هاوڵاتی ناوەندی ڕاگەیاندن و چاپەمەنی هەپەگە ئاماری شەڕی پێنج مانگی ڕابووردوی بڵاوکردەوەو ڕایگەیاند زیاتر لە2000 سەربازی تورکیای کوشتووە. هەپەگە دەڵێت" تیمه گهڕۆكهكانمان و تیمهكانی ناو تونێلهكانی شهڕ به پێرفۆرمانسێكی بهرزی شهڕهوه به پڕۆفیشناڵی شهریان كرد، لهگهڵ هێزی پاراستنی ئاسمانی، ئۆپراسیۆنی شۆڕشگێڕی، چوونه سهر، سابوتاژ، نیشانشكێن، بۆسهدانان، چهكی قورس، شهڕ-لێدان و تاكتیكهكانی ههماههنگی گهریلاییان به شارهزایی بهكارهێنا و ١٨٨١ چالاكییان كرد. له ئهنجامی ئهو چالاكییانهدا ئهوهندهی یهكلاكراوهتهوه ٢١٣٢ داگیركهر سزادراون، ١٠ ههلیكۆپتهر خراونهتهخوارهوه و لهناوبراون. لهبهر ئهوهی ژمارهی ئهو داگیركهرانهی له ناو ههلیكۆپتهره تێكشكێنراوهكاندا بوون به باشی نهزانراوه، بهو ژماره راگهیهنراوه زیاد نهكراوه". هەپەگە دەشڵێت"به بهڵگهوه تۆمار كراوه كه دهوڵهتی تورك ٢٠٠٤ جار تاوانی شهڕی ئهنجامداوه دهوڵهتی تورك بۆ ئهوهی بگاته ئامانجهكانی، ههموو جۆره تهكنهلۆژیایهكی شهڕی كه بهدهستهوه بوو، له دژی گۆڕهپانهكانی بهرخودان به بێ سڵكردنهوه و بێ باكانه بهكارهێنا. له فڕۆكهی شهڕهوه تا فڕۆكهی بێ فڕۆكهوان، له ههلیكۆپتهری هێرشبهرهوه تا ههموو جۆره تانك، تۆپ و ئۆتۆمبێلی زریپۆش، ههموو بهكارهێنا. ههموو رۆژێك سهدان جار گۆڕهپانهكانی بهرخودانی بۆردومان كرد".
هاوڵاتی لهڕاگهیهندراوێکدا فەرماندەیی پۆلیسی پارێزگای ئەنبار دەستگیركردنی دوو تۆمەتباری راگەیاند كە هەزار و 300 حەبی ماددە هۆشبەرەكانیان پێ بوو لە پارێزگاكە. ئهمڕۆ پێنج شهممه لهڕاگهیهندراوێکدا نوسینگەی راگەیاندنی فەرماندەیی پۆلیسی ئەنبار رایگەیاندووە: بە سەرپەرشتی راستەوخۆی فەرماندەی پۆلیسی پارێزگای ئەنبار، لیوا هادی رزێج كسار، بەڕێوەبەرایەتی كاروباری ماددە هۆشبەرەكان و ماددە دەروونییەكان بەردەوامن لە ئۆپەراسیۆنە چۆنایەتییەکانیان دژی بازرگانانی حەبی ماددە هۆشبەرەکان و پەرەپێدەرانی ئەم مادە و بەکارهێنەرانی. ئاماژهی بهوهشكرد: "دوای وەرگرتنی زانیاری لە سەرچاوەیەكەوە بۆ بەڕێوەبەرایەتی كاروباری ماددە هۆشبەرەكان كە كەسانێك هەن لە شاری رومادی هەڵگری حەبی ماددە هۆشبەرەكانن، رەزامەندی یاسایی فەرمی وەرگیرا و تیمێكی كاركردن لە بەڕێوەبەرایەتییەكەی سەرەوە پێكهێنرا. ئاماژهشی بهوهکردووه دوو تۆمەتبار بهناوهکانی (ع.م .م.ج) و و(ع.ط.م.ج) دەستگیرکران دەستیان بەسەر (1300) حەبی کاپتاگۆن و ماددەیەکی هۆشبەری بلوریدا گرتووە، کە کێشی (3) گرامە. جەختی لەوەشکردەوە، کە ڕاپۆرتێکی بنەڕەتی دەستگیرکردن ڕێک خراوە لەگەڵ دەستبەسەرداگرتنەکانی سەرەوە و دەستگیرکردنی تۆمەتبارەکان بەپێی ماددەی 28 لە یاسای ماددە هۆشبەرەکان، بەپێی بڕیاری دادوەری.
هاوڵاتی_ نیگار عومەر ماوەی چوار ساڵە زیندانیانی ڕزگاربوی ئەنفال ژمارەیەكیان بۆ پێدانی زەوی وەرگرتوە بەڵام تا ئێستا زەویەكەیان وەرنەگرتووە، زیندانیانی ڕزگاربوی ئەنفالیش دەڵێن: جگە لە ڕزگاربوی ئەنفال كەسانی دیكەش خزێنراوەتە ناو لیستەكەیان، و حكومەت لەخەمی ئەواندانیە و تا ئێستاش ڕێكارەكانی دیكە بۆ پێدانی زەوییەكە دەستی پێ نەكردوە. لەساڵی 2018 بەبڕیاری قوباد تاڵەبانی جێگری سەرۆكی حكومەتی هەرێ بڕیاردرا زەوی بۆ زیندانیانی سیاسی ڕزگاربوانی شاڵاوی ئەنفال و كەسوكاری شەهیدان دابینبكرێت، لە ساڵی 2019 زیندانیان تەنها ژمارەیەك(رەقەمی هەوایی)یان وەرگرتووە و تا ئێستا ڕێكارەكانی دیكەی تەواونەكراوە. تەحسین حەمید ڕزگاربوی ئەنفال، كە وەك خۆی باسی دەكات ماوە نزیكەی نۆ مانگ لەنوگرە سەلمان لەگەڵ كەسوكارەكەیدا زیندانی بووە، سەبارەت بەو پرسە بۆ هاوڵاتی دواو دەڵێت:»دوای ئەوەی بڕیاری دابەشكردنی زەوی بۆ زیندانیانانی سیاسی ئەنفال و كەس و كاری شەهید دەرچوو، ئێمە وەك دانیشتوانی ناحیەی ڕزگاری ماوەی چوار ساڵە تەنها ژمارە هەوایەكمان وەرگرتوە، تا ئێستا زەوییمان وەرنەگرتووەو هیچ كارێكی تاپۆكردنی بۆ نەكراو و لەچاوەڕواندیدا ماوینەتەوە». وتیشی: لەكاتی دابەشكردنی زەویەكاندا جیاوازیەك لەنێوانماندا كراوە بڕیاربو هەر ڕزگاربویەك لەشوێنی نیشتەجێبونی خۆی زەوی پێ بدرێت بەڵام خەڵك هەیە خەڵكی ڕزگاریە لە كەلار زەوی وەرگرتوە یان بەپێچەوانەشەوە، بەشێك لە پیرو بەتەمەنەكانیش لە چاوەڕوانی پێدانی زەویەكاندا كۆچیان كرد هەر هیچان بۆنەكرا». هاوكات بەرزان كەریم بەڕێوبەری گشتی شارەوانیەكانی گەرمیان بەهاوڵاتی راگەیاند:»لە سێ شوێن لەگەرمیاندا ئەو زەویانە دابەشكراوە، لە كەلار 958 پارچە زەوی و لە ناحیەی ڕزگاری 493 پارەچە زەوی و لە قەزای كفری 442 پارچە زەوی بە ژمارە (ڕەقەمی هەوایی) دابەشكراوە، لەناحیەی ڕزگاری لەهەوڵداین كار بۆ مامەڵەی زەویەكان بكەین و لەم نزیكانەدا كارەكانی حزمەت گورزاریان بۆ دەكرێت»، وتیشی:»سەبارەت بە كێشەی زەویەكانی كەلار ئەو زەویانە كە دابەشكراوە بەر زەوی كشتوكاڵی دەكەوێت و پێویستە خاوەنی زەوییەكان قەرەبوو بكرێنەوەو دواتر ئەو كەسانەی كە وەریانگرتوە دەستبكرێت بەبامەڵەكانیان و تا ئێستاش ئەو كێشەیە چارەسەرنەكراوە». ئاماژەی بۆ ئەوەشكرد: «لەكاتی دابەشكردنی ژمارەی زەوییەكان بەهۆی نزیك بونەمان لە یادی ئەنفال و وردبینی زۆری بۆ نەكرا ئەو هەڵەی تێكەوت كە هەندێ خەڵك لەشوێنی خۆی ناوی نەهاتۆتەوە، و لەئێستادا لیژنەیەكمان دروستكردوە بۆ ئەوەی ئەو كێشەیە چارەسەربكرێت و ئاڵۆگۆڕەكان چاك بكرێتەوە». بەڕێوبەری گشتی شارەوانیەكانی گەرمیان وتیشی: «ئەو كەسانەی كە ئێستا نیشتەجێی ناوچە جێناكۆكەكانن بڕیاربوو لە نزیك ترین شوێن زەوی وەبگرن، ئەوەش قەزای كفری دیاریكرا بەڵام خەڵكی ئەو ناوچانە وەرگرتنی زەوی لە قەزای كفری رەتدەكەنەوە بەبیانوی ئەوەی كە نرخی زەویەكان كەمترە لەهەندێ لەشوێنەكانی تر». بێستون ئیبراهیم، كە ڕزگاربوی شاڵاوی ئەنفالە بە هاوڵاتی وت:» ئێمە نزیكەی 150 كەس كە فەرمانی وەرگرتنی زەویمان هەیە بەڵام ناومان لە ناحیەی رزگار هاتەوەو خۆم خەڵكی كەلارم داوای گواستنەوەم كردوە تا ئێستا گواستنەوەی زەویەكانمان بۆ نەكراوە». وتیشی:» ئێمە چوار ساڵە چاوەڕوانین زەوییمان پێبدرێت بەڵام تا ئێستا پێمان نەدراوە». ئامینە ساڵح، كە ڕزگاربویەكی تری شاڵاوی ئەنفالە بۆ هاوڵاتی دواو وتی: «حەوت مانگ زیاتر لە نوگرەسەلمان و لەگەڵ كەس وكارەكەم زیندانی كراوم دوو خوشكم لەوێ كۆچیان كردوە و حەوت كەسمان گەڕاینەوە تا ئێستا حكومەت هیچی بۆ نەكردوین و تا ئێستا هیچ موچەیەكیشمان بۆ نەكراوە»، و سەبارەت بەزەویەكانیش دەڵێت:»حكومەت بێ باك و كەمتەرخەمە و بۆیە كێشەی زەویەكانی زیندانیانی دانیشتوی كەلار چارەسەرناكرێت، كە بەشێك لەو زەویانە دەكەوێتە بەر زەوی كشتوكاڵی دەبێت حكومەت قەرەبویان بكاتەوە تا ئێستا نەیكردوە». وتیشی:» دوای پرۆسەی ئەنفال بەشێكی خەڵكی ناوچە ئەنفالكراوەكان لەلایەن رێژمی ئەو كاتی عێراقەوە زەوییان پێدراو كردیان بە خانوو، بەڵام ئەوەتا من و كەسەوكارەكەم لەلایەن حكومەتی هەرێمەوە پارچە زەوییەكمان پێ رەوا نابینن».
