شەنای فاتیح بۆ جاری دووەم و بەڕووبەری 40 دۆنم لەسەر ئەركی چەند رێكخراوێك چیای گۆیژە لەسلێمانی سەوزپۆش دەكرێت، لەسەر دۆسیەی سوتانی دارەكانی چیاكەش كە ساڵی رابردوو ڕوویدا رێكخراوێكی ژینگە پارێزی سكاڵای تۆماركردووە. زیاتر لەدوو ساڵە چەند جارێك ئاگر لەچیای گۆیژە لەشاری سلێمانی كەوتووەتەوە و زیانیكی زۆری بە دارو درەختەكانی گەیاندووە، بەپێی زانیارییەكان بە روبەری زیاتر لە 200 بۆ 300 دۆنم دار سووتاون كەبەشێكی زۆر لەو دارانە تەمەنیان زیاتر بووە لە 50 ساڵ، لەسەر دۆسیەی سوتانەكەشی سكاڵا تۆماركراوە و چەند كەسێكیش دەستگیركراون، بۆ قەرەبووكردنەوەی سوتانەكەشی لەسەر ئەركی رێكخراوی (ئەی ئای سی ئێس)ی ئیتاڵی هەردوو رێكخراوی ( سی دی ئۆ) و (سی ئی سی ڤی ئای) بە هەماهەنگی لەگەڵ قایمقامیەتی سلێمانی، كار لەسەر سەوزكردنی بەشێكی شاخی گۆیژە دەكەن بەرووبەری 40 دۆنم كە نزیكەی هەشت هەزار نەمامی تێدا دەڕوێندرێت و ئەمە دووەمین هەڵمەتی سەوزكردنی شاخی گۆیژەیە و ساڵی 2020یش 22هەزار نەمام لە 200 دۆنمی چیای گۆیژەدا روێندرا. ملكۆ بازیانی سەرۆكی پارتی سەوزی كوردستان لەلێدوانێكدا بەهاوڵاتی وت:" ساڵانە لەپاش مانگی 11وە تا مانگی سێ هەڵمەتی نەمام چاندن لەپاریزگای سلێمانی هەیە، بەتایبەیت شاخی گۆیژە و ئێمەش ساڵانە لەپاش مانگی 12وە بەهەزاران نەمام لەگۆیژە دەچێنین بەمەبەستنی دووبارە سەوزكردنەوەی شاخی گۆیژە". سەبارەت بەسوتانی دارەكانی چیای گۆیژە ملكۆ بازیانی دەڵێت: "ئێمە لەگەڵ سوتانی چیای گۆیژە لای داواكاری گشتی سكاڵامان تۆماركرد و داوامان كرد هەركەسێك لەپشت ئەم كارەوەبێت سزای یاسایی خۆی وەربگرێت، لەئێستادا سكاڵاكە جوڵاوە و چووەتە دادگای لێكۆڵینەوەی چوارو دوو هاوڵاتی لەسەری گیراون و تائێستا لەقۆناغی لێكۆڵینەوەدان". وتیشی:" ئێمە پێمان وایە كردنەوەی هەر ئاگرێك لەناو دارستانەكان دەستێكی ئەنقەستە و كەگۆیژە سوتا بەلایەنی پەیوەندیدارمان وت ئەمە دەستە چونكە پێمان وابوو لەدامێنی گۆیژەوە سوتابوو نەك لەسەرەوە ئاگر كەوتبێتەوە". "بێگومان لایەنی پەیوەندیدار كەمتەرخەم بووە بەرامبەر دارستانەكان و چیای گۆیژە چونكە چیای گۆیژە چوار كرێكاری ژینگە پارێزی هەیە و رەنگە چوار پۆلیسی دارستان و ژینگەشی هەبێت، ئەو دارستانە بەچوار پۆلیس و ژینگەپارێز ناپارێزرێت و دەبێت ژمارەی پۆلیسی دارستان و كرێكاری ژینگە بۆ ئەو دارستانە زیادبكرێت". ملكۆ بازیانی وای وت. پێشتر قایمقامییەتی سلێمانی لەراگەیەندراوێكدا ئاماژەی بەوەدابوو لەگەڵ نوێنەری هەردوو رێكخراوی ( سی دی ئۆ) و (سی ئی سی ڤی ئای)كۆبووەتەوە و باسیان