ڕەش لە مانگی تەمموزی ٢٠٢٢ واژۆ کرا لە هەوڵێکی بەپەلەدا بۆ ئازادکردنی نزیکەی ٢٠ ملیۆن تۆن دانەوێڵە کە لەو کاتەدا لە سایلۆ و کەشتی و دامەزراوەکانی دیکەی هەڵگرتندا گیریان خواردبوو لە نێوان لەشکرکێشی ڕووسیا بۆ سەر ئۆکرانیا.
هاوڵاتی تەیب تەمەل جێگری هاوسەرۆکانی پارتی دیموکراتی گەلان (هەدە*پە) رایگەیاند، پێویستە هۆکاری راستەقینەی کشانەوە و گەڕانەوەی پارتی باش بۆ نێو هاوپەیمانی گەل ئاشکرا بکرێت. دوای ساڵێک لە دانوستان، دواجار دوێنێ ٦ی ئازار هاوپەیمانی گەل کە لە شەش لایەنی ئۆپۆزسیۆنی تورکیا پێک دێت، کەمال کلچدارئۆغلۆ سەرۆکی پارتی گەلی کۆماری (جەهە*پە) بە کاندیدی هاوبەشی ئۆپۆزسیۆن بۆ پۆستی سەرۆکایەتی تورکیا دیاری کرد. رۆژی هەینی رابردوو، مەراڵ ئاکشەنەر سەرۆکی ئیی پارتی (پارتی باش) پارتەکەی لە هاوپەیمانێتیەکە کشاندەوە و رایگەیاند، ئەوان لەگەڵ کاندیدکردنی کلچدارئۆغلۆدا نین، بەڵام ئێوارەی دوێنێ و بەر لە کۆبونەوەی لایەنەکانی هاوپەیمانی گەل گەڕایەوە نێو هاوپەیمانێتیەکە. لەمبارەیەوە تیب تەمەل جێگری هاوسەرۆکانی پارتی دیموکراتی گەلان (هەدەپە) رایگەیاند، کشانەو و گەڕانەوەی پارتی باش بۆ نێو هاوپەیمانی گەل، گۆمانی لەسەر دیموکراسی لایەنەکان دروست کردووە و وتی، " هێزە تاریکەکان کە لەدژی ئیرادەی گۆڕانکاری کۆمەڵایەتین، دەیانەوێت دەست بەسەر دیموکراسی گەلدا بگرن و گەمارۆی بدەن." تەمەل دەشڵێت، دوای کاتژمێرێک لە کشانەوەی ئاکشەنەر، پارتەکەی بێواتە بوو و عەقڵیەتێکی بەم شێوەیە وڵات بەرەو دۆخێکی خراپ دەبات و دۆمان دروست دەکات. ئێمە لێرەوە دەڵێین، چارەسەری و گۆڕانکاری بە گۆڕانکاری رادیکالانە و دیموکرات یان سیاسەتی رێگەی سێیەم دەبێت و وتی، " ئێمە ناومان بەلاوە گرنگ نییەم بەڵکو رەگەزەکانمان بەلاوە گرنگە. ئەو شتانەی لەسەر مێزەکە قسەیان لەسەر کراوە دوای هاتنەوەی ئاکشەنەر، بۆ گەل ئاشكرا نەکراوە. پێویستە بزانرێت کە بەبێ هەدەپە چارەسەری دروست نابێت. ئەوە هەدەپەیە کە چارەنووس دیاری دەکات."