هاوڵاتی ئەندامێکی مەکتەبی سیاسیی پارتی دیموکراتی کوردستان ئاشکرای دهکات گرفتی بازنەکانی هەڵبژاردن لەنێوان پارتی و یەکێتی و لایەنەکانی دیکەش بەرەو چارەسەر دەچێت، ئاماژه بهوهشدهکات کاراکردنەوەی کۆمیسیۆن لە هەموو کارەکان گرنگتره تاوەکو ئەمەش نەکرێت، ناتوانرێت کات بۆ ههڵبژاردن دیاری بکرێت. جەعفەر ئیمینکی، ئەندامی مەکتەبی سیاسیی پارتی دیموکراتی کوردستان رۆژی پێنجشەممە 15ی ئەیلوولی 2022 لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەڤانیدا رایگەیاند، لە 01-10-2022 ناتوانرێت هەڵبژاردن بکرێت ئەمە لەبەرئەوە نییە کە کاری بۆ نەکراوە، سەرۆکایەتی و سەرۆکی هەرێمی کوردستان بە خەمخۆرییەکی زۆرەوە هەوڵیان دا هەڵبژاردن لە کاتی خۆیدا بکرێت، کاتی خۆیشی کە 01-10-2022 بۆ هەڵبژاردن دیاریکرا، بۆ ئەوە بوو کە کۆمیسیۆن نەکەوێتە گرفتێکەوە کە ببێتە رێگر لەبەردەم هەڵبژاردن. ئەو ئەندامەی مەکتەبی سیاسیی پارتی ئاماژەی بەوەش کرد، "زۆر گرنگ بوو ئەم خولە درێژ نەکرێتەوە و ببێتە دەستپێکێکی باشتر بۆ حوکمڕانی لە هەرێمی کوردستان، بەڵام بەداخەوە نەکرا. ئێستاش هەوڵەکان بەردەوامن بۆئەوەی پەرلەمان تەمەنی خۆی بۆ ماوەیەک درێژ بکاتەوە و هەمواری یاسای هەڵبژاردن و کاراکردنی کۆمیسیۆن پێکەوە بکرێن و لەسەری رێکبکەون، بۆ ئەو مەبەستەش دوێنێ کۆبوونەوەیەک لە سەرۆکایەتیی هەرێمی کوردستان کراوە، گرفتی بازنەکانی هەڵبژاردن لەنێوان پارتی و یەکێتی و لایەنەکانی دیکەش بەرەو چارەسەر دەچێت." وتیشی، "پێشنیازی جیددی هەبوون بۆئەوەی پارتی بە فرەبازنەیی رازی ببێت، لەسەر ئەو پرسە جارێ ماوین و یەکلایی نەبووەتەوە، بەڵام گفتوگۆ بەردەوامن و لێکتێگەیشتن هەیە، تائێستا تەنانەت یەکێتییش مۆدێلێکی تەواوی لەسەر فرەبازنەیی پێشکێش نەکردووە، ئەو تیمە نێودەوڵەتییانەی لە سەرۆکایەتیی هەرێمی کوردستان لەسەر ئەم پرسە کاریان دەکرد، بەرچاوڕوونیی باشیان بە نوێنەری لایەنە سیاسییەکان پێشکێشکرد." بە بڕوای جەعفەر ئیمینکی، کاراکردنەوەی کۆمیسیۆن لە هەموو کارەکان گرنگترن، "تاوەکو ئەمەش نەکرێت، ناتوانرێت کات دیاری بکرێت، بۆئەوەی هەوڵەکان بەردەوامن و ئەگەر رێککەوتن هەبوو، سەرۆکی هەرێمی کوردستانیش رۆژێک بۆ هەڵبژاردن دیاری دەکات."
هاوڵاتی دوای ئەوەی دەزگای هەواڵگری تورکیا رایگەیاند، لە کەمپی مەخموور دوو ئەندامی پەکەکەیان بهناوهکانی (خهتیب گونهی) و (ئایه ئهحمهد سولهیمان) دەستگیر کردوون و بردویانهتهوه بۆ تورکیا هەپەگە ڕاگەیێندراوێکی بڵاو کردەوە. لە وەڵامدا ناوەندی راگەیاندنی هێزەکانی پاراستنی گەل (هەپەگە)، هەر ئەمڕۆ لە وەڵامی ئەو بانگەشەیەی تورکیادا رایگەیاندووە میدیای شهڕی تایبهتی دهوڵهتی تورکیا لهسهرهتاوه به ههواڵی ساخته که لهسهر مێز ئامادهکراون، ههوڵ دهدات رایگشتی تورکیا بخهڵهتێنێت، پهسنی میت دهکهن و بۆ ئهوهی ئهو گورزانه بشارنهوه که گهریلا له سوپای تورکی دهوهشێنێت." هەپەگە وتووشیەتی "لهسهر ئهو بنهمایه لهلایهن میدیای شهڕی تایبهتهوه بانگهشهی ئهوه کرابوو که کهسانی پهکهکهیی به ناوهکانی خهتیب و ئاریا لهلایهن میتهوه له ئۆپراسیۆنێکی تایبهتدا له مهخموور دهستگیر کراون. ئهو زانیارییانهی بانگهشهی بۆدهکرێت، بێ بنهمان." جەختیشی کردۆتەوە کە ئهو کهسانه به ناوی خهتیب و ئاریا کاتێک له ناو ریزهکانماندابوون له مانگی تهمموزدا خیانهتیان کرد، ههڵاتن و دواتر به شێوهیهک رادهستی دهوڵهتی تورکیا کرابوونهوه.
