میلیشیاکانی ئێران دەستیان لە کوشتنی خۆپیشاندەرانی ئێران هەبووە

هاوڵاتی بەڕێوەبەری تەندروستیی دهۆك: 40 بۆ 45٪ی نەخۆشانی شێرپەنجە لەپارێزگای دهۆك لەجۆری شێرپەنجەی مەمكن. د.ئەفراسیاب موسا، بەڕێوەبەری گشتیی تەندروستیی دهۆك بەهاوڵاتی راگەیاند:» بەشێكی زۆری ئەو نەخۆشانەی سەردانی ناوەندە پزیشكییەكان دەكەن و تووشی نەخۆشی شێرپەنجە بوون، تووشی شێرپەنجەی مەمك و شێرپەنجەی خوێن بوون، 40 بۆ 45٪ی نەخۆشانی شێرپەنجە لەپارێزگای دهۆك لەجۆری شێرپەنجەی مەمكن». وتیشی: «لەدهۆك دوو ناوەند بۆ پشكنین و چارەسەری نەخۆشانی شێرپەنجە هەیە، كەئەوانیش ناوەندێك لەنەخۆشخانەی ئازادی كە 75 قەرەوێڵەیە، هەروەك سەنتەری شێرپەنجەی منداڵان و نەخۆشانی تالاسیما لەپارێزگای دهۆك».

هاوڵاتی کچە کوردێکی تەمەن ١٣ ساڵ  رۆژئاوای کوردستان کاندید دەکرێت بۆ وەرگرتنی خەڵاتی ئاشتی لە بەرامبەر هەوڵەکانی بۆ پاڵپشتیکردن لە هاوتەمەنەکانی خۆی و گەیاندنی خەم و ئازاریان . سیرین مەزلووم نەعسان، 13 ساڵی تەمەنە، خەڵکی شارۆچکەی عەفرینی رۆژئاوای کوردستانە و دوای ئەوەی  توۆڕ سووری بۆ مافەکانی مرۆڤ، بۆ وەرگرتنی خەڵاتی ئاشتی منداڵان کاندیدیکرد کاندیدکردنەکەی قبووڵکرا. تۆڕی سوری بۆ مافەکانی مرۆڤ لەبەیاننامەیەکدا ڕایگەیاند سیرین لەگەڵ 170 منداڵی دیکە لە سەرانسەری جیهان بۆ وەرگرتنی خەڵاتی ئاشتی منداڵان کاندیدکراوە و کاندیدکردنەکەشی لەلایەن لیژنەی پەیوەندیدارەوە پەسندکراوە. هەروەها ئەو کچە کوردە ، سەردانی کەمپی ئاوارەکان دەکات و بە گوتنەوەی گۆرانی، ژەنینی میوزیک و وێنەکێشان، بەشێک لە خەم ئازاری هاوتەمەنەکانی رەواندووەتەوە. ئەو، ژیانی راستەقینە و ئاواتی منداڵان لە نیگارەکانیدا نیشاندەدات. جێگەی باسە سیرین چەندین پەیامی ڤیدیۆیی بە کوردی و عەرەبی ئاراستەی جیهانیان کردووە و دەڵێ: شەڕ رابگرن، ئێمە دەمانەوێ منداڵانی سووریا وەک هەموو منداڵانی جیهان، لە مافە سەرەتاییەکانیان سوودمەندبن".

هاوڵاتی زانکۆی سلێمانی ڕایگەیاند ، دەرفەتی دابەزین و شوێن گۆڕین بە  خوێندکارانی تازە وەرگیراو لە زانکۆی سلێمانی بۆ ساڵی خوێندنی (٢٠٢٢-٢٠٢٣) دەدرێت لە نێوان زانکۆکان و بەشەکان بۆ سەرجەم سیستەمەکانی خوێندن. بەڕێوەبەرایەتی تۆماری گشتی زانکۆی سلێمانی لە راگەیەندراوێکدا ڕایگەیاند، لە رێگەی سیستەمێکی ئەلیکترۆنی تایبەت تەنھا بە خوێندکارانی زانکۆی سلێمانی لە ڕۆژی دووشەممە ٣١ی ١٠ بۆ ١٥ی ١١ لە رێگای لینکێکی تایبەتی ئۆنلاین لەسەر سایتی تۆماری گشتی زانکۆی سلێمانی دەتوانن داواکاری تۆمار بکەن. ڕونیشیکردەوە، "دابەزان و شوێن گۆڕینەکە بە ڕەچاوکردنی کۆنمرەی خوێندکار وکۆنمرەی ئەو بەشەی داوای دەکات و بە ڕەزامەندی هەردوو بەشەکە وتۆماری گشتی، بەجۆرێک تەنها دەرچووانی قۆناغی شەشەمی ساڵی خوێندنی (٢٠٢١-٢٠٢٢) سودمەند دەبن لەم دەرفەتە نەک ساڵانی رابردوو ." ئەوەش خراوەتەڕوو، بۆ ئەم مەبەستە پێویستە خوێندکار ئەم کارانە بکات پێش داواکردنی دابەزاندن و شوێن گۆڕین: ١- پێویستە خوێندکار تۆمارکردنی تەواو کردبێت بە سەرکەوتویی و فۆرمی زانیاری خوێندکاری بەدەست ھێنابێت. ٢- دڵنیابوون لە کریدتی خوێندکار بۆ بەشی داواکراو و کەمترین کۆنمرەی ورگیراو لە بەشی دووھەم لە سیستەمی زانکۆلاین. ٣- خوێندکار تەنھا یەک جار بۆی ھەیە داوای دابەزین و شوێن گۆڕین بکات و داوکاری دووھەمی رەتدەکرێتەوە. ٤- لە دوای دەرچوونی فەرمانی زانکۆیی خوێندکار بۆی نییە پاشگەزبێتەوە لە ئەنجامدانی دابەزین و شوێن گۆرین.