لە رێورەسمێکدا، هەردو وەزارەتی ئاوەدانکردنەوەو نیشتەجێکردن و وەزارەتی شەهیدان و ئەنفالکراوان کۆنوسێک تایبەت بە دروستکردنی یەکەی نیشتەجێبون/ شوقە بۆ کەسوکاری شەهیدان و جینۆسایدکراوان و زیندانیانی سیاسی واژۆ دەکەن. وەزارەتی ئاوەدانکرنەوە و نیشتەجێکردنی هەرێمی کوردستان ئەمڕۆ سێشەممە 7ی3 بڵاویکردەوه، دانا عەبدولکەریم، وەزیری ئاوەدانکردنەوەو نیشتەجێکردن لەدیوانی وەزارەت پێشوازیکرد لە عەبدوڵا حاجی مەحمود، وەزیری کاروباری شەهیدان و ئەنفالکراوان و ئەحمەد مام رەسوڵ، بەڕێوەبەری گشتی خزمەتگوزاری شەهیدان و ئەنفالکراوان لە وەزارەتی شەهیدان. لە دیدارێکدا، گفتوگۆکرا سەبارەت بە هەوڵ و هەماهەنگی نێوان هەردو وەزارەت بۆ خزمەتکردنی کەسوکاری شەهیدان و زیندانیانی سیاسی، ئەوەش دوای بڕیاری ئەنجومەنی وەزیران ژمارە (١٩١) لە (٢٢/١٢/٢٠٢٢)، هەردو وەزارەت کار دەکەن بەمەبەستی دۆزینەوەی چارەسەری گونجاو بۆ دروستکردنی یەکەی نیشتەجێبون (شوقە) بۆ کەسوکاری شەهیدان و جینۆسایدکراوان و زیندانیانی سیاسی ئەوانەی تائێستا سودمەند نەبون. ئاماژەی بەوە کراوە ،وەزیری ئاوەدانکردنەوەو نیشتەجێکردن ڕایگەیاندوە، ئەوەی بۆ کەسوکاری شەهیدان بکرێت بە واجب و ئەرکی سەرشانی خۆمانی دەزانین و ئەرکی هەموانە، وەک وەزارەتیش ئەوەی لەتواناماندا بێت درێغی ناکەین و ئامادەین بۆ هاوکاری و پاڵپشتی وەزارەتی شەهیدان لە دروستکردنی یەکەی نیشتەجێبون بۆ کەسوکاری شەهیدان. لە ڕاگەیاندراوەکە هاتوە ، وەزیری کارورباری شەهیدان ، جەختیکردۆتەوە لەوەی، ئیمزاکردنی ئەم کۆنوسە تایبەت بە دروستکردنی یەکەی نیشتەجێبون (شوقە) بۆ کەسوکاری شەهیدان دەبێتە دەستکەوتێکی گرنگ بۆ هەردو وەزارەت. باس لەوە کراوە ، دواتر لە رێورەسمێکدا، لەلایەن وەزیری ئاوەدانکردنەوەو نیشتەجێکردن و وەزیری کاروباری شەهیدان و ئەنفالکراوان کۆنوسی هاوبەشی نێوان هەردو وەزارەت واژۆکرا، کە خۆی دەبینێتەوە لە ژمارەیەک پێشنیار و ئاراستەی سەرۆکایەتی ئەنجومەنی وەزیران دەکرێت بۆ بڕیاردان، هاوکات بەپێی بڕیاری ژمارە (١٩١)ی ئەنجومەنی وەزیران، وەزارەتی ئاوەدانکردنەوەو نیشتەجێکردن هاوکار و هەماهەنگ دەبێت بە دابینکردن و رەخساندنی خزمەتگوزارییەکانی رێگاوبان بۆ پڕۆژەکانی نیشتەجێبونی سەر بە وەزارەتی کاروباری شەهیدان و ئەنفالکراوان.
وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستیی حکومەتی هەرێمی کوردستان ، ئەمڕۆ پێنجشەممە 7ی3 ، له بڵاوکراوەیەکدا ڕایگەیاند،: "بە ڕەچاوکردنی دۆخی خوێندکاران و قوتابییانی هەرێمی کوردستان کە لە زانکۆکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران دەخوێنن، لە هەمان کاتدا بەهۆی یادی نەورۆز و پشوی بەهارە پرۆسەی خوێندن لە ئەم وڵاتە ڕادەوەستێت، بۆیە لە فەرمانێکی وەزاریدا وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی بڕیاریدا بە: خوێندکاران و قوتابییانی هەرێمی کوردستان كە لە ئەم وڵاتە دەخوێنن، دەتوانن لەماوەی (2023/3/15 تاکو 2023/4/3) بگەڕێنەوە هەرێمی کوردستان". وەزارەتەکە ، لە بڵاوکراوەکە، باسی ئەوەی کردووە: "ئەو ماوەیە وەک ماوەی مانەوە هەژمار ناکرێت".