هەژار ئەنوەر كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێم لەكۆتایی نزیكدەبێتەوە، بەڵام تائێستا پرۆژەیاسای بودجەی نەناردووەتە پەرلەمان، ئەوە لەكاتێكدایە مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەت لەوتاری دەستبەكاربوونیدا لەپەرلەمان رایگەیاند: كاری سەرەكیمان رووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی و ئەنجامدانی چاكسازییەو كار بۆ چەسپاندنی یاسا دەكەین، بەڵام بێ ئەوەی یاسای بودجەی هەبێت مامەڵەی بەخەرجی و داهاتەوە كردووە، پەرلەمانتارێكیش دەڵێت: یاسای بودجە كۆتایی دەهێنێت بەنایاسایی و ناشەرعیی هەڵسوكەوت و مامەڵەكردنەی حكومەت بەداهات و خەرجییەكانی و كاتێك حكومەت پڕۆژەیاسای بودجە نانێرێتە پەرلەمان ئەم حكومەتە هیچ دەسەڵاتێكی خەرجكردنی پارەی نیە. لەماوەی 30 ساڵی تەمەنی حكومەتی هەرێمی كوردستاندا تەنها حەوت جار پڕۆژەیاسای بودجەی ناردووەتە پەرلەمان، لەكاتێكدا پێویستە ساڵانە پڕۆژەیاسای بودجە پەسەند بکرێت. عومەر گوڵپی پەرلەمانتاری كوردستان لەفراكسیۆنی كۆمەڵی دادگەری و ئەندامی لێژنەی كاروباری دارایی و ئابووری لەپەرلەمانی کوردستان بە هاوڵاتی راگەیاند:»یاسای بودجە گرنگییەكی زۆری هەیە، چونكە ئەم نایاسایی و ناشەرعییەی هەڵسوكەوت و مامەڵەكردنەی حكومەت بەداهات و خەرجییەكانی كۆتایی پێدەهێنێت، لەبەرئەوە هیچ حكومەتێك دەسەڵاتی خەرجكردنی پارەی نیە تەنها لەچوارچێوەی بوددجە نەبێت، واتە دەبێ ساڵانە پەرلەمان لەڕێگەی یاسای بودجە دەسەڵات بداتە حكومەت، بۆیە كاتێك حكومەت پڕۆژەیاسای بودجە نانێرێتە پەرلەمان ئەوە راستەوخۆ ئەم حكومەتە هیچ دەسەڵاتێكی خەرجكردنی پارەی نیە، بۆیە ئەوەی دەكرێ لەدەرەوەی یاسایە، جگە لەمانەش ئەگەر پڕۆژەیاسای بودجە هەبێت ئەوە تاڕادەیەك خەرجییەكان و داهات شەفاف دەبێ و ژمێرەی كۆتاییش دەبێت، واتە لەكۆتایی ساڵ حكومەت لەڕوانگەی بەرنامەو پلانەكانی خۆیەوە پیشانی دەدات كەداهات و خەرجییەكانی فعلی لەهەرێمی كوردستان چەند بووە، بۆیە لەبەرئەوەی نۆ ساڵە حكومەت ئەم پڕۆژەیاسایەی نەبووە واتە ژمێرەی كۆتاییشی نییە». دوایین جار كەحكومەتی هەرێم پڕۆژەیاسای بودجەی ناردووەتە پەرلەمان ساڵی 2013 بوو، كە بە 15 ترلیۆن و 257 ملیارو 849 ملیۆن دینار، خەملێندراوە. ئەرشەد لۆلانی پەرلەمانتاری كوردستان لەفراكسیۆنی پارتی لەلێدوانێكیدا بۆ هاوڵاتی دەڵێت: «لەساڵی 2014وە بەهۆی شەڕی تیرۆریستانی داعش و بڕینی بەشە بودجەی هەرێمی كوردستان لەلایەن عێراق و هاتنی ڤایرۆشی كۆرۆناو دابەزینی نرخی نەوت ئەمانە هۆكاربوون كەحكومەتی هەرێم نەتوانێت ماوەی نۆ ساڵ پڕۆژە بودجە بنێرێتە پەرلەمان، بۆیە داهات و خەرجییەكان روون نەبوون و ئەو داهاتەشی هەبوو حكومەت خەرجی دەكرد». لۆلانی كەهاوكات ئەندامی لیژنەی كاروباری داراییە وتی: «ئێمە لەلیژنەكەمان راپۆرتمان ئامادەكردووە لەسەر كۆی بابەتە داراییەكان لەم چوارچێوەیەش بودجەی تێدایەو هەركاتێك حكومەت پڕۆژە بودجە رەوانەی پەرلەمان بكات ئەوە ئێمە ئامادەین بۆ تاووتوێكردن و گفتوگۆكردن لەسەری تاوەكو لەنزیكترین كاتدا پەسەند بكرێت». هاوكات جوتیار عادل وتەبێژی حكومەتی هەرێمی كوردستان داهات و خەرجی سێ ساڵی رباردووی بڵاوكردەوەو دەڵێت: «كۆی گشتی داهاتەكانی هەرێم كە بریتین لە (نەوتی، نا نەوتی، تەمویلی عێراقو هاوپەیمانان) لەماوەی سێ ساڵی ڕابردودا بریتیە لە (46.3) ترلیۆن دینار». وتیشی: «خەرجی حكومەتی هەرێم لەماوەی سێ ساڵی رابردودا كە بریتین لەموچەو خەرجیەكانی نەوتو بەكارخستنو وەبەرهێنانو كرێی وێستكەكانی كارەباو دانەوەی قەرز بریتیە لە ( 49.8 ) ترلیۆن دینار، و تێكڕای داهاتی نەوتی فرۆشراویش 55%ی بۆ وەبەرهێنانو كۆگاكردنو گواستنەوە خەرجكراوە لەو سێ ساڵەداو 45%یشی گەڕاوەتەوە خەزێنەی حكومەتی هەرێم. ئەوان لەسەرەتای ئەم كابینەیە بابەتی یاسای بودجەیان بەگرنگ زانیوەو پێیانوایە بەشێكە لە چاكسازی و شەفافیەت، بەڵام گرفتیان لەوەیە كە حكومەتی عێراق بودجەی نییە، و لەسەرەتای ئەم كابینەیەوە ڕووبەڕووی چەندین گرفت بوونەتەوە، لەسەر فەرمانی سەرۆكی حكومەت بەزووترین كات ئەم پڕۆژە یاساییە ئامادە دەكرێت بەپێی ئەو دۆخەی كوردستان و دەینێرین بۆ پەرلەمان»، جوتیار عادل وای وت. لەبەرامبەردا شێركۆ جەودەت سەرۆكی فراكسیۆنی یەكگرتوو لەپەرلەمانی كوردستان بۆ هاوڵاتی دواو دەڵێت:»وتەبێژی حكومەتی هەرێم خۆڵ دەكاتە چاوی گەلی كوردستان ئەم بیانوانە هیچ قبوڵكراو نیە، زۆرێك لەوڵاتان تووشی شەڕو كارەسات بوونە، بەڵام پڕۆژەیاسای بودجەشیان هەبووەو داهات و خەرجییەكانی خۆیان رێكخستووە، بۆیە بیانوی حكومەت كە باس لەشەڕی داعش و كۆرۆنایە ئەمانە ساڵێك دووان بوونە، ئەی بۆ زیاتر لەهەشت ساڵە پڕۆژەیاسای بودجە نانێرێتە پەرلەمان، بۆیە بیانوویەكانیان بۆ پەردەپۆشكردنی دوو ئیدارەیی و گەندەڵیە». وتیشی: «نەناردنی پڕۆژەیاسای بودجە پەیوەندی بەگەندەڵیەوە هەیە چونكە بەشێكی زۆری داهاتی هەرێمی كوردستان دیارنامێنێت، حكومەتی هەرێم بەنایاسایی داهات و خەرجییەكان بەڕێوەدەبات كەئەمە لەوڵاتان حكومەتی پێ هەڵدەوەشێندرێتەوە، بەڵام بەداخەوە لەهەرێمی كوردستان یاسا سەروەرنیە». بیلال سەعید، بەڕێوەبەری ئینستیۆتی ئابووری بەژمارە، بەهاوڵاتی راگەیاند: نەناردنی بودجە بۆ پەرلەمان پرسێكی زۆر كاریگەرەو رەنگدانەوەی سلبی لەسەر كۆی پرسە ئابوورییەكان لەناوخۆی كوردستان و تەنانەت دەرەوەش هەبووە، بۆیە هەر جۆریك لەدواخستن و رەوانە نەكردنی كاریگەری تەنانەت لەسەر بەشداری نەكردنی هاووڵاتیان لەهەڵبژاردنەكان دەبێت و جۆرێكە لەپاشەكشەی دیموكراسی لەبەرئەوەی رۆڵی هاووڵاتی كەمدەكرێتەوەو بەبێ حسابكردن بۆ پەرلەمان كەدامەزراوەی یاسادانانەو هاووڵاتیان دەنگیان بۆ ئەوە داوە كەنوێنەرایەتیان بكات، یەكێك لەبابەتەكان دیاریكردنی پشكی دارایی و جۆری خەرجییەكانە كەئەویش لەڕێگەی یاسای بودجەوە دەردەكەوێت». وتیشی: ئێستا هاووڵاتیان خراونەتە دەرەوەی هاوكێشەی بەشداریپێكردن لەڕێگەی نوێنەرەكانیانەوە، بۆ ئەوەی ئەم هاوكێشەیە راستبكرێتەوە زۆر گرنگە پەڕەی دارایی ساڵانی رابردوو ئامادەبكرێت و بۆ ئێستاش پڕۆژەیاسای بودجە رەوانەی پەرلەمان بكرێت، چونكە پێویستە ساڵانە پێش ١٥ی ئۆكتۆبەر پڕۆژەیاسای بودجەی ساڵی داهاتوو رەوانەی پەرلەمان بكرێت». ئاماژەی بۆ ئەوەشكرد: بەدڵنیایەوە هەر دواخستن و رەوانەنەكردنی بودجە بۆ پەرلەمان جوڵەی ئابووری رووبەڕووی وەستان دەكاتەوە». هەر سەبارەت بەنەبوونی یاسای بودجە لەهەرێمی كوردستان، بێستون فایەق پەرلەمانتاری پێشووی كوردستان پێیوایە یەكێك لەكۆڵەكەكانی بەڕێوەبردنی هەموو سیستمێكی دارایی و حوكمداری، رێكسختنی خەرجی و داهاتەكانە لەشێوەی پرۆسەیەكی پەسەندكراو كەپێی دەوترێ یاسا، واتە ساڵانە چەند پارەت دەستدەكەوێت و چەندیش خەرج دەكرێت ئەوە لێكدەدرێت، ئەمە پێی دەوترێ یاسای بودجە، بەمەش كۆمەڵێك قۆناغی ورد دەبڕێت بەجۆرێك شەفافیەت دروستدەكات و گەندەڵیش كەمدەبێتەوەو بەپێی گرنگی و تایبەتمەندی ناوچەكە پڕۆژەكان دیاری دەكرێت. وتیشی:» هەموو وڵاتێك بودجەی هەیەو ساڵانە لەڕێگەی پەرلەمانەكەیەوە داهات و خەرجییەكانی دیاریدەكرێت، بەڵام بەپێچەوانەی هەموو وڵاتێك سەرۆكی حكومەتی هەرێم بەمیزاج و بارودۆخی سیاسی و ویستی خۆی پارە تەرخاندەكات، جا بۆ هەركوێیەكی كوردستان بێت، بەڵام ئەگەر یاسای بودجە هەبێت ئەوە ئەم تەرخانكردنانە رێكدەخات، بەمەش دادپەروەری بۆ هەموو ناوچەكانی كوردستان دەستبەردەكرێت، بەڵام ئێستا ئەوەی هەیە دەسەڵاتی تەواوەتی لای سەرۆكی حكومەتە و رۆژانەش نووسراوە فەرمییەكانی خودی سەرۆكی حكومەت ئەمە پشتڕاست دەكاتەوە». بێستون فایەق دەڵێت:»نەناردنی پڕۆژە بودجە بۆ پەرلەمان، هیچ پەیوەندی بەحكومەتی عێراقەوە نییە، خۆئەگەر پارە لەعێراقیشەوە بێت ئەوە بەشە بودجەی كوردستان، دیسان دەبێ یاسای بۆ دەربكرێت، بۆیە ئەمەی بەغدا بیانوویەكی زۆر لاوازە». لەكاتێكدا كە پرۆژەیاسای بودجە نیە كەس نازانێت داهات و خەرجییەكان چۆن بەسەر پڕۆژە خزمەتگوزارییەكان و ناوچەكان دابەشدەكرێت. عومەر گوڵپی هەر لەو لێدوانەیدا بۆ هاوڵاتی دەڵێت:» ئەگەر یاسای بودجە هەبوو تەرخانكردنی پارە بەمیزاجی نابێت و دادپەروەرانە بەسەر سێكتەرەكان و پڕۆژە خزمەتگوزارییەكان دابەشدەكرێت، لەهەمووی گرنگتر ئەگەر پڕۆژەیاسای بودجە هەبوو ئەوە دەردەكەوێت كەحكومەت بەرنامەو پلانی دارایی و ئابووری هەیە، مادام ئەم پڕۆژەیاسایە نییە ئەوە حكومەت هیچ بەرنامەو پلانی نییەو لەدۆخێكی ئاڵۆزدایە». وتیشی: ئێستا هەرێمی كوردستان بەبێ بەغدا دەتوانێت هەموو خەرجییەكانی دابین بكات، چونكە داهاتی فعلی هەیە، بۆیە پێویستە لەچوارچێوەی پڕۆژەیاسای بودجە داهات و خەرجییەكانی رێكبخاتەوە. ئاماژەی بۆ ئەوەشكرد: « هۆكارێك نییە ماوەی نۆ ساڵ حكومەتێك لەسەر یەك پڕۆژە یاسا نەنێرێتە پەرلەمان، بۆیە تەنهاو تەنها شكستی ئەوەیە ئەم حكومەتە شایستەی ئەوەنیە كە ئەمانەتداری و حوکمداری لەئەستۆدابێ». لەكابینەی نۆیەمدا چەند جارێك حكومەت بەڵێنیداوە پرۆژەیاسای بودجە دەنێرنە پەرلەمان بەڵام بەڵێنەكەی خۆیان جێبەجێ نەكردووە. نەبوونی یاسای بودجە لەماوەی كابینەی نۆیەمدا لەكاتێكدایە، مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەتی هەرێم لەڕۆژی دەستبەكاربوونی لەپەرلەمانی كوردستان لە 10/7/2019 رایگەیاند: «كاری سەرەكیمان رووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی و ئەنجامدانی چاكسازیی و چەسپاندنی یاسایە». بەڵام لەماوەی كابینەكەیدا بەبێ بوونی یاسای بودجە مامەڵەی بەداهات و خەرجییەوە كردووە. حكومەتی هەرێمی كوردستان تەنها لەساڵەكانی (1993، 1996، 1997، 2001، 2007، 2008، 2013) پڕۆژەیاسای بودجەی رەوانەی پەرلەمانی كوردستان كردووە.
هاوڵاتی جێگری سەرۆکی حکومەتی هەرێم ڕایگەیاند نیگەرانم کە رۆژانە هەواڵی ناخۆش لە ناوچە دابڕێندراوەکانەوە دەبیستم، هەر لە پێشێلکردنی مافە دەستورییەکانی کورد و تورکمان و عەرەبە رەسەنەکان و کریستیانەکانی کەرکوک تا کێشەی زەوییە کشتوکاڵییەکان. قوباد تاڵەبانی لەمیانی پێشوازیکردنی لە فەهمی بورهان سەرۆکی دەستەی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی هەرێم ڕاشیگەیاند: هەروەها گرفتە ئیداری و سیاسی و ئەمنی و ئابوورییەکانی خانەقین و دوبز و دوز و دەشتی نەینەوا و شەنگال و کێشەی خوێندنگا کوردییەکان. قوباد تاڵەبانی جەختیشی کردەوە دەبێت چ وەک حکومەتی هەرێم و چ وەک لایەنە سیاسییەکان هەموو پێکەوە هەوڵ و توانای خۆمان بخەینەگەڕ بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی ئەم ناوچانە و نابێت لەوە زیاتر پشتگوێ بخرێن.
هاوڵاتی لهلێدوانێکی ڕۆژنامهنوسیدا ئهندامێکی ئیئتیلافی دهوڵهتی یاسا ئاشکرای دهکات زیاتر لە ١٩٠ پەرلەمانتاری عێراق داوا لە محەمەد حەلبوسی دەکەن وادەیەک بۆ دەستپێکردنەوەی کۆبوونەوەکانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق دیاریبکات. لهوبارهیهوه سائیر مەخیف پەرلەمانتاری ئیئتیلافی دەوڵەتی یاسا رایگەیاند، زیاتر لە ١٩٠ پەرلەمانتار لە فراکسیۆنە جیاوازەکان، داواکارییەکی رەسمییان پێشکەشی محەمەد حەلبوسی سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق کردووە و داوادەکەن دوای کۆتاییھاتنی مەڕاسیمەکانی چلەی ئیمام حسێن، کۆبوونەوەکانی ئەنجومەنی نوێنەران دەستپێبکاتەوە. راشیگەیاند، سەرۆکایەتی ئەنجومەنی نوێنەران پابەندە بە پەیڕەوی ناوخۆیی ئەنجومەن بۆ دیاریکردنی وادەیەک بۆ دەستپێکردنەوەی کۆبوونەوەکانی ئەنجومەنی نوێنەران، ئەوەش بەپێی ئەو نوسراوەی کە پێشکەشیان کردووە، چونکە ھیچ پاساوێک نییە بۆ بەردەوامیدان بە پەکخستنی کاری ئەنجومەنی نوێنەران. ئەوەش لە کاتێکدایە کە لە کۆتایی مانگی حوزەیرانی رابردووەوە، کۆبوونەوەکانی ئەنجومەنی نوێنەران بەھۆی ناکۆکی رەوتی سەدر و چوارچێوەی ھەماھەنگییەوە پەکیکەوتووە.