لە میكانیزم و دیاریكردنی شوێنی چاندنی نەمامەكان و چۆنیەتی جێبەجێكردنی پرۆژەی (سەوزكرنی شاخی گۆیژە لەسەر رووبەری 40 دۆنم زەوی) كردووە. ئاوات محەمەد قایمقامی سلێمانی لەكۆبوونەوەكەدا باسی لەوەكردبوو رووكاری شاخی گۆیژە بەڕووی سلێمانیدا نزیكەی دوو هەزار دۆنم سەوزكراوەو هێشتا ڕووبەرێكی زۆری ماوە كە پێویستی بە سەوزكردن هەیە. هاوكات، بەختیار ئەحمەد بەڕێوەبەری رێكخراوی گەشەپێدانی مەدەنییەت (سی دی ئۆ) لەلێدوانێكدا بەهاوڵاتی وت:" پاش ئەو هەڵمەتەی دووسال لەمەوبەر بۆ سەوزكردنی چیای گۆیژە ئەنجامماندا، لەگەڵ رێكخراوێكی ئیتاڵی قسەمان كرد كە بەشێكی زۆری چیار گۆیژە ماوە سەزپۆشبكرێت و ئەوانیش 40 دۆنمی دیكە سەوز دەكەن". وتیشی:" سەوزكردنەكە ساڵێك دەخایەنێت و لە 10ی ئۆكتۆبەرەوە دەستیپێكردووە و بۆ ماوەی یەك ساڵ بەردەوام دەبێت، ئەو دارانەی لەهەڵمەتی پێشوودا نێژراون بەشێكیان بوونەتە داری ئاسایی چونكە زیاتر لەدوو ساڵە خزمەت دەكرێن". سەبارەت بە ئاودانی نەمامەكان بەختیار ئەحمەد وتی:" تائێستا لەسەر ئەركی خۆمان ئاویان بۆ دەكڕین و تەنكی گەورەمان دابینكردووە و سیستەمی ئاودێریمان هەیە، لەوەرزی هاویندا مانگی چوار جار ئاویان دەدەین و لەپایزدا تا ئەو كاتەی باران بارین دەستپێدەكات مانگی دوو تا سێجار ئاویان دەدەین و لەو شوێنەشدا 10 خالی ئاگركوژێنەرەوەمان داناوە." بەوتەی بەڕێوەبەری رێكخراوی (سی دی ئۆ) لەهەڵمەتی پێشوودا نزیكەی 20 جۆر دار روێندراوە كەحەوت جۆریان سنەوبەر بوون لەگەڵ زەیتوون و بەڕوو و مازوو و چوالە(بادەم) وژاڵە و گۆیژ. " بۆ ئەم هەڵمەتەش پلانمان وایە چەند جۆرێك بن و زیاتر تەركیز دەخەینە سەر ئەوانەی لەهەڵمەتی پێشوودا سەركەوتوو بوون كە چوالە(بادەم) و زەیتوون و ژاڵەن". بەختیار ئەحمەد وای وت. بەوتەی لایەنە پەیوەندیدارەكان و بەڕێوەبەرایەتی باخچەكانی سلێمانی، رێژەی سەوزایی لەپارێزگای سلێمانی 18.6%، و لەچیای گۆیژەش نزیكەی 500 هەزار دارو نەمام هەیە
نیگار عومەر كەرتی تەندروستی گەرمیان رووبەڕووی چەندین كەموكورتی و گرفت بووەتەوەو گەیشتووەتە ئاستێك خێرخوازان پێداویستی نەخۆشخانەكان دابیندەكەن، كەمی دەرمان و نەبوونی خزمەتگوزاری تەندروستی و كەمی پزیشك گرفتە سەرەكیەكانن، چالاكوانانی سنورەكەش دەڵێن بەهۆی كەمتەرخەمی لایەنی پەیوەندیدارو زیادبوونی نەخۆشخانەی تایبەت وایكردووە نەخۆشخانە گشتییەكان پەكیان بكەوێ. تەندروستی گەرمیان بێجگە لەگرفتی كەمی دەرمان و كەمی كارمەند، رووبەڕووی گرفتی دارایی بووەتەوە و زیاتر لەدوو ملیار دینار قەرزداری كۆمپانیاكانی دەرمانەو لەئێستاشدا