سەرۆکی هەرێمی کوردستان ئەمڕۆ لە هەولێر لەگەڵ وەزیری بەرگریی ئەمریکا کۆبووەوە دەربارەی ناوەڕۆکی کۆبونەکه لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانیشدا لەدوای کۆبوونەوەکە لۆید ئۆستن پەیامێکی ئاراستەی سەرکردەکانی هەرێمی کوردستان و عێراق کرد. بەپێی میدیای نزیک له پارتی،نێچیرڤان بارزانی ڕایگەیاندوە "هاوڕابووین چارەسەرکردنی کێشەکانی نێوان هەولێر و بەغدا گرنگە بۆ سەقامگیری ناوچەکە"، جەختیشی کردەوە لەوەی "هەرێمی کوردستان هەمیشە فاکتەری سەقامگیری دەبێت بۆ ناوچەکە... سوپاسی پشتیوانییە بەردەوامەکانی ئەمریکا دەکەین بۆ هێزەکانی پێشمەرگە". لای خۆیەوە لۆید ئۆستن، وەزیری بەرگریی ئەمریکا رایگەیاند "دەیان ساڵ پێکەوە کارمان کردووە... لەگەڵ هاوپەیمانی نێودەوڵەتی رووبەڕووێکی فراوانمان لە دەستی داعش رزگارکرد"، سەبارەت بە پێشمەرگەش گوتی "رۆڵێکی گەورەیان هەبوو لە شەڕی دژی داعش... پشتیوانیی خۆمان بۆ یاداشتی لێکتێگەیشتنی نێوان پێشمەرگە و ئەمریکا دووپاتدەکەینەوە". وەزیری بەرگری ئەمریکا لە پەیامێکیشدا بۆ بەغدا و هەولێر لۆید ئۆستن گوتی "هاوئاهەنگی نێوان سوپای عێراق و پێشمەرگە گرنگە. پێویستە هەولێر و بەغدا پێکەوە کار بکەن". لە کۆبونەوەکە، جەختیش کرایەوه لەوەی پێویستە "سەرکردەکانی هەرێمی کوردستان کۆتایی بە ناکۆکییەکانیان بهێنن".
وەزارەتی ناوخۆی حکومەتی هەرێم، بڕیارى تۆمارنەکردنی ئەو ئۆتۆمبێلانەى دا کە بەردی ساڵنسەیان دەرهێنراوە. بڕیارە کە لەسەر داوای دەستەی پاراستن و چاككردنی ژینگەیه بۆ پاراستنی ژینگە و بۆ کەمکردنەوەى کاریگەریی دووکەڵ، بە نووسراوێک داوایان لە وەزارەتی ناوخۆ كردووە، ئەو ئۆتۆمبێلانەی بەردی ساڵنسەیان دەرهێنراوە، لە بەڕێوەبەرایەتییەكانی هاتووچۆ تۆمار نەكرێن. پاشان وەزارەتی ناوخۆ لەسەر پێشنیازی دەستەی ژینگە، لە ڕێگەى بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی هاتوچۆوە، سەرجەم بەڕێوەبەرایەتییە گشتییەکانی هاتووچۆی پارێزگاكان و ئیدارە سەربەخۆكانی ئاگادار كردووەتەوە كار بە نووسراوە گشتێنراوەکە بكرێت و هیچ ئۆتۆمبێلێك ئەگەر بەردی ساڵنسەیان دەرهێنرابێت، تۆمار نەکرێت. بەردی ساڵنسا کە بەردی ژینگەدۆست ناسراوە وەکوو فلتەرێک کار بۆ هەڵمژینی دووکەڵی ئۆتۆمبێل دەکات و ژینگە لە گەرمی و گازە ژەهراوییەکان دەپارێزێت، بەڵام بەشێک لە شۆفێران بە مەبەستی بەهێزکردنی هەڵمەتی ئۆتۆمبێلەکانیان و فرۆشتنەوەیان، ئەم بەردە لە سیستەمی دووکەڵوەدەرنانی ئۆتۆمبێلەکانیان دەردەهێنن..
سبەینێ چوارشەممە، بارانبارینى تاو تاو و هەورەبروسکە لە ناوچە جیاجیاکانى سنورى ئیدارەى گەرمیان و سلێمانى و هەڵەبجە دەستپێدەکات، ئەمە پێشبینی ، شارەزای کەشناسی ئاراس جەبارییه. دەربارەی کەشی ڕۆژى پێنجشەممە دەڵێت: لە کاتەکانی سبەی شەودا تا بەرەبەیانی پێنجشەمە کاریگەریی بەھێزی ئەم ناسەقامگیریە دەستپێدەکات و ئەگەری بارانی زۆر بەخوڕ و بەردەوام لەم ناوچانەدا دەبێت لەگەڵ چالاکبوونی ھەورە بروسکەی بەھێز و بارینی تەرزە. شارەزاکە،"ھۆشداری لە دروستبونی لافاو دەدەین لەسەرجەم ناوچە نزمەکانی سنوری ئیدارەی گەرمیان و پارێزگای سلێمانی و ھەڵەبجە، کاریگەریی ئەم شەپۆلە لەسەر ناوچەکانی سنوری پارێزگای دھۆک و ھەولێر لاواز دەبێت زیاتر ئەگەری نمە باران بۆ بارانێکی کەم دەبێت لەناوچەکانی سنوری ئیدارەی راپەرین و پارێزگای کەرکوک و سنوری نێوان پارێزگای ھەولێر و کەرکوک لەم ناوچانەشدا. ئاراس جەباری، باسی ئەوەشی کردەوه، کە ئەم شەپۆلە تا ئێوازەى رۆژى پێنجشەممە بەردەوام دەبێت و لە کاتەکانى شەو کۆتایی پێدێت