هاوڵاتی بەهۆی دوو تەقینەوەی دوا بەدوای یەک لە لە مۆگادیشۆی پایتەختی سۆماڵ زیاتر لە ١٠٠ کەس گیانیانلەدەستداو ٣٠٠ دیکەش بریندار بوون. لە پایتەختی سۆماڵ توقینەوەیەک لە بەردەم وەزارەتی پەروەردەی ئەو وڵاتەدا ڕوی دا ،دوای ئەوەی خەڵکی لە ڕوداوەکە کۆبونەوەو ئوتومبێلەکانی فریاکەوتن گەشتنە شوێنی ڕوداوەکە تەقینەوەی دووەم ڕوی داو بەم هۆیەوە زیاتر لە ١٠٠ کەس گیانیان لەدەستداو ٣٠٠ دیکەس بریندار بوون. هەروەها سەرۆکی ئەو وڵاتە حەسەن شێخ محەممەد ڕۆژی یەکشەممە لە بەیاننامەیەکدا ژمارەی کوژراوەکانی پشتڕاست کردەوە کاتێک سەردانی شوێنی تەقینەوەکانی دەرەوەی وەزارەتی پەروەردە لە مۆگادیشو کردو. هێشتا هیچ لایەنێک بەرپرسیارێتی هێرشەکەی لە ئەستۆ نەگرتووە بەڵام پەنجەی تۆمەت بۆ رێکخراوی توندڕەوەی شەباب درێژدەکرێت کە سەر بە ئەلقائیدەن. ئەمەشلە کاتێکدایە گروپەکە لە ساڵی 2015دا هەڵیانکوتایە سەر وەزارەتی پەروەردە . لە ساڵی ٢٠١٧ دا دووبارە هێرشیان کردەوەو سەر هەمان شوێن لە ئەنجامی تەقینەوەیەک نزیکەی 500 کەس گیانیانلەدەستدا. جێگەی باسە هێرشەکە لە ڕۆژێکدا ڕوویدا کە سەرۆک و سەرۆک وەزیران و گەورەبەرپرسانی ئەو وڵاتە کۆبوونەوە بۆ تاوتوێکردنی توندڕەویی گروپە توندرەوەکان، بەتایبەتی  گرووپێکی سەر بە ئەلقاعیدە.  

هاوڵاتی لەكاتێكدا هێشتا كێشمەكێشی سیاسی و ململانێی حزبە سیاسییەكان لەعێراقدا كۆتایی نەهاتووە، كەچی عێراق لەبوارێكی دیكەی ئابووریدا پلەیەكی پێشكەوتوو بەدەستدەهێنێت و دەبێتە پلەی یەكەم لەناو وڵاتانی عەرەبی و دووهەمین لەئاستی جیهانیدا لەپێشبینییەكانی گەشەی ئابووری بۆ ئەمساڵ، ئەمەش بەپێی دوایین راپۆرتی سندوقی نەختینەیی نێودەوڵەتی كە لەم مانگەدا دەرچووە.  سندوقی نەختینەیی نێودەوڵەتی بڕوای وایە گەشەی ئابووری لەعێراق گەیشتووەتە لەسەدا 9.3، ئەویش بەهۆی زۆربوونی خواستی جیهانی لەسەر نەوت و غازی سرووشتی، كەعێراق لەدوای سعودیەوە لەڕێكخراوی ئۆپیك بەپلەی دووەم دێت وەك سەرچاوەیەكی سەرەكی نەوتی خاوو بەرهەمی رۆژانەی نەوتەكەی زیاتر لە ٤.٦ ملیۆن بەرمیلە. مەزهەر محەممەد راوێژكاری دارایی مستەفا كازمی سەرۆكوەزیرانی کاربەڕێکەر بڕوای وایە ئابووری عێراق دوو خولی سەرەكی بڕیوە كەكاری كردووەتەسەر گەشەی ئابووری، یەكەمیان خولێكی سلبی بووە، ئەویش لەساڵی ٢٠٢٠ كەگەشەی ئابووری لەسەدا -١١ بووە، دواتر چووەتە ناو خولێكی ئیجابییەوە كەئێستایەو رێژەكەی لەسەدا ٩.٤. مەزهەر محەممەد بڕواشی وایە گەشەی ئابووری هەر بەتەنیا بەهۆی نەوتەوە نییە، بەڵكو لەبواری گواستنەوەو ئابووری ژمارەیی و نیشتەجێكردن و گەشەكردن و پەرەپێدان و ئاوەدانكردنەوە بەتایبەت لەناوچە ئازادكراوەكان و پشتگیری بانكی ناوەندی بۆ بابەتی قەرزپێدانی بۆ درووستكردنی شوێنی نیشتەجێبوون و بونیادنان و قەرزدان بەگەنجان و پرۆژەكانی بواری كشتوكاڵ و پیشەسازی كەڕێژەكەی گەیشتووەتە ١٥ ملیار دۆلار، هۆكاری بەدەستهێنانی ئەو گەشە ئابوورییەن كەسندوقی نەختینەی نێودەوڵەتی ئاماژەی پێكردووە. بەبڕوای چاودێرانی ئابووریش زیادبوونی نرخی نەوت و ئاستی هەناردەكردن و سفركردنەوەی قەرزەكانی كوەیت و داشكاندنی نرخی دینار لەبەرامبەر دۆلار، وەهایكردووە دەیان ملیار دۆلار بۆ خەزێنەی حكومەت دەستەبەرببێت. ئاماژەدان بەم ژمارەو ئامارانە لەكاتێكدایە بەشێك لەئابووریناسان پێیانوایە ئەم گەشەی ئابوورییە راستەقینە نیەو بۆ وڵاتێكی وەك عێراق كە پەیوەستە بەبەرزی نرخی نەوتەوە، لەهەرچی كاتێكدا نرخی نەوت داببەزێت گەشەی ئابووری رادەوەستێت، بەپێچەوانەوەشە راستە، چونكە لەڕاستیدا سێ جۆر گەشەی ئابووری هەیە یەكەمیان گەشەیەكی خۆكردە ئەمەش وەك ئەوەی لەوڵاتە پیشەسازییەكاندا هەیە، گەشەی پلان بۆداڕێژراو كەدەوڵەت پلانی بۆ دادەرێژێت ئەمەش وەك وڵاتە ئیشتراكییەكان، گەشەی نەوتیش، وەك ئەمەی عێراق، هەر بۆیە ئەوەی هەیە گوایە گەشەی ئابووری رێژەی لەسەدا نۆ-ی را-ستەقینە نیە. گۆفاری گۆلوبال فاینێنس (Global Finance) ئەمریكیش بڕوای وایە ئەو ژمارانەی باس لەگەشەی ئابووری بۆ ساڵێك دەكەن لەوانەیە فریودەربێت، بەتایبەت لەو وڵاتانەی كەپشت بەنەوت دەبەستن، زۆرێك لەئابووری ئەو وڵاتانە زۆرجار بەخێراییەكی زۆر گەشە دەكەن، كەچی لەكاتی دابەزینی نرخی نەوت لەپڕ زۆر بەخێرایی و دراماتیكی دێنە خوارەوە. بڵاوبوونەوەی ئەم ئامارانەی سندوقی نەختینەیی نێودەوڵەتی لەكاتێدایە لەماوەكانی رابووردودا گەوەرترین هەواڵی دزی پارەكانی دەستەی باجی عێراق بڵاووبووەوە كە بڕەكەی زیاتر لەدوو ملیارو نیو دۆلارە، هاوكات ئەم گەشە ئابوورییە كە باسی لێوەدەكرێت لەژیانی واقیعی خەڵكدا رەنگی نەداوەتەوەو رێژەی هەژاری لەعێراقدا زیاتر لەسەدا ٢٠و رێژەی بێكاری زیاتر لەسەدا ٣٠یە.