یهپهگه رایگهیاند، مهروان دهربهندیخان شەڕڤانی هێزەکانیان له حهڵهب له كاتی جێبهجێكردنی ئهركهكانی به رووداوێك شههیدبووه. ناوهندی راگهیاندن و چاپهمهنی یەکینەکانی پاراستنی گەل – یەپەگە، به راگهیهنراوێك شههیدبوونی شهڕڤانێكی خۆی لە حەڵەب ڕاگەیاند. یەپەگە ڕایگەیاندووە: هاوڕێمان مهروان دهربهندیخان ساڵی ١٩٩٩ له ناوچهی دهربهندیخانی سهر به سلێمانی لهدایكبووه. وهك ههموو كوردێك بۆ ئهوهی بهرپرسیارێتیهكانی بهرامبهر به گهلهكهی جێبهجێ بكات، ساڵی ٢٠١٧ هاته ناوی ریزهكانمانهوه. ئاماژەی بەوەکردووە ئەو شەڕڤانەیان، باری شۆڕشی گرتووەتە ئهستۆ و له ههرێمی عهفرین کاری کردووە و دوایین جاریش له حهڵهب خهباتی كرداری بهڕێوهبردووە. له بهرخودانی سهردهمی عهفریندا به چالاكانه بهشداربوو برینداربوو، بهڵام دیسان له ماوهیهكی كورتدا بهشداری له كار و خهباتدا كردهوه. یەپەگە ئاشکرای کردووە: له ١٦ی كانونی یهكهمی ٢٠٢١ دا له ئهنجامی رووداوێكدا شههیدبوو و چووه ناو كاروانی نهمرانهوه. زهحمهت و رهنجی ٥ ساڵهی له ناو شۆڕشدا بههایهكی گهورهیه له پێناو ئازادی گهلهكهمان. ناسنامهی شههید بهم جۆرهیه: ناسناو: مهروان دهربهندیخان ناو و پاشناو: ئالان جهمال ناوی دایك: شههین ناوی باوك: جهمال شوێنی لهدایكبوون: سلێمانی كات و شوێنی شههیدبوون: ١٦ی كانونی یهكهمی ٢٠٢١ حهڵهب
هاوڵاتی بەهۆی زۆری زیارەتكاری ئێرانییەوە نرخی گەشتەكانی نێوان ئێران و عێراق بەرزدەبێتەوەو داوادەكرێت بۆ ئەوەی قەرەباڵغی لەسنورەكان روونەدات ئەو زیارەتكارانە پێشوەخت بگەڕێنەوە. لەماوەی 15 رۆژدا نزیكەی سێ ملیۆن زیارەتكاری ئێران روویان لەباشوری عێراق كردووە بەمەبەستی بەشداریی لەڕێوڕەسمی چلەی ماتەمینی ئیمام حسێن، لەو ماوەیەشدا زیاتر لە 10 هەزار زیارەتكار تەندروستییان تێكچووە. جگە لەوەی ئەمساڵ زۆرترین زیارەتكاری ئێرانی رووبەڕووی كێشەی تەندروستی بووەتەوەو ژمارەیەكیشیان زۆرترین پارەیان بۆ كڕینی تكتی گەشت بۆ كەربەلا خەرجكردووە كە لەهەندێك حاڵەتدا هەر گەشتێكی ئاسمانیی تاران بۆ كەربەلا نزیكەی دوو هەزار دۆلاری تێچووە. بەهۆی گڕگرتنی پاسێكی زیارەتكاران 12 كەس گیانیان لەدەستداو 30 كەسیش برینداربوون و پۆلیسی بابلیش دەڵێت: لەو رووداوەدا 11 زیارەتكاری ئێرانی گیانیان لەدەستداوە. پاسێكی زیارەتكاران لەپارێزگای بابل بەهۆی پێكدادان لەگەڵ تەنكەرێكی سووتەمەنی ئاگری گرت و رووداوەكەش 32 قوربانیی لێكەوتەوە. بەرپرسانی فریاگوزاریی ئێران رایانگەیاندووە بەهۆی سوتاوییەوە ناسنامەی كەسەكان دیار نییەو تەنها یەك زیارەتكاری ئێرانی لەڕووداوەكەدا گیانی لەدەستداوەو هەر لەو رۆژەدا بەهۆی وەرگەڕانی پاسێكی زیارەتكارانی ئێران لەحلە چوار كەس گیانیان لەدەستداو 10 كەسیش برینداربوون. بەپێی ئامارەكان زیاتر لە 23 هاووڵاتی ئێران كە بەمەبەستی بەشداریی لەڕێوڕەسمی چلەی ماتەمینی لەكەربەلا روویان لەعێراق كردووە بەنەخۆشی و رووداوی هاتوچۆ گیانیان لەدەستداوە. لەماوەی رابردوودا زیاتر لەدوو ملیۆن و 600 هەزار هاووڵاتی و دانیشتوی ئێران روویان عێراق كردووە بەمەبەستی بەشداریی لەڕێوڕسمی چلەی ئیمام حسێندا. نرخی گەشتی تاران بۆ پاریس هەرزانترە تا كەربەلا نرخی گەشتی ئاسمانی ئێران بۆ نەجەف و كەربەلا بەهۆی زۆریی گەشتیارانەوە چوار بۆ هەشت هێندە بەرزبووەوەو ئەوەش وایكردووە گەشتی پاریس بۆ تاران هەرزانتر بێت لەگەشتی تاران بۆ كەربەلاو نەجەف. میدیاكانی ئێران بڵاویانكردەوە نرخی هەر تكتێكی فڕۆكە بەمەبەستی گەشت بۆ كەربەلا و نەجەف لەعێراق، لەشەش ملیۆن تمەنەوە بۆ زیاتر لە 51 ملیۆن تمەن بەرزبووەتەوە كەدەكاتە هەزارو 800 دۆلار. بەپێی ئەو زانیاریانەی لەمیدیاكانی ئێران بڵاوبووەتەوە رۆژی شەممەی رابردوو (3/9/2022) نرخی هەر گەشتێكی ئاسمانیی مەشەهد بۆ نەجەف كەپێشتر 200 دۆلار بووە گەیشتووەتە 900 تا هەزارو 800 دۆلار لەكاتێكدا نرخی هەر گەشتێكی ئاسمانی لەشاری پاریسی فەڕەنساوە بۆ تاران 607 دۆلارە. بەرپرسانی ئێران پێشتر هۆشدارییان دابوو كەنابێت نرخی گەشتە ئاسمانییەكانی وڵاتەكەیان بۆ كەربەلاو نەجەف لە 200 دۆلار زیاتر بەرزببێتەوە، بەڵام لێشاوی گەشتیاران و زیارەتكارانی ئێران بۆ ئەو دوو شارەی عێراق نرخی گەشتەكانی بەرزكردووەتەوە. بەرپرسانی ئێران داوای گەڕانەوە لەزیارەتكاران دەكەن بەهۆی قەرەباڵغی و زۆری ژمارەی زیارەتكاران، وەزیری ناوخۆیی ئێران داوای لەزیارەتكاران كردووە پێش بەڕێوەچوونی چلەی ئیمام حسێن لەكەربەلا، بگەڕێنەوە وڵاتەكەیان بۆ ئەوەی رووبەڕووی كێشە نەبنەوە. هاوكات پۆلیسی فڕۆكەخانەكانی ئێران رایگەیاندووە ئامادەكاریی دەكرێت بۆ گەڕانەوەی زیاتر لە 60 هەزار زیارەتكار لەڕێگەی گەشتی ئاسمانییەوە. بەرپرسانی فڕۆكەخانەكانی ئێران رایانگەیاندووە نزیکەی 50 هەزار زیارەتكار لەڕێگەی 11 فڕۆكەخانەوە رەوانەی كەربەلا كران و سەرجەمیان گەڕاونەتەوە.
میدیاکانی ئێران لهزاری سەرکۆماری ئێران، ئیبراهیم رەئیسی رایانگەیاند، بڕیاری بوونە ئەندامی ئێران لە رێکخراوی هەماهەنگی شەنگەهای یەکلایی دەکەنەوە. ئاژانسی هەواڵیی خوێندکارانی ئێران بڵاوی کردەوە کە رەئیسی بەر لەوەی بەمەبەستی بەشداریکردن لە کۆبوونەوەی رێکخراوی هەماهەنگی شەنگەهای بەرەو ئۆزبەکستان بەڕێ بکەوێت لە فڕۆکەخانەی میهرئاباد بۆ میدیاکاران دواوە. رەئیسی وتیشی: "واژوو لەسەر ئەو بەڵگانە دەکەین کە بڕیاری بوونە ئەندامی ئێران لە رێکخراوی هەماهەنگی شەنگەهای یەکلایی دەکاتەوە". رەئیسی بە ئاماژەدان بەوەی کە لە کۆبوونەوەی پێشووی رێکخراوەکە سەرنج خراوەتە سەر پرۆسەی بوونە ئەندامی ئێران لەو رێکخراوە، تیشکی خستە سەر ئەوەی کە بەڵگەکان لەلایەن بەرپرسانی وەزارەتی دەرەوە واژوویان لەسەر دەکرێت و پرۆسەی یاسایی تەواو دەکرێت. ناوبراو سەرنجیشی خستە سەر ئەوەی کە لە میانی سەردانەکەیدا لەگەڵ هاوتا ئۆزبەکستانییەکەی کۆدەبێتەوە و پەیوەندییەکانی نێوان هەردوو وڵات تاوتوێ دەکەن.
هاوڵاتی لهبهیاننامهیهکدا وەزیری نەوتى عێراق دروستكردنی سێ كەشتی بە ئامێر و تكنۆلۆژیای پێشكەوتوو ڕاگەیاند، ئاماژهشی بهوهکرد خاوەنداریكردنی ئەو کهشتییانه لەلایەن وەزارەت و كۆمپانیای نەوتی نیشتمانی هەنگاوێكی پێشكەوتووە بۆ كەمكردنەوەی خەرجی دارایی و دابینكردنی دراوی قورس كە دراوە بە كۆمپانیا بیانیەكان. لهو بهیاننامهدا که ئهمڕۆ چوارشهممه بڵاوکراوهتهوه، ئیحسان عەبدولجەببار ئیسماعیل وەزیری نەوت، دەڵێت: وەزارەتەكەی بەپەرۆشە بۆ جێبەجێكردنی بەرنامەو پلانەكان بۆ جێبەجێكردنی سیستمی پێشكەوتوو و پێشكەوتووی چاودێری لەبەندەری هەناردەكردن، بۆ بەردەوامبوون لەكارەكانیان و بەردەوامبوون لەپڕكردنەوەی ئۆپراسیۆنەكان بەبێ وەستان. ئاماژەی بەوەدا: كە ئەمە لە ڕێگەی هەوڵ و كۆششی وەزارەتەوە دێت بۆ پەرەپێدانی توانا نیشتمانییەكان و بەرزكردنەوەی میكانیزمەكانی كاری خۆی لە گەڵ پێشكەوتنی جیهانی لەم بوارەدا. وتیشی: وەزارەتی گرێبەستی لەگەڵ یەكێك لەكۆمپانیا نێودەوڵەتییەكان كردووە بۆ دروستكردنی سێ كەشتی گواستنەوەی نەوت تایبەت بەكارەكانی خزمەتگوزاری و پاڵپشتی لۆجستی و چاودێری و چاودێری پێشكەوتووی بەندەرەكانی هەناردەكردن لەباشووری عێراق. رونیشیكردەوە: خاوەنداریكردنی ئەو تانكەرانە لەلایەن وەزارەت و كۆمپانیای نەوتی نیشتمانی هەنگاوێكی پێشكەوتووە بۆ كەمكردنەوەی خەرجی دارایی و دابینكردنی دراوی قورس كە دراوە بە كۆمپانیا بیانیەكان. لای خۆیەوە بەڕێوەبەری جێبەجێكاری كۆمپانیای نەوتی نیشتمانی حامد یونس وردهکاری زیاتر رایگەیاند و وتی:"عێراق گرێبەستی دروستكردنی سێ كەشتی بەناوی كەشتی (ئەبو فەزڵ) كردووە كە بەمەبەستی پاراستن و چاودێری و چارەسەركردنی نەوتی ئاوەكانی سەرزەوی دروستكراوە و چۆتە بواری خزمەتەوە. وتیشی: كەشتی دووەم (سەفوان) بەم نزیكانە دەچێتە بواری خزمەتیەوە و هیواخوازە لە ماوەی چەند ڕۆژی داهاتوودا بگات و چەندین چالاكی و ئەركی هەیە لەوانە ئەنجامدانی كاری چاودێری لەسەر ئاسانكاری هەناردەكردن لە بەندەرەكانی عێراق و مینبەرەكانی باركردنی تاك، كەشتیە بارهەڵگرەكە ئەرك و چالاكییەكانی دیكەی هەیە لە بواری ئاگركوژێنەوە و چارەسەری ئاوی قورس بۆ شوێنە دوورەكانی كۆمپانیای نەوتی بەسرە، جگە لە دروستكردنی هێزی كارەبا بۆ حاڵەتی فریاگوزاری. ئاشكراشیكرد: سێیەمین كەشتی (شناشیل) هیوای خواست لەمانگی ئازاری ساڵی داهاتوودا بچێتە بواری خزمەتەوە و گەورەترە لە تانكەرەكانی تر كە كاری چاودێریی گەورە بۆ بەندەرەكانی عێراق ئەنجام بدات جگە لەئەگەری كاركردنی كارمەندانی عێراق لەبەندەرەكان و باركردنی سەكۆكان، ئاماژەی بەوەدا كە كۆمپانیای بیانی كاردەكات بۆ ئامادەكردنی دەستەی ئەندازیاریی و تەكنیكی نیشتمانی بۆ بەڕێوەبردنی تانكەرەكان.
هەرێم كەمال ئاغا لەچاوپێكەوتنێكیدا لەگەڵ هاوڵاتی: «بافڵ تاڵەبانی و مەسعود بارزانی تیمێكیان پێكهێناوەو نزیكن لەڕێككەوتن» «یەكێتی و چوارچێوەی هەماهەنگی و عەزم متمانەو روئیای هاوبەشیان هەیە» هاوڵاتی سەرۆكی فراكسیۆنی یەكێتی لەپەرلەمانی عێراق دەڵێت: چوارچێوەی هەماهەنگی مەبەستیەتی پارتی و یەكێتی رێكبكەون و بافڵ تاڵەبانی و مەسعود بارزانی دانیشتنیان كردووەو تیمێكیان پێكهێناوە. هەرێم كەمال ئاغا سەرۆكی فراكسیۆنی یەكێتی نیشتیمانی كوردستان لهپهرلهمانی عێراق و ئەندامی سەركردایەتی یەكێتی نیشتیمانی كوردستان لەچاوپێكەوتنێكدا لەگەڵ هاوڵاتی رایگەیاند: تائێستا هەم پارتی و هەم یەكێـتی كاندیدی خۆیان هەیە بۆ پۆستی سەرۆك كۆمار، بەڵام نزیكن لە رێكەوتن، كاك بافڵ و كاك مەسعود لەڕابردوودا دانیشتوون و تیمێكیان پێكهێناوە، ئەم تیمە هەوڵیداوە و دەتوانم بڵێم قۆناغی باشی بڕیوە و كاتێك رێككەوتن بكرێت كۆنفرانس دەكرێ و بۆ رایگشتی ئاشكرادەكرێت». وتیشی: «یەكێتی نیشتیمانی كوردستان و عەزم و چوارچێوەی هەماهەنگی سێ لایەنی سیاسین كۆمەڵێك بەرنامەو متمانەو كارو روئیای هاوبەشیان هەیە بۆ ئایندە بۆ پێكهێنانی حكومەتێكی خاوەن دەسەڵات»، هاوكات هەرێم كەمال ئاغا سەبارەت بەم پرسانەو دۆخی ناوخۆی یەكێتی زانیاری زیاتر دەخاتەڕوو. هاوڵاتی: هیچ ئاسۆیەك هەیە بۆ كۆبوونەوەی پەرلەمانی عێراق؟ هەرێم كەمال ئاغا: «پاش نزیکەی ساڵیك بەسەر دەربازبوونی هەڵبژاردن، پێكنەهێنانی حكومەت و رێكنەكەوتنی لایەنە سیاسییەكان بووەتە مەسەلەیەكی قورس و بابەتێكی نەخوازراو لەئاست راستگۆیەتی عێراق بەرامبەر كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و رێكخراوە نێودەوڵەتیەكان و شەقامی عێراقیش بەگشتی، لەماوەی رابردوودا كوتلەی گەورە دوای پێكهێنانی چەند هاوپەیمانێتییەك دەرئەنجام كشانەوەیان قبوڵبوو بەتایبەت رەوتی سەدر، بەڵام رێككەوتنیان قبوڵ نەبوو و شەقامیان گرتەبەرو چەندین شتی نەخوازراوو قوربانییەكی زۆری لێ پەیدابوو، بەئاڕاستەیەك رۆیشت گەیشتە شێوازی توندوتیژی و چەكهەڵگرتن كە لەوانەیە درێژەی بكێشایە ناوچەی سەوز دەبووە ناوچەی خوێن و كارەساتێك كەچارەسەرەكەی قورس دەبوو». «ئەوەی كەئێستا هەیە دەتوانین بڵێین، یەكەم، دیالۆگی نیشتیمانییە كە بەڕێز كازمی بەڕێوەی دەبات، ئەم دیالۆگە دوو خول كۆبوونەوەی كردووەو لەكۆبوونەوەكاندا چەند رێنماییەك خراوەتەڕوو لەسەر مەسەلەی راگەیاندنی دژی یەكترو مەسەلەی ئاساییبوونەوەو دروستكردنەوەی متمانە لەگەڵ یەكتر، هەرچەندە رەوتی سەدر بەشدارییان نەكرد، بەڵام بەو ئاراستەیەیە رێگایەك بدۆزرێتەوە بۆ پێكهێنانی حكومەتی داهاتوو كەشێوازەكەی و سەقفی زەمەنییەكەی چۆن بێت». «چوارچێوەی هەماهەنگی پێیوایە پاش تێپەڕبوونی چلەی ماتەمینی ئیمام حسێن دەبێت رێكبكەون لەگەڵ لایەنە سیاسییەكان و حكومەت پێكبهێنن، ئەم حكومەتەش نەخشەڕێگایەك بێت بۆ ئەوەی ئەگەر رێككەوتن لەسەر سازانی پێشوەختە كرا، دەبێت حكومەتێكی نوێی دەسەڵاتدارو كۆمسیۆنێكی نوێ هەبێت و رێبكەون لەسەر یاسایەك جا یاسایەكی نوێ دەبێت یان ئەو یاسایانەی كەساڵانی پێشوو لەسەر ئاستی پارێزگاكان جێبەجێدەكرا». لەبەرامبەردا رەوتی سەدر پێیوایە ئەم حكومەتەو ئەم كۆمسیۆنە هەڵبژاردن بكاتەوە، بەڵام ئەمە قورسەو لەلایەن چوارچێوەی هەماهەنگییەوە قبوڵناكرێت». هاوڵاتی: چوارچێوەی هەماهەنگی لەچەند رۆژی رابردوودا لەهەولێر لەگەڵ پارتی دیموكراتی كوردستان كۆبوونەتەوە، ئایا لەگەڵ یەكێتی نیشتیمانی كوردستانیش كۆبوونەوەیان كردووە؟ هەرێم كەمال ئاغا: چوارچێوەی هەماهەنگی لەگەڵ یەكێتی كۆبوونەوەی زیاتریان هەیەو بەردەوام ئاگاداری پلان و نەخشەڕێگاكانین و دەتوانین بڵێین یەكێتی نیشتیمانی كوردستان و عەزم و چوارچێوەی هەماهەنگی سێ لایەنی سیاسین، كۆمەڵێك بەرنامەو متمانەو كاری هاوبەشیان هەیەو كۆبوونەوەكان بەردەوامن و لێكتێگەیشتنی بەردەوامیش هەیە، كارو روئیای هاوبەش هەیە بۆ ئایندە بۆ پێكهێنانی حكومەتێكی خاوەن دەسەڵات». «پێویستە پارتی و سوننەش لەم حكومەتەدا بن و لەڕاگەیاندنی كۆبوونەوەكەیاندا شتی باش و تەواو دەستووری هەبوو و لەگەڵ ئەوەدا كۆكن بەمیكانیزمی دەستووری ئەم قۆناغە تێبپەڕێندرێت، ئەگەر هەڵبژاردنێكی پێشوەختەش بكرێتەوە، حكومەت بەدەسەڵاتێكی تەواوەوە بێت نەك ئەم حكومەتەی ئێستا.» هاوڵاتی: چوارچێوەی هەماهەنگی داوای لەیەكێتی نیشتمانی كوردستان و پارتی دیموكراتی كوردستان كردووە یەك كاندیدی هاوبەشیان هەبێت بۆ پۆستی سەرۆك كۆمار؟ هەرێم كەمال ئاعا: «وەكو میكانیزمێكی دەستووری هەموو لایەنەكان جیا لەپلانی سەدر رێكن لەسەر ئەو میكانیزمە دەستووریە بۆ هەڵبژاردنی پێشووەختە یان حكومەتێك دەسەڵاتی هەبێت و دەبێت رێككەوتنی فرەلایەنە بكرێت، تائێستاش هەم پارتی و هەم یەكێـتی كاندیدی خۆیان هەیە و پاش تەواوبوونی ماتەمینی ئیمام حسێن بێگومان ئەم گفتوگۆیانە چڕتر دەبنەوە، بیگومان ئەگەر رێككەوتن هەبێت پێویستە هەردوولا تەنازولات بۆ یەكتر بكەن و بەتایبەت چوارچێوەی هەماهەنگی مەبەستییەتی كە پارتی و یەكێتی رێكبكەون. هاوڵاتی: گفتوگۆكانی یەكێتی و پارتی لەسەر ئاستی وەفدی هەردوولایە یان لەسەر ئاستی شەخسیە؟ هەرێم كەمال ئاغا: كاك بافڵ و كاك مەسعود لەڕابردوودا دانیشتوون و تیمێكیان پێكهێناوە، ئەم تیمە هەوڵیداوەو دەتوانم بڵێم قۆناغی باشی بڕیوەو كاتێك رێككەوتن بكرێت كۆنفڕانس دەكرێ و رادەگەیەندرێـت و شتێك نییە بشاردرێـتەوە لەڕای گشتی و شەقام. هاوڵاتی: لەگەڵ پارتی دیموكراتی كوردستان لەسەر چ پرسێك نزیكن و لەسەر چ پرسێك دوورن لەیەكترییەوە؟ هەرێم كەمال ئاغا: «كۆبوونەوەكانی یەكێتی و پارتی وەك خۆی ماوە، بەڵام قۆناغی باشی بڕیوەو مەسەلەی هەڵبژاردن لەكوردستان و یاساكەی بەشێوەیەكی گشتی و مەسەلەی كۆتاكان و كۆمەڵێك پرسی گرنگ هەبووە، لەوانە مەسەلەی دادپەروەری لەئیدارەدانی پارێزگاكان لەسەر پرسی بودجەو كۆمەڵێك بابەتی دیكە گفتوگۆمان بووە، ئەوەی پێویستە باسبكرێت یەكێتی و پارتی لەكۆبوونەوەكان مۆفەق بوون و بەقۆناغێكی باشدا تێپەڕیوون و هیوادارین لەنزیكترین كاتدا ئەم كۆبوونەوانە بەرهەمێكی باشیان هەبێت و ببێتە مایەی سەقامگیریەكی باش بۆ كوردستان و هەروەها دەبێتەهۆی بەهێزكردنی پێگەی كورد لەبەغدا بۆ بەدیهێنانی داخوازی و مافە دەستوورییەكان و شایستەی دارایی و كێشەی پێشمەرگەو ناوچە كێشەلەسەرەكان و چەند پرسێكی دیكەی وەك نەوت و گاز». هاوڵاتی: بەدیاریكراوی سەبارەت بەپۆستی سەرۆك كۆمار لەگەڵ پارتی دیموكراتی كوردستان گفتوگۆتان كردووە؟ هەرێم كەمال ئاغا: «بەڵێ گفتوگۆ بەردەوامە، بەڵام تائێستا هەردوولا كاندیدی خۆیان هەیەو مەسەلەی كاندیدی هاوبەش تائێستا نەبووەتە گفتوگۆی جددی، بەڵام نزیكن لەڕێككەوتن و گفتوگۆكان بەئاڕاستەیەكی باشدا رۆیشتووەو چاوەڕێدەكەین سەركەوتووبێت، دەبێت هەردوولا تەنازول بۆ یەكتری بكەن». هاوڵاتی: لەماوەی رابردوودا یەكێتی نیشتیمانی كوردستان و پارتی دیموكراتی كوردستان تۆمەتباركراون بەوەی ئێوەش وەكو هێزە سیاسییەكانی عێراق بەشێك بوون لە بنبەستی سیاسی، رای ئێوە چیە لەم بارەیەوە؟ هەرێم كەمال ئاغا: «بێگومان ئەو گلەییە كراوە، ئەگەر ناوماڵی شیعە یەكبوایە كورد كێشەكەی ئاسانتر دەبوو، گریمان یەكێتی و پارتی تەنازول ناكەن لەكاندیدی خۆیان وەكو 2018، كەنیسابی 220 ئەندامی پەرلەمان تەواوبێت لەوێ كاندید یەكلا دەبووەوەو بەدەنگی كوردو سوننەش كاندید یەكلایی نابێتەوە، بەڵام بەدەنگی شیعە یەكلادەبێتەوە». «لەم قۆناغەی ئێستادا یەكێتی و پارتی رێكبكەون بۆ چوارچێوەی هەماهەنگی قۆناغێكی گرنگەو مەسەلەی پێكهێنانی حكومەتێكی مەبدەئی تەوافق دروستدەبێت كە لەدەستووری عێراقیدا باسكراوەو مانەوەی یەكپارچەیی خاكی عێراقەو مەبدەئی تەوافق فەلسەفەی رەوتی سەدر نەبووەو ئەو داوای زۆرینەی كردووەو كورد لەزۆرینەدا زەرەریەتی». هاوڵاتی: ئایا چاوەڕوان دەكرێت فراكسیۆنی سەدر بگەڕێتەوە بۆ ناو پەرلەمانی عێراق؟ هەرێم كەمال ئاغا: «ئەمە بابەتێكی دەستووری و یاساییەو خۆشیان رایانگەیاند كەناكرێـت و سەرۆكی ئەنجومەنی باڵای دادوەرییش رایگەیاند كەگەڕانەوەیان كارێكی نادەستوورییەو ئەمان دەستلەكاركێشانەوەیان نوسیووەو سوێندیان خواردووەو لەڕووی سیاسییەوە كێشەیان هەیە، بەڵام پێموایە گەڕانەوەیان قورسە». هاوڵاتی: سەبارەت بەدۆخی ناوخۆی یەكێتی نیشتیمانی كوردستان، ئایا هیچ دەرفەت هەیە بۆ ئەو کەسانەی كەبڕیاری دەركردنیان دراوە بگەڕێنەوە ناو یەكێتی؟ هەرێم كەمال ئاغا: ئەوە دەسەڵاتی سەرۆك و دەستەی كارگێڕییە و هەركاتێك رێككەوتنێك بكرێت كەبگەڕێنەوە بەپێی ئەو پەیڕەوەی كەئێستا هەیە، ناوماڵی یەكێتی هەمیشە بەهەموومانەوە جوانەو كەس زیاد نییە، بەڵام ئەو دۆخەی كەدروستبوو بێگومان نەخوازراوبوو و خەڵكی دڵسۆزی یەكێتی بەدڵنیاییەوە پێی خۆش نییە، بەڵام بابەتەكە روویداوەو بووەتە ئەمری واقع، ئەوەی كەئێستا هەیە پەیڕەوی ناوخۆ گۆڕاوەو ئەو دەسەڵاتەش ئەم كۆنگرەیە بەئەنجومەنی سەركردایەتی داوە پەیڕەوی ناوخۆ بۆ یەكجار گۆڕانكاری بەسەردابێت هەتا لەسیستەمی هاوسەرۆكییەوە بووە سیستەمی سەرۆك، بۆیە ئەمە واقعێكەو دەبێت مامەڵەی لەگەڵدا بكەین و ئەم واقعە دروستبووە، ئەوەی یەكێتی نیشتیمانی كوردستان بەپەیڕەوی ئێستا كەدەنگی بۆدراوە بووەتە سیستەمی سەرۆك». هاوڵاتی: سەبارەت بەكورسیی پەرلەمانتاری ئێوە کەسکاڵای لەسەر کرابوو، ئایا چاوەڕواندەكرێت لەداهاتوودا سكاڵای دیكە لەدژتان بكرێت؟ هەرێم كەمال ئاغا: لەگەڵ سوێندخواردنی ئێمە لەپەرلەمانی عێراق ئەو كێشەیە كۆتایی پێهاتووە بەبڕیاری دەستەی قەزائی كەدەنگی بۆ دراوەو لەسێ قازی پێكهاتووە كەپێیدەڵێن سەر بەكۆمسیۆن و مسداقیەتی بڕیارەكانی كۆمسیۆنن و كە ئەم دەستەیە بڕیارێك دەردەكات قابیلی رەتكردنەوە نییە، بەڵام راگەیاندنەكان و سۆشیال میدیا دەهێنن و دەیبەن هەریەكەو لەلایەكەوە، هەروەها بەپێی ماددەی 52ی دەستووری عێراق هەر پەرلەمانتارێك كە تانەی هەبێت دەتوانێت تانە لەپەرلەمانتارێكی دیكە بدات لەسەر دروستی ئەندامبوونی، ئەو دۆكیومێنتانەی سكاڵایان لەڕابردوو كردبوو كە رەتكرایەوە، ئەم دەستەیەی دادوەری كە بۆ كۆمسیۆن پێكهاتبوو بۆ مسادەقەی كۆمسیۆن و تانەو راییكردنی كۆمسیۆنی باڵای هەڵبژاردنی عێراق لەم هەیئەتە تانەكەیان رەتكرایەوە.
.jpg)
له 22 وڵاتی جیاوازی جیھانهوه 350 پارێزهر، داوادهكهن سهردانی عهبدوڵا ئۆجهلان رێبهری زیندانیكراوی پهكهكه بكهن له ئیمراڵی. ئهو پارێزهرانه له كۆنگرهیهكی ڕۆژنامهوانیدا له برۆكسل داوایان له وهزارهتی دادی توركیا كرد سهردانی ئیمراڵی بكهن، چونكه عهبدوڵا ئۆجهلان له ژێر گۆشهگیریدایه. ھێلین دیبهیتی سهرۆكی یهكێتی پارێزهرانی دیموكراسی و ئهندامی پارێزهرانی دیموكراتی ئهوروپا ڕایگهیاند، ئهوان ڕاپۆرتێكی وردیان لهبارهی ئیمراڵییهوه پێشكهش به وهزارهتی دادی توركیا كردووه. ئاماژهی بهوهشكردووه، له رۆژی 10ی حوزهیرانی ئهمساڵ 775 پارێزهر له 29 سهندیكای پارێزهران داوایان له داواكاری گشتی شاری بورسایان كردووه بۆ ئهوهی بچنه ئیمراڵی. ھاوكات مهرال ئاكشهنهر سهرۆكی پارتی پاش راگهیاندووه، زانیاریان ھهیه كه حزبی دهسهڵاتداری توركیا لهگهڵ ئیمراڵی له گفتوگۆدایه بۆ ئهوهی دهنگی كورد له ھهڵبژاردنی سهرۆكایهتی كۆمار و پهرلهماندا بهدهستبھێنێت.
.jpg)
هاوڵاتی نیوهرِۆی ئهمرِۆ چوارشهممه 2022/9/14 نێچیرڤان بارزانی، سهرۆكی ههرێمی كوردستان، پێشوازی له شاندێكی پهرلهمانتارانی پارتی (SPD)ی پهرلهمانی ئهڵمانیا به سهرۆكاتیی بهرِێز نیڵس شمید كرد. له كۆبوونهوهیهكدا كه وهزیری پێشمهرگهی حكومهتی ههرێمی كوردستان ئامادهی بوو، پهیوهندییهكانی ئهڵمانیا لهگهڵ عێراق و ههرێمی كوردستان، ئهركی هێزه ئهڵمانییهكانی چارچێوهی هاوپهیمانیی نێودهوڵهتیی دژی داعش له عێراق و ههرێمی كوردستان، دۆخی سیاسیی عێراق، كێشهكانی ههولێر ـ بهغدا، دۆخی ئابووری و چالاكییهكانی كهرتی تایبهت، پرسهكانی دیموكراسی، مافی مرۆڤ و ئازادییهكان له ههرێمی كوردستان، تاوتوێ كران. نێچیرڤان بارزانی دووپاتی كردوه كه داعش له عێراق و سووریا هێشتا ههرِهشهیهكی رِاستهقینهیه و بۆ لهنابردنی تیرۆر، عێراق و ههرێمی كوردستان هێشتا پێویستییان به هاریكاریی و پشتگیریی نێودهوڵهتی ههیه، بۆیه هیوای خواست پهرلهمانی ئهڵمانیا له ئۆكتۆبهری داهاتوودا برِیار لهسهر درێژكردنهوهی ئهركی هێزهكانی وڵاتهكهی له عێراق و ههرێمی كوردستان بدات. ههروهها سوپاس و پێزانینی ههرێمی كوردستانی بۆ هاریكاریی مرۆیی و سهربازیی ئهڵمانیا بۆ عێراق و ههرێمی كوردستان دهربرِی و دووپاتی كردهوه كه عێراق و ههرێمی كوردستان بۆ برهودان به دامهزراوهكان و دیموكراسی و بهرهوپێشبردنی بنهماكانی مافی مرۆڤ و ئازادییهكان، پێویستیان به یارمهتیی ئهورووپییهكان ههیه و دهتوانن لهمبارهوه هاوكار بن. وێرِای دهربرِینی پێزانینی وڵاتهكهیان بۆ رِۆڵی ههرێمی كوردستان و قارهمانیهتیی پێشمهرگه له تێكشكاندنی داعش، شاندی میوان سهرسامیی خۆیان به پێشكهوتنهكان و ئاوهدانیی ههرێمی كوردستان نیشان دا و خۆشحاڵیی خۆیان دهربرِی كه دوای تێكشكاندنی تیرۆر، پرۆسهی ئاوهدانی و وهبهرهێنان دهستی پێكردووهتهوه. ههروهها جهختیان له دۆستایهتی و هاوبهشیی ئهڵمانیا لهگهڵ عێراق و ههرێمی كوردستان كردهوه و ئارامی و سهقامگیریی عێراقیان بۆ ناوچهكه بهگشتی به گرنگ زانی. ههماههنگیی نێوان سوپای عێراق و پێشمهرگه، دۆخی ناوچهكه بهگشتی و چهند پرسێكی دیكهی جێی بایهخی هاوبهش، تهوهرێكی دیكهی كۆبوونهوهكه بوون.