بڕە پارەی خواردنی كامەندەكانیشی راگیراوە. گۆران محەمەد، جێگری بەڕێوەبەری نەخۆشخانەی شێرەی نەقیب باس لەگرفت و كەموكورتیەكانی نەخۆشخانەكەیان بۆ هاوڵاتی كردو وتی:» لەئێستادا كێشەی كەمی بڕی پارەی خەرجكراومان هەیە بۆ پێداویستیەكانی نەخۆشخانەكە وەك دەرمان و پێداویستی پزیشكی، جگەلەوەش گرفتی ترمان هەیە وەك خەرجنەكردنی پارەی نانخواردنی كارمەندەكانمان ئەمەش بووەتەهۆی دروستبوونی چەندین گرفت، كارمەند دەبێت بڕواتە دەرەوە بۆ نانخواردن، لەنەخۆشخانەكەی ئێمەدا كەنەخۆشخانەی منداڵبوونە گەر حاڵەتێكی لەناكاو هەبێت گرفتمان بۆ دروستدەكات. وتیشی:»چەندین چەكی دەرمانمان هەیە بۆمان خەرجناكرێت لەبانكەكان، نەخۆشخانەكەمان كێشەی كەمی پزیشكی بێهۆشكارو پزیشكی موقیمان هەیە، ئەوە جگە لەكەمی كارمەندی ئافرەت، هەروەها پێداوستی پزیشكی لەنەخۆشخانەكەمان زۆر كەمبووەتەوەو رۆژانە هەندێ پشكنین ئەنجام نادەین بۆ نەخۆش بەهۆی كەمی دەرمانەوە، بێگومان هەموو ئەمانە گرفتی بۆ هاووڵاتیان دروستكردووەو وایكردووە خەڵك ناچاربێت رووبكاتە نەخۆشخانە تایبەتەكان». ئاراز محەمەد، چالاكی مەدەنی بۆ هاوڵاتی دوواو وتی:» كەرتی تەندروستی گەرمیان بەهەموو شێوەیەك پشتگوێخراوە، لەكاتێكدا باس لەكەمی دەرمان دەكرێت لەنەخۆشخانە گشتییەكاندا، بەڵام لەدەرەوەو لەنەخۆشخانە تایبەتیەكاندا دەستدەكەوێت و ئەمە بەبازرگانیكردنی كەرتی تەندروستییە، زۆربوونی نەخۆشخانە تایبەتیەكان بەبەرنامەكراوەو خەڵكی دەستڕۆیشتوو لەپشتیەوە هەیەو كار بۆ پەككەوتنی نەخۆشخانە گشتییەكان دەكرێت بەهەموو شێوەیەك». وتیشی:» بەهۆی كەمتەرخەمی و لاوازی بەرپرسانی تەندروستی گەرمیانەوەیە كەڕووبەڕووی ئەم گرفتانە دەبێتەوە، گەر پێیان چارەسەرناكرێت دەستلەكاربكێشنەوە چونكە تائێستا ئێمە كێشەی كەمی دكتۆری باشمان هەیە كەنەتوانراوە ئەو دكتۆرانە رازیبكرێن لەگەرمیان ببمێننەوەو خزمەت بكەن». عەباس عەزیز، جگێری بەڕێوەبەری تەندروستی گەرمیان سەبارەت بەگرفتی تەندروستی لەسنورەكە بەهاوڵاتی راگەیاند:» هۆكاری كەمی دەرمان دەگەڕێتەوە بۆ بودجەی تەندروستی كە لەلایەن وەزارەتی تەندروستیەوە زۆر كەمكراوەتەوە، ئەو بڕە بوجەیە بەشی پێداویستیەكانی تەندروستی گەرمیان ناكات و لەئێستاشدا بەس بڕی پارەی قەرزی دەرمان زیاتر لەدوو ملیار دەبێت بێجگە لەپارەی خواردن و چاكکردنی پێداویستیەكانی دیكە». سەبارەت بە كێشەی كەمی كارمەند دەڵێت:» لەساڵی 2010وە كارمەندمان بۆ دانەمەزراوەو پێویستیەكی زۆرمان بەكارمەند هەیە، ئێمە كارئاسانی بۆ پزیشكی پسپۆر دەكەین بێن كاربكەن، سەبارەت بەكێشەی دەرمانیش دەرمانی نەخۆشخانەكان و دەرمانخانەكان لەژێر كۆنترۆڵی ئێمەدایەو گرفتی نیە، كەرتی گشتی لەتوانایدانیە هەموو شتێك دابین بكات بۆ هاووڵاتیان». هاوكات ئەیاد محەمەد چالاكی مەدەنی دەڵێت:» لەگەرمیاندا هەوڵ بۆ ئەوە دەدرێت كەكەرتی گشتی پەكی بكەوێ و بێڕۆڵ بكرێت ئەمەش خەڵكی لەپشتەوەیە، بۆیە پزیشك نایەن لێرە دەوام بكەن ». ئەیاد محەمەد بە هاوڵاتی وت: « كەرتی تەندروستی گەرمیان مەترسی ئەوەی لێدەكرێت كە بەتەوای پەكیبكەوێ و خێرخواز پێداویستیەكانی بۆ دەكڕێت و رووبەڕووی چەندین گرفتی دارایی و كەمی كارمەندو كەمی دەرمان بووەتەوە، هەموو ئەمانە وایكردووە خەڵكی هەژار باجەكەی بدات ».
هاوڵاتی بهپێی ڕاگهیهندراوێکی کۆمپانیای سۆمۆ لە مانگی رابردوودا عێراق نزیکەی ٩٩ ملیۆن بەرمیل نەوتی ھەناردەکردووە و داھاتەکەشی نزیکەی نۆ ملیار دۆلار بووە. کۆمپانیای بە بازاڕکردنی نەوتی عێراق (سۆمۆ) سەربە وەزارەتی نەوتی عێراق رایگەیاند، لە مانگی ئەیلولی رابردوودا ٩٨ ملیۆن و ٧٦٥ ھەزار و ١٥٣ بەرمیل نەوتیان ھەناردەی بازاڕەکانی جیھان کردووە و ھەر بەرمیلێکیش بە ٨٩.٥٦٠ دۆلار فرۆشراوە و کۆی داھاتی نەوتیش لەو مانگەدا ھەشت ملیار و ٨٤٥ ملیۆن و ٤١١ ھەزار دۆلار بووە. ئاماژەی بەوەشکردووە، لە مانگی ئەیلولی رابردوودا ٩٦ ملیۆن و ٤٤٥ ھەزار و ٤٢١ بەرمیل نەوتی خاو لە کێڵگەکانی ناوەڕاست و باشووری عێراق ھەناردەکراوە و لە کێڵگە نەوتییەکانی کەرکوکیشەوە دوو ملیۆن و ١٦٩ ھەزار و ١٨٠ بەرمیل نەوت لە رێگەی بەندەری جەیھانی تورکیاوە ھەناردەی بازاڕەکانی جیھان کراوە.
هاوڵاتی هاوردەکردنی نەوت و بەرهەمە پێترۆکیمیاییەکان بۆ تورکیا لە مانگی ئابی ئەمساڵدا بەراورد بە مانگی ئابی ساڵی رابردوو، بە رێژەی لە سەدا ٥،٦ زیادی کردووە و گەیشتووەتە چوار ملیۆن و ٣٣٨ هەزار و ٢٤٢ تۆن. بەگوێرەی راپۆرتی "کەرتی بازاڕی نەوت" بۆ مانگی ئاب کە لەلایەن دەزگای رێکخستنی بازاڕی وزەی تورکیاوە بڵاوکراوەتەوە، هەناردەکردنی نەوتی خاو کە گرنگترین بەشی بەرهەمە نەوتییەکانە، بە رێژەی لە سەدا ٣،٠٤ زیادی کردووە و گەیشتووەتە دوو ملیۆن و ٩٤٢ هەزار و ٤٩٥ تۆن. لەم قۆناغەشدا هاوردەکردنی جۆرەکانی گازوایل بە رێژەی لە سەدا ٣،٥٣ کەمی کردووە و گەیشتووەتە یەک ملیۆن و ٢٨ هەزار و ٨٦٦ تۆن. بەشەکانی دیکەی بەرهەمە هاوردەکراوەکانیش تایبەتن بە سووتەمەنی جۆرەکانی فڕۆکە و کەشتی، بەنزین و جۆرەکانی رۆنی ئۆتۆمبێل. بەم شێوەیەش هاوردەکردنی بەرهەمە نەوتییەکان لە مانگی ئابدا بەراورد بە هەمان مانگی ساڵی رابردوو بە رێژەی لە سەدا ٥،٦ زیادی کردووە و گەیشتووەتە چوار ملیۆن و ٣٣٨ هەزار