عەمار عەزیز زیاتر لەهەشت ساڵە بودجەی قەزای شەنگال و دەوروبەری بەتەواوی خەرج نەكراوەو هێشتا سیمای شەری داعش بەقەزاكەوە دیارە، هاوكات كێشەی دوو ئیدارەیی و بوونی چەندین هێزی چەكدار لەسنورەكە بەهەڵواسراوی ماونەتەوە، شەنگال دوو قایمقامی هەیە، قایمقامێك لەناوەندی قەزاكە دەوام دەكات و قایمقامێكیش لەدەرەوەی قەزاكەو لەپارێزگای دهۆك دەوام دەكات.  فەهد حامد قایمقامی قەزای شەنگال بەوەكالەت كە لەناوەندی قەزاكە دەوام دەكات بەهاوڵاتی راگەیاند: «لەدوای 2017 تاوەكو ئێستا بودجەی قەزای شەنگال بەڕێژەیەكی زۆركەم خەرجكراوە لەوانەیە لەنێوان 15 بۆ 20%ی بودجەی قەزاكە بێت، نۆژەنكردنەوەی مەزارگا ئایینیەكان و خوێندنگاكان و دامودەزگاكانی حكومەت سەرووی 85% لەلایەن رێكخراوەكان پارەیان بۆ خەرجكراوە، حكومەت تەنها چەند شەقامێكی قیرتاوكردووە لەگەڵ نۆژەنكردنەوەی چەند فەرمانگایەك و دابینكردنی بڕێك پارە بۆ شارەوانی شەنگال و ناحیەی سنونێ ئیتر هیچی نەكردووە». وتیشی:»خەرجنەكردنی بودجەی تەواوەتی قەزاكە پەیوەستە بەچارەسەرنەكردنی كێشە سیاسییەكان لەنێوان بەغداو و هەرێم، هەموو ئەو ناوچانەی كەداعش وێران و خاپوری كردبوو نۆژەنكرانەوە تەنها شەنگال ماوە، هێشتا یەك خانووی سەنتەری شار نۆژەن نەكراوەتەوەو دیمەنەكانی هەروەكو ساڵانی سەردەمی داعشە، هەر ئەمەش وایكردووە كەئاوارەكان نەگەڕێنەوە زێدی خۆیان كەبەداخەوە تائێستا سەرووی 70%ی خەڵكی شەنگال لەهەرێمی كوردستان دەژین». هاوكات رەفعەت سمۆ، جێگری پارێزگاری نەینەوا بۆ كاروباری كارگێڕی بەهاوڵاتی وت:»بودجەی شەنگال لەسەر بنەمای ژمارەی دانیشتوان خەرجدەكرێت كەئەمەش گەورەترین ستەمە بەرامبەر خەڵكی شەنگال دەكرێت، چونكە پەرلەمانی عیراق بەكۆی دەنگ شەنگالی وەكو ناوچەیەكی وێران و خاپوركراو ناساندووەو پێویستە لەسەر ئەو بنەمایە پارەی بۆ خەرجبكرێت تاوەكو تەواوی ناوچەكە نوژەن بكرێتەوە، نزیكەی دوو ساڵە بودجەی عیراق پەسەندنەكراوەو پارساڵیش بودجەی گەشەپێدان بۆ شەنگال خەرج نەكرا، پێش ساڵێك حكومەتی عێراق بڕیاریدا بە دابینكردنی بڕی 28 ملیار دینار بۆ ئاوەدانكردنەوی شەنگال، بەڵام هێشتا پارەكە خەرجنەكراوە، ئەوەش دەگەڕێتەوە بۆ بڕیاری لیژنەی ئاوەدانكردنەوەی نەینەوا، بەردەوام داوامان لەبەغدا كردووە كەبڕە پارەیەكی گونجاو بۆ ئاوەدانكردنەوەی شەنگال خەرجبكرێت بەڵام تائێستا شتێكی وا نەكراوە». نایف سەیدۆ، كەوەكو قایمقامی قەزای شەنگال لەلایەن پارتی دیموكراتی كوردستانەوە دانراوەو لەئێستادا لەپارێزگای دهۆك دەوامدەكات، بەقسەی خۆی ئیدارەی پارێزگای نەینەوا بەفەرمی مامەڵە لەگەڵ ئەو دەكات و هیچ پەیوەندییان بەو ئیدارەیە نیە كە لەدوای رووداوەكانی 16ی ئۆكتۆبەرەوە دروستبووە، سەبارەت بەگرفتەكانی قەزاكە بەهاوڵاتی راگەیاند:»ناتوانین بڵێین بودجەی شەنگال ساڵانە خەرج ناكرێت، خەرجدەكرێت بەڵام بەپێی ویست و داواكاری ئێمە نیە، ساڵانە بەڕێوەبەرایەتییەكانی سەر بەقەزای شەنگال پلانی خۆیان پێشكەش بەئیدارەی نەینەوا دەكەن، دواتر بەپێی ئەو پلانە پارەیان بۆ خەرجدەكرێت، بەڵام پێویستە لەدەرەوەی ئەم بڕە پارەیە پارەیەكی زیاد بۆ قەزاكە خەرج بكرێت تاوەك، نۆژەنبكرێتەوە»

هاوڵاتی ئێوارەی ئەمڕۆ فرۆکەی بێفرۆکەوانی تورکیا لە ناوچەی خانەسوری سەر بەناحیەی سنون لەسنوری قەزای شنگال کۆگایەکی هێزەکانی ئاسایشی ئێزدیخان کردە ئامانج ،وزیانی ماددی زۆر لێکەوتەوە خودێدا ئەلیاس، بەرپرسی ئەنجومەنی خۆسەری دیمۆکرات لەناحیەی سنون بە هاوڵاتی وت" لەدوێنێ یەوە ئەوە دەبێتە دووەمجار کە فرۆکەی بێفرۆکەوان بۆردومانی شەنگال بکات، ئێوارەی ئەمڕۆش کۆگایەکی هێزەکانی ئاسایشی ئێزدیخان کرایە ئامانج، لەکاتی بۆردومانەکە هیچ کەس لەکۆگایەکەدا نەبووە  خۆشبەختانە هیچ زیانێکی گیانی لێ نەکەوتووەتەوە بەڵام زیانی زۆر بە کۆگایەکە کەوتووە" ئەمەش لە کاتێکدایە دوێنێ دژە تیروری هەرێمی کوردستان ڕاگەیاندراوێکی لەسەر بۆردومانەکە بڵاوکردەوە وتیادا هاتووە کەئێوارەی دوێنێ فرۆکەی بێفرۆکەوانی تورکیا ئۆتۆمبێلێکی پەکەکە لە سکێنیە کردوەتە ئامانج دوو چەکداری پەکەکە کۆژران لەگەڵ برینداربوونی سێ کەسی تر. ڤیدیۆی  شوێنی ڕوداوەکە   

هاوڵاتی هەپەگە ڕایگەیاند تورکیا دوێنێ و ئەمڕۆ لە شاخی ئامێدی، سیدا، ساجا و چەمچۆی  چەكی كیمیایی و بۆمبی قەدەغەکراوی بەکارهێناوە. ئەمڕۆ ناوەندی ڕاگەیاندن و چاپەمەنی هێزەکانى گەل – هەپەگە بڵاویكردووەتەوە، سوپای دەوڵەتی داگیركەری تورك بەردەوامە لە بەكارهێنانی چەكی كیمیایی و بومبی قەدەغەكراو . هەپەگە ڕایگەیاند ، ڕۆژی ٢٨ی تشرینی یەكەم، سەنگەرەكانی شەڕی شەهید پیردۆغان لە ناوچەی بەرخۆدانی شاخی ئامێدی بە چەكی كیمیایی بۆردومان كران و ، دوێنێ سەنگەرەكانی شەڕی شەهید خورسی لە ناوچەی بەرخۆدانی ساجا جارێك بە بۆمبی قەدەغەكراو بۆردومان كراون و لە هەمان ڕۆژدا پێگەكانی شەڕی شەهید فەلات لە ناوچەی بەرخۆدانی سیدا لە دوو كاتی جیاوازدا چوار جار بە بۆمبی قەدەغەكراو بۆردومان كراون. لە بەشێكی تری ڕاگەیەنراوەكەدا هاتووە، دوێنێ سەنگەرەكانی شەهید باهۆز لە ناوچەی بەرخۆدانی چەمچۆ جار جار بە چەكی كیمیایی بۆردومان كران .

هاوڵاتی زیاتر لە چوارهەزار پاسپۆرتی دیپلۆماسی دراوە بە بەرپرسان کە دەتوانن بێ فیزا پێی سەردانی ژمارەیەک وڵات بکەن مەجید ئەحمەد، بەڕێوەبەری گشتیی کاروباری پاسپۆرت لە وەزارەتی ناوخۆی عێراق، بە میدیاکانی راگەیاندووە، "لە رێکەوتی یەکی تشرینی یەکەمی ساڵی 2021 تا یەکی تشرینی یەکەمی ساڵی 2022، چوار هەزار و 200 پاسپۆرتی دیپلۆسیمان دەرکردووە." پاسپۆرتی دیپلۆماسی بە سەرۆککۆمار، سەرۆکوەزیران و ئەنجوومەنی وەزیرانی بەغدا و هەولێر، ئەندامانی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق، پەرلەمانتارانی کوردستان، سەرۆکی ئەنجوومەنی باڵای دادوەری و سەرۆکی هەرێمی کوردستان دەدرێت. هەڵگرانی ئەو پاسپۆرتە دەتوانن بە بێ وەرگرتنی ڤیزە سەردانی وڵاتانی کوێت، تورکیا، ئێران، سوریا، ئوردن، تونس، کوالالامپور، ئازەربایجان، چین، ڤەنزوێلا، سربیا و ڤێتنام بکەن. ئەوەشی خستەڕوو، پاسپۆرتی خزمەتگوزاری دەدرێتە ئەفسەرەکانی سوپای عێراق و خاوەن پلەی عەقید لە هێزەکانی ناوخۆ و بەرزتر. باسی لەوەشکرد، بەرێوبەرایەتییەکانی پاسپۆرت مانگانە ١٠٠ بۆ ١٢٠ هەزار پاسپۆرتی ئاسایی بۆ هاوڵاتیان دروست دەکەن، ئەمەش لە کاتێکدا لە مانگی تەمموزی رابردوو زیاتر لە ١٨٣ هەزار پاسپۆرت لە بەرێوەبەرایەتییەکانی پاسپۆرت دروستکراوە. مەجید ئەحمەد وتیشی "پاسپۆرتی عێراقی لە ریزبەندی ١٠٩ی باشترین پاسپۆرتەکانی جیهانە و رێگە بە هەڵگرانی دەدات گەشت بۆ ٢٩ وڵات بکەن بەبێ مۆری ڤیزا."

هاوڵاتی فیدراسۆنی باڵای سەرتاسەری پەنابەران لە عێراق و هەرێمی کوردستان ڕایگەیاند لەم ساڵدا نزیکەی ٣٨ هەزار هاوڵاتی لە هەرێمی كوردستانەوە  کۆچیان کردووە. ئامانج عەبدوڵا، بەرپرسی فیدراسۆنی باڵای سەرتاسەری پەنابەران لە عێراق و هەرێمی کوردستان لە بەیاننامەیەكدا ڕایگەیاند، لە  سەرەتای ئەمساڵەوە تا ١ی تشرینی یەكەم، نزیكەی ٧٥ هەزار هاوڵاتی عێراقی كۆچیان كردووە بۆ وڵاتانی دەرەوە، كە نزیكەی ٣٨ هەزار هاوڵاتییان لە هەرێمی كوردستانەوە هاتوون. لە ئێستادا بەتایبەت لەناو چینی گەنجاندا کۆچکردن بەرەو ئەوروپا بە رێژەیەکی زۆر لە زیاد بوندایە بە ڕێگە جۆراو جۆرەکان ئەویش بەهۆی بوونی قەیرانی سیاسی و ئابوری و ئەمنی و بێكاری لە عێراقدا و هەرێمی كوردستاندایە.

شەنای فاتیح بۆ جاری دووەم و بەڕووبەری 40 دۆنم لەسەر ئەركی چەند رێكخراوێك چیای گۆیژە لەسلێمانی سەوزپۆش دەكرێت، لەسەر دۆسیەی سوتانی دارەكانی چیاكەش كە ساڵی رابردوو ڕوویدا رێكخراوێكی ژینگە پارێزی سكاڵای تۆماركردووە. زیاتر لەدوو ساڵە چەند جارێك ئاگر لەچیای گۆیژە لەشاری سلێمانی كەوتووەتەوە و زیانیكی زۆری بە دارو درەختەكانی گەیاندووە، بەپێی زانیارییەكان بە روبەری زیاتر لە 200 بۆ 300 دۆنم دار سووتاون كەبەشێكی زۆر لەو دارانە تەمەنیان زیاتر بووە لە 50 ساڵ، لەسەر دۆسیەی سوتانەكەشی سكاڵا تۆماركراوە و چەند كەسێكیش دەستگیركراون، بۆ قەرەبووكردنەوەی سوتانەكەشی لەسەر ئەركی رێكخراوی (ئەی ئای سی ئێس)ی ئیتاڵی هەردوو رێكخراوی ( سی دی ئۆ) و (سی ئی سی ڤی ئای) بە هەماهەنگی لەگەڵ قایمقامیەتی سلێمانی، كار لەسەر سەوزكردنی بەشێكی شاخی گۆیژە دەكەن بەرووبەری 40 دۆنم كە نزیكەی هەشت هەزار نەمامی تێدا دەڕوێندرێت و ئەمە دووەمین هەڵمەتی سەوزكردنی شاخی گۆیژەیە و ساڵی 2020یش 22هەزار نەمام لە 200 دۆنمی چیای گۆیژەدا روێندرا. ملكۆ بازیانی سەرۆكی پارتی سەوزی كوردستان لەلێدوانێكدا بەهاوڵاتی وت:" ساڵانە لەپاش مانگی 11وە تا مانگی سێ هەڵمەتی نەمام چاندن لەپاریزگای سلێمانی هەیە، بەتایبەیت شاخی گۆیژە و ئێمەش ساڵانە لەپاش مانگی 12وە بەهەزاران نەمام لەگۆیژە دەچێنین بەمەبەستنی دووبارە سەوزكردنەوەی شاخی گۆیژە". سەبارەت بەسوتانی دارەكانی چیای گۆیژە ملكۆ بازیانی دەڵێت: "ئێمە لەگەڵ سوتانی چیای گۆیژە لای داواكاری گشتی سكاڵامان تۆماركرد و داوامان كرد هەركەسێك لەپشت ئەم كارەوەبێت سزای یاسایی خۆی وەربگرێت، لەئێستادا سكاڵاكە جوڵاوە و چووەتە دادگای لێكۆڵینەوەی چوارو دوو هاوڵاتی لەسەری گیراون و تائێستا لەقۆناغی لێكۆڵینەوەدان". وتیشی:" ئێمە پێمان وایە كردنەوەی هەر ئاگرێك لەناو دارستانەكان دەستێكی ئەنقەستە و كەگۆیژە سوتا بەلایەنی پەیوەندیدارمان وت ئەمە دەستە چونكە پێمان وابوو لەدامێنی گۆیژەوە سوتابوو نەك لەسەرەوە ئاگر كەوتبێتەوە". "بێگومان لایەنی پەیوەندیدار كەمتەرخەم بووە بەرامبەر دارستانەكان و چیای گۆیژە چونكە چیای گۆیژە چوار كرێكاری ژینگە پارێزی هەیە و رەنگە چوار پۆلیسی دارستان و ژینگەشی هەبێت، ئەو دارستانە بەچوار پۆلیس و ژینگەپارێز ناپارێزرێت و دەبێت ژمارەی پۆلیسی دارستان و كرێكاری ژینگە بۆ ئەو دارستانە زیادبكرێت". ملكۆ بازیانی وای وت. پێشتر قایمقامییەتی سلێمانی لەراگەیەندراوێكدا ئاماژەی بەوەدابوو لەگەڵ نوێنەری هەردوو رێكخراوی ( سی دی ئۆ) و (سی ئی سی ڤی ئای)كۆبووەتەوە و باسیان لە میكانیزم و دیاریكردنی شوێنی چاندنی نەمامەكان و چۆنیەتی جێبەجێكردنی پرۆژەی (سەوزكرنی شاخی گۆیژە لەسەر رووبەری 40 دۆنم زەوی) كردووە. ئاوات محەمەد قایمقامی سلێمانی لەكۆبوونەوەكەدا باسی لەوەكردبوو رووكاری شاخی گۆیژە بەڕووی سلێمانیدا نزیكەی دوو هەزار دۆنم سەوزكراوەو هێشتا ڕووبەرێكی زۆری ماوە كە پێویستی بە سەوزكردن هەیە. هاوكات، بەختیار ئەحمەد بەڕێوەبەری رێكخراوی گەشەپێدانی مەدەنییەت (سی دی ئۆ) لەلێدوانێكدا بەهاوڵاتی وت:" پاش ئەو هەڵمەتەی دووسال لەمەوبەر بۆ سەوزكردنی چیای گۆیژە ئەنجامماندا، لەگەڵ رێكخراوێكی ئیتاڵی قسەمان كرد كە بەشێكی زۆری چیار گۆیژە ماوە سەزپۆشبكرێت و ئەوانیش 40 دۆنمی دیكە سەوز دەكەن". وتیشی:" سەوزكردنەكە ساڵێك دەخایەنێت و لە 10ی ئۆكتۆبەرەوە دەستیپێكردووە و بۆ ماوەی یەك ساڵ بەردەوام دەبێت، ئەو دارانەی لەهەڵمەتی پێشوودا نێژراون بەشێكیان بوونەتە داری ئاسایی چونكە زیاتر لەدوو ساڵە خزمەت دەكرێن". سەبارەت بە ئاودانی نەمامەكان بەختیار ئەحمەد وتی:" تائێستا لەسەر ئەركی خۆمان ئاویان بۆ دەكڕین و تەنكی گەورەمان دابینكردووە و سیستەمی ئاودێریمان هەیە، لەوەرزی هاویندا مانگی چوار جار ئاویان دەدەین و لەپایزدا تا ئەو كاتەی باران بارین دەستپێدەكات مانگی دوو تا سێجار ئاویان دەدەین و لەو شوێنەشدا 10 خالی ئاگركوژێنەرەوەمان داناوە." بەوتەی بەڕێوەبەری رێكخراوی (سی دی ئۆ) لەهەڵمەتی پێشوودا نزیكەی 20 جۆر دار روێندراوە كەحەوت جۆریان سنەوبەر بوون لەگەڵ زەیتوون و بەڕوو و مازوو و چوالە(بادەم) وژاڵە و گۆیژ. " بۆ ئەم هەڵمەتەش پلانمان وایە چەند جۆرێك بن و زیاتر تەركیز دەخەینە سەر ئەوانەی لەهەڵمەتی پێشوودا سەركەوتوو بوون كە چوالە(بادەم) و زەیتوون و ژاڵەن". بەختیار ئەحمەد وای وت. بەوتەی لایەنە پەیوەندیدارەكان و بەڕێوەبەرایەتی باخچەكانی سلێمانی، رێژەی سەوزایی لەپارێزگای سلێمانی 18.6%، و لەچیای گۆیژەش نزیكەی 500 هەزار دارو نەمام هەیە

نیگار عومەر  كەرتی تەندروستی گەرمیان رووبەڕووی چەندین كەموكورتی و گرفت بووەتەوەو گەیشتووەتە ئاستێك خێرخوازان پێداویستی نەخۆشخانەكان دابیندەكەن، كەمی دەرمان و نەبوونی خزمەتگوزاری تەندروستی و كەمی پزیشك گرفتە سەرەكیەكانن، چالاكوانانی سنورەكەش دەڵێن بەهۆی كەمتەرخەمی لایەنی پەیوەندیدارو زیادبوونی نەخۆشخانەی تایبەت وایكردووە نەخۆشخانە گشتییەكان پەكیان بكەوێ. تەندروستی گەرمیان بێجگە لەگرفتی كەمی دەرمان و كەمی كارمەند، رووبەڕووی گرفتی دارایی بووەتەوە و زیاتر لەدوو ملیار دینار قەرزداری كۆمپانیاكانی دەرمانەو لەئێستاشدا بڕە پارەی خواردنی كامەندەكانیشی راگیراوە. گۆران محەمەد، جێگری بەڕێوەبەری نەخۆشخانەی شێرەی نەقیب باس لەگرفت و كەموكورتیەكانی نەخۆشخانەكەیان بۆ هاوڵاتی كردو وتی:» لەئێستادا كێشەی كەمی بڕی پارەی خەرجكراومان هەیە بۆ پێداویستیەكانی نەخۆشخانەكە وەك دەرمان و پێداویستی پزیشكی، جگەلەوەش گرفتی ترمان هەیە وەك خەرجنەكردنی پارەی نانخواردنی كارمەندەكانمان ئەمەش بووەتەهۆی دروستبوونی چەندین گرفت، كارمەند دەبێت بڕواتە دەرەوە بۆ نانخواردن، لەنەخۆشخانەكەی ئێمەدا كەنەخۆشخانەی منداڵبوونە گەر حاڵەتێكی لەناكاو هەبێت گرفتمان بۆ دروستدەكات. وتیشی:»چەندین چەكی دەرمانمان هەیە بۆمان خەرجناكرێت لەبانكەكان، نەخۆشخانەكەمان كێشەی كەمی پزیشكی بێهۆشكارو پزیشكی موقیمان هەیە، ئەوە جگە لەكەمی كارمەندی ئافرەت، هەروەها پێداوستی پزیشكی لەنەخۆشخانەكەمان زۆر كەمبووەتەوەو رۆژانە هەندێ پشكنین ئەنجام نادەین بۆ نەخۆش بەهۆی كەمی دەرمانەوە، بێگومان هەموو ئەمانە گرفتی بۆ هاووڵاتیان دروستكردووەو وایكردووە خەڵك ناچاربێت رووبكاتە  نەخۆشخانە تایبەتەكان». ئاراز محەمەد، چالاكی مەدەنی بۆ هاوڵاتی دوواو وتی:» كەرتی تەندروستی گەرمیان بەهەموو شێوەیەك پشتگوێخراوە، لەكاتێكدا باس لەكەمی دەرمان دەكرێت لەنەخۆشخانە گشتییەكاندا، بەڵام لەدەرەوەو لەنەخۆشخانە تایبەتیەكاندا دەستدەكەوێت و ئەمە بەبازرگانیكردنی كەرتی تەندروستییە، زۆربوونی نەخۆشخانە تایبەتیەكان بەبەرنامەكراوەو خەڵكی دەستڕۆیشتوو لەپشتیەوە هەیەو كار بۆ پەككەوتنی نەخۆشخانە گشتییەكان دەكرێت بەهەموو شێوەیەك». وتیشی:» بەهۆی كەمتەرخەمی و لاوازی بەرپرسانی تەندروستی گەرمیانەوەیە كەڕووبەڕووی ئەم گرفتانە دەبێتەوە، گەر پێیان چارەسەرناكرێت دەستلەكاربكێشنەوە چونكە تائێستا ئێمە كێشەی كەمی دكتۆری باشمان هەیە كەنەتوانراوە ئەو دكتۆرانە رازیبكرێن لەگەرمیان ببمێننەوەو خزمەت بكەن». عەباس عەزیز، جگێری بەڕێوەبەری تەندروستی گەرمیان سەبارەت بەگرفتی تەندروستی لەسنورەكە بەهاوڵاتی راگەیاند:» هۆكاری كەمی دەرمان دەگەڕێتەوە بۆ بودجەی تەندروستی كە لەلایەن وەزارەتی تەندروستیەوە زۆر كەمكراوەتەوە، ئەو بڕە بوجەیە بەشی پێداویستیەكانی تەندروستی گەرمیان ناكات و لەئێستاشدا بەس بڕی پارەی قەرزی دەرمان زیاتر لەدوو ملیار دەبێت بێجگە لەپارەی خواردن و چاكکردنی پێداویستیەكانی دیكە». سەبارەت بە كێشەی كەمی كارمەند دەڵێت:» لەساڵی 2010وە كارمەندمان بۆ دانەمەزراوەو  پێویستیەكی زۆرمان بەكارمەند هەیە، ئێمە كارئاسانی بۆ پزیشكی پسپۆر دەكەین بێن كاربكەن، سەبارەت بەكێشەی دەرمانیش دەرمانی نەخۆشخانەكان و دەرمانخانەكان لەژێر كۆنترۆڵی ئێمەدایەو گرفتی نیە،  كەرتی گشتی لەتوانایدانیە هەموو شتێك دابین بكات بۆ هاووڵاتیان». هاوكات ئەیاد محەمەد چالاكی مەدەنی دەڵێت:» لەگەرمیاندا هەوڵ بۆ ئەوە دەدرێت كەكەرتی گشتی پەكی بكەوێ و بێڕۆڵ بكرێت ئەمەش خەڵكی لەپشتەوەیە، بۆیە پزیشك نایەن لێرە دەوام بكەن ». ئەیاد محەمەد بە هاوڵاتی وت: « كەرتی تەندروستی گەرمیان مەترسی ئەوەی لێدەكرێت كە بەتەوای پەكیبكەوێ و خێرخواز پێداویستیەكانی بۆ دەكڕێت و رووبەڕووی چەندین گرفتی دارایی و كەمی كارمەندو كەمی دەرمان بووەتەوە، هەموو ئەمانە وایكردووە خەڵكی هەژار باجەكەی بدات ».

  هاوڵاتی به‌پێی ڕاگه‌یه‌ندراوێکی کۆمپانیای سۆمۆ لە مانگی رابردوودا عێراق نزیکەی ٩٩ ملیۆن بەرمیل نەوتی ھەناردەکردووە و داھاتەکەشی نزیکەی نۆ ملیار دۆلار بووە. کۆمپانیای بە بازاڕکردنی نەوتی عێراق (سۆمۆ) سەربە وەزارەتی نەوتی عێراق رایگەیاند، لە مانگی ئەیلولی رابردوودا ٩٨ ملیۆن و ٧٦٥ ھەزار و ١٥٣ بەرمیل نەوتیان ھەناردەی بازاڕەکانی جیھان کردووە و ھەر بەرمیلێکیش بە ٨٩.٥٦٠ دۆلار فرۆشراوە و کۆی داھاتی نەوتیش لەو مانگەدا ھەشت ملیار و ٨٤٥ ملیۆن و ٤١١ ھەزار دۆلار بووە. ئاماژەی بەوەشکردووە، لە مانگی ئەیلولی رابردوودا ٩٦ ملیۆن و ٤٤٥ ھەزار و ٤٢١ بەرمیل نەوتی خاو لە کێڵگەکانی ناوەڕاست و باشووری عێراق ھەناردەکراوە و لە کێڵگە نەوتییەکانی کەرکوکیشەوە دوو ملیۆن و ١٦٩ ھەزار و ١٨٠ بەرمیل نەوت لە رێگەی بەندەری جەیھانی تورکیاوە ھەناردەی بازاڕەکانی جیھان کراوە.

هاوڵاتی هاوردەکردنی نەوت و بەرهەمە پێترۆکیمیاییەکان بۆ تورکیا لە مانگی ئابی ئەمساڵدا بەراورد بە مانگی ئابی ساڵی رابردوو، بە رێژەی لە سەدا ٥،٦ زیادی کردووە و گەیشتووەتە چوار ملیۆن و ٣٣٨ هەزار و ٢٤٢ تۆن. بەگوێرەی راپۆرتی "کەرتی بازاڕی نەوت" بۆ مانگی ئاب کە لەلایەن دەزگای رێکخستنی بازاڕی وزەی تورکیاوە بڵاوکراوەتەوە، هەناردەکردنی نەوتی خاو کە گرنگترین بەشی بەرهەمە نەوتییەکانە، بە رێژەی لە سەدا ٣،٠٤ زیادی کردووە و گەیشتووەتە دوو ملیۆن و ٩٤٢ هەزار و ٤٩٥ تۆن. لەم قۆناغەشدا هاوردەکردنی جۆرەکانی گازوایل بە رێژەی لە سەدا ٣،٥٣ کەمی کردووە و گەیشتووەتە یەک ملیۆن و ٢٨ هەزار و ٨٦٦ تۆن. بەشەکانی دیکەی بەرهەمە هاوردەکراوەکانیش تایبەتن بە سووتەمەنی جۆرەکانی فڕۆکە و کەشتی، بەنزین و جۆرەکانی رۆنی ئۆتۆمبێل. بەم شێوەیەش هاوردەکردنی بەرهەمە نەوتییەکان لە مانگی ئابدا بەراورد بە هەمان مانگی ساڵی رابردوو بە رێژەی لە سەدا ٥،٦ زیادی کردووە و گەیشتووەتە چوار ملیۆن و ٣٣٨ هەزار و ٢٤٢ تۆن. زۆرترین بڕی بەرهەمە نەوتییەکانیش کە یەک ملیۆن و ٨٠٢ هەزار تۆنە لە رووسیاوە هاوردە کراوە، دوای ئەویش عێراق بە یەک ملیۆن و ٩٩ هەزار تۆن لە ریزبەندی دووەمدا دێت و بە کازاخستان بە ٤٧٦ هەزار و ١٦١ تۆن لە پلەی سێیەمی ئەو وڵاتانەدایە کە تورکیا زۆرترین بەرهەمی نەوتی لێوە هاوردە کردوون. لە بەرامبەریشدا هەناردە کردنی بەرهەمە نەوتییەکان لە تورکیاوە بە رێژەی سەدا ٥٧،٦ زیادی کردووە و گەیشتووەتە یەک ملیۆن و ٢٢٩ هەزار و ٥٨٥ تۆن. زۆرترین بەشی ئەو زیادبوونەش تایبەتە بە هەناردە کرندی سوتەمەنییەکانی فڕۆکە کە لە مانگی ئابدا بەراورد بە هەمان مانگی ساڵی رابردوو بە رێژەی سەدا ٦٠،٨ زیادی کردووە و گەیشتووەتە ٤٦٤ هەزار و ٨١٥ تۆن. هەر لەو قۆناغەشدا هەناردە کردنی سوتەمنییەکانی کەشتی بە رێژەی سەدا ٢٨،٠٦ زیادی کردووە و گەیشتووەتە ١٠٦ هەزار و ٦٢٨ تۆن. بەهەمان شێوەش هەناردە کردنی جۆرەکانی بەنزین بە رێژەی سەدا ٤٠٢،٢ زیادی کردووە و گەیشتووەتە ٢٤٥ هەزار و ٢٠٥ تۆن. لە بەرامبەریشدا هەناردە کردنی جۆرەکانی ماتۆڕ بە رێژەی سەدا ٤١،٣ کەمی کردووە و گەیشتووەتە ٨٢ هەزار و ٦٩٦ تۆن.

هاوڵاتی ڕوانگەی مافی مرۆڤی سووری باس لە زیاتر بوونەوەی هێرشە سیستەماتیکەکان و زیاتر بوونەوەی بۆردوومانەکانی تورکیا لەدژی ناوچەی ژێر کونترۆڵی کوردەکانی سووریا دەکات. روانگەی سووری بۆ مافەکانی مرۆڤ کە بنکەکەی لە لەندەنە، لە زنجیرەیەک راپۆرتدا ڕایگەیاند کە دۆخی ئەمنی ناوچەکانی ژێر کۆنترۆڵی کوردانی سووریا لە باکوور و باکووری رۆژهەڵاتی ئەو وڵاتە تێکچووە. هەر بە گوێرەی راپۆرتەکانی ئەم رێکخراوە کە چاودێریی پێشهاتەکانی سووریا دەکات، لە چەند رۆژی رابردوودا هێرشی تۆپخانە و فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی تورکیا بۆ سەر پێگەکانی کوردانی سووریا بەشێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە و لە ئەنجامی ئەو بۆردوومانانەدا میلیشیاکان و خەڵکی سڤیل گیانیان لەدەست داوە. ژمارەی هێرشی فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانی تورکیا بۆ سەر کوردەکانی سووریا لەمساڵدا گەیشتووەتە ٧٠ هێرش و بە هۆی ئەو هێرشانەوە ١١ هاوڵاتیی مەدەنی کوژراون کە ٧ کەسیان منداڵن و 61 ئەندامی هێزە کوردەکانیش هەر بە هۆی ئەو هێرشانەوە گیانیان لەدەست داوە. ڕوانگەی سووریا بۆ مافەکانی مرۆڤ هەروەها باسی زیادبوونی هێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و هێرشە مووشەکییەکان دەکات بۆ سەر کێڵگە نەوتییەکانی ژێر کۆنترۆڵی کوردەکان، بەتایبەتی کێڵگەی نەوتی «العمر». ڕوانگەی سووری بۆ مافەکانی مرۆڤ هەروەها باس لە چڕبوونەوەی هێرشە پلانبۆداڕێژراوەکانی داعش دەکات بۆ سەر هێزەکانی سووریای دیموکرات. لە هێرشەکانی داعش لە ساڵی ٢٠٢٢ بۆ سەر هێزەکانی سووریا، ٦٦ هاوڵاتی مەدەنی و ٧٧ ئەندامی هەسەدە گیانیان لەدەست داوە.