و ٢٤٢ تۆن. زۆرترین بڕی بەرهەمە نەوتییەکانیش کە یەک ملیۆن و ٨٠٢ هەزار تۆنە لە رووسیاوە هاوردە کراوە، دوای ئەویش عێراق بە یەک ملیۆن و ٩٩ هەزار تۆن لە ریزبەندی دووەمدا دێت و بە کازاخستان بە ٤٧٦ هەزار و ١٦١ تۆن لە پلەی سێیەمی ئەو وڵاتانەدایە کە تورکیا زۆرترین بەرهەمی نەوتی لێوە هاوردە کردوون. لە بەرامبەریشدا هەناردە کردنی بەرهەمە نەوتییەکان لە تورکیاوە بە رێژەی سەدا ٥٧،٦ زیادی کردووە و گەیشتووەتە یەک ملیۆن و ٢٢٩ هەزار و ٥٨٥ تۆن. زۆرترین بەشی ئەو زیادبوونەش تایبەتە بە هەناردە کرندی سوتەمەنییەکانی فڕۆکە کە لە مانگی ئابدا بەراورد بە هەمان مانگی ساڵی رابردوو بە رێژەی سەدا ٦٠،٨ زیادی کردووە و گەیشتووەتە ٤٦٤ هەزار و ٨١٥ تۆن. هەر لەو قۆناغەشدا هەناردە کردنی سوتەمنییەکانی کەشتی بە رێژەی سەدا ٢٨،٠٦ زیادی کردووە و گەیشتووەتە ١٠٦ هەزار و ٦٢٨ تۆن. بەهەمان شێوەش هەناردە کردنی جۆرەکانی بەنزین بە رێژەی سەدا ٤٠٢،٢ زیادی کردووە و گەیشتووەتە ٢٤٥ هەزار و ٢٠٥ تۆن. لە بەرامبەریشدا هەناردە کردنی جۆرەکانی ماتۆڕ بە رێژەی سەدا ٤١،٣ کەمی کردووە و گەیشتووەتە ٨٢ هەزار و ٦٩٦ تۆن.
هاوڵاتی ڕوانگەی مافی مرۆڤی سووری باس لە زیاتر بوونەوەی هێرشە سیستەماتیکەکان و زیاتر بوونەوەی بۆردوومانەکانی تورکیا لەدژی ناوچەی ژێر کونترۆڵی کوردەکانی سووریا دەکات. روانگەی سووری بۆ مافەکانی مرۆڤ کە بنکەکەی لە لەندەنە، لە زنجیرەیەک راپۆرتدا ڕایگەیاند کە دۆخی ئەمنی ناوچەکانی ژێر کۆنترۆڵی کوردانی سووریا لە باکوور و باکووری رۆژهەڵاتی ئەو وڵاتە تێکچووە. هەر بە گوێرەی راپۆرتەکانی ئەم رێکخراوە کە چاودێریی پێشهاتەکانی سووریا دەکات، لە چەند رۆژی رابردوودا هێرشی تۆپخانە و فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی تورکیا بۆ سەر پێگەکانی کوردانی سووریا بەشێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە و لە ئەنجامی ئەو بۆردوومانانەدا میلیشیاکان و خەڵکی سڤیل گیانیان لەدەست داوە. ژمارەی هێرشی فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانی تورکیا بۆ سەر کوردەکانی سووریا لەمساڵدا گەیشتووەتە ٧٠ هێرش و بە هۆی ئەو هێرشانەوە ١١ هاوڵاتیی مەدەنی کوژراون کە ٧ کەسیان منداڵن و 61 ئەندامی هێزە کوردەکانیش هەر بە هۆی ئەو هێرشانەوە گیانیان لەدەست داوە. ڕوانگەی سووریا بۆ مافەکانی مرۆڤ هەروەها باسی زیادبوونی هێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و هێرشە مووشەکییەکان دەکات بۆ سەر کێڵگە نەوتییەکانی ژێر کۆنترۆڵی کوردەکان، بەتایبەتی کێڵگەی نەوتی «العمر». ڕوانگەی سووری بۆ مافەکانی مرۆڤ هەروەها باس لە چڕبوونەوەی هێرشە پلانبۆداڕێژراوەکانی داعش دەکات بۆ سەر هێزەکانی سووریای دیموکرات. لە هێرشەکانی داعش لە ساڵی ٢٠٢٢ بۆ سەر هێزەکانی سووریا، ٦٦ هاوڵاتی مەدەنی و ٧٧ ئەندامی هەسەدە گیانیان لەدەست داوە.
هاوڵاتی لەدوایین ئامارەكاندا دەركەوتووە 65 ملیۆن كەس لەكۆی 85 ملیۆن دانیشتوی ئێران لەژێر هێڵی هەژارییەوە دەژین و دەسەڵاتی ئەو وڵاتەش پێداگریی لەوەدەكات بەبێ هەڵوەشانەوەی سزا نێودەوڵەتییەكان دەتوانێت خەڵك لەقەیران و هەڵاوسانی ئابوریی رزگار بكات، وەكو وەڵامێكیش بۆ لێدوانێكی وەزیری دەرەوەی ئێران كە باسی لەوەكردبوو ئەمریكا زۆر پەلەیەتی بۆ كاراكردنەوەی رێككەوتنی ئەتۆمیی و هەوڵی رازیكردنی تاران دەدات، وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا رایگەیاند: كاری سەرەكیی ئێستای وڵاتەكەی پشتیوانییە لەخەڵك و خۆپیشاندەرانی ئێران كەدژی دەسەڵاتەكەیان و لەپێناو مافەكانیان تێدەكۆشن و ئامانجی واشنتۆن چالاك كردنەوەی رێككەوتنی ئەتۆمیی نیە. زیاتر لە 42 ساڵە سزای نێودەوڵەتیی لەسەر ئێران هەیەو ئەو سزایانەش لەدوای ساڵی 2018 بەكشانەوەی ئەمریكا لەڕێككەوتنی ئەتۆمیی زۆر زیاتری كردووەو كەڵەكەبوونی قەیرانە ئابوریی و سیاسییەكان دانیشتوانی وڵاتەكەی خستووەتە بەردەم دوو بژاردەی ناڕەزایەتی و برسێتی. مانگێك زیاترە شەقام و كۆڵانەكانی رۆژهەڵاتی كوردستان و ئێران ئارامیی بەخۆیەوە نەبینیوەو حكومەتیش دەیەوێت بەبەڵێنی زیادكردنی موچەو گەڕانەوە بۆ رێككەوتنی ئەتۆمیی كەف و كوڵی ئەو خۆپیشاندانانە دامركێنێتەوە، بەڵام كورد وتەنی لەهەموو كاتێك زیاتر هەست بەوە دەكرێت كەدەسەڵاتی ئێران دەستی لەبنی هەمانە دەرچووەو چیتر خەڵكی ناڕازیی بەبەڵێنی موچەو رێككەوتنی ئەتۆمیی رازیی نابێت، چونكە تینوی ئازادییە. دەسەڵات دۆخی خراپی ئابوریی بۆ ناشاردرێتەوە ئیحسان خاندوزی، وەزیری دارایی و ئابوریی ئێران دوو هەفتە دوای سەرهەڵدانی ناڕەزایەتییەكان دانی بەوەدانا كەدانیشتوانی وڵاتەكەی لە 10 ساڵی رابردوو كەمترین پشكیان لەداهاتی گشتیی هەبووە و لەو ماوەیەشدا بەردەوام بەش و پشكیان زۆر زیاتر دابەزیوە. لەدوایین ئامارەكانی ناوەندی ئاماری كۆماری ئیسلامی ئێران كە لەسەر پاشەكەوتی دارایی لەسەرتاسەری ئەو وڵاتە بڵاویكردووەتەوە، دانیشتوانی یەزد بەپاشەكەوتی 44 ملیۆن تمەن لەساڵێكدا كەدەكاتە نزیكەی هەزارو 300 دۆلار بەبەراورد بەئاستی شوێنەكانی دیكە زیاترین پاشكەوتیان بووە. بەپێی ئەو ئامارانە، خەڵكی پارێزگاكانی سنەو كرماشان لەڕۆژهەڵاتی كوردستان و سیستان و بەلوچستان لەباشوری رۆژهەڵاتی ئێران كەمترین پاشەكەوتیان بەراورد بەسەرجەم شوێنەكانی دیكەی هەبووە كە دەكاتە ساڵانە پێنج ملیۆن تمەن كە بەدۆلار دەبێتە (147) دۆلار، بەزمانێكی دیكە توانای پاشەكەوتی دانیشتوانی ئەو سێ پارێزگایە لەساڵێكدا تەنها ئەو بڕە دۆلارە دەستنیشانكراوەیە كە رەنگە 25 كیلۆ گۆشتی لەساڵێكدا پێ بكڕدرێت. ئەوەی مایەی سەرنجە زیاترین خۆپیشاندان و ناڕەزایەتیی لەو ناوچانەش روودەدات كە بەپێی ئامارەكانی حكومەتیش ئاستی پاشەكەوتی ماددی و دارایی تێیاندا زۆر كەمەو دەكرێت بوترێت ئاستی هەوڵدان بۆ ئازادیی و ناڕەزایەتیی لەو ناوچانە زیاترە كە لەهەموان زیاتر گیرۆدەی هەژاریی و پەیداكردنی نانن. ئێران و سوریا خەونی هاوبەش لەئامارە نێودەوڵەتییەكاندا دەركەوتووە هەر هاووڵاتییەكی سوریا پێویستە موچە یان داهاتی 88 ساڵی خۆی كۆبكاتەوە بۆ ئەوەی بتوانێت لەو وڵاتەدا كە نزیكەی 12 ساڵە جەنگە، خانوویەك بكڕێت كە رەنگە خۆی نەتوانێت تێیدا بحەوێتەوەو دەبێت بەمیرات جێیبهێڵێت. ئێرانیش لەكۆی 113 وڵاتی جیهان لە رووی كڕینی خانووەوە دەكەوێتە ریزبەندی 96، واتە یەكێك لەو وڵاتانەی لە رووی ئاسانكاریی بۆ كڕینی خانوو دەكەوێتە ریزبەندیی دوایین وڵاتانی سەر گۆی زەوی و هاوكات دەكەوێتە ریزبەندی 10 وڵاتی یەكەمەوە كە بەراورد بەداهاتی تاك زیاترین نرخی زەوی و خانووی تێدا تۆماركراوە، بەگشتی لەبەراوردەكاندا دەركەوتووە داهاتی زۆربەی دانیشتوانی ئەو وڵاتە پێویستی بەپاشكەوتی زیاتر لە 60 ساڵ هەیە بۆ ئەوەی بتوانێت خانوویەك یان شوقەیەكی 90 مەتریی بكڕێت. بەپێی ستانداردە جیهانییەكان هەر خێزانێكی چوار كەسی دەبێت بەپاشكەوتی پێنج بۆ 15 ساڵ بتوانن ببنە خاوەنی خانوی خۆیان، بەڵام لەئێران و سوریا خەونێكی قورسە بۆ بەدەستهێنانی خانوو دەست بەپاشەكەوتی ماددی بكەیت لەكاتێكدا سوریا 12 ساڵە لەجەنگدایەو ئێرانیش لەدوای ساڵی 1988و جەنگی هەشت ساڵە لەگەڵ رژێمی بەعسی عێراق هیچ جەنگێكی دیكەی بەخۆیەوە نەبینیوە. خەونی كڕینی خراپترین ئۆتۆمبێل لەئێران كڕینی خراپترین ئۆتۆمبێلیش خەونێكی گەورەیە بۆ نموونە ئۆتۆمبێلی پراید (سایپا) كە لە رووی كوالێتی و تۆكمەییەوە بەخراپترین ئۆتۆمبێلی وڵاتەكەو تەنانەت رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش لەقەڵەم دەدرێت و لەئێران بەتوانجەوە پێی دەوترێت «بكوژ» نرخەكەی دەگاتە شەش هەزارو 200 دۆلار. بەپێی ئەو تووێژینەوە ئابوریانەی كەكراوە هەر هاووڵاتییەكی ئەو وڵاتە یان موچەخۆر یان كاسبێك ئەگەر داهاتی مانگانەی بگاتە 200 دۆلار دەبێت 31 مانگ سەرجەم داهاتەكەی پاشەكەوت بكات تا بتوانێ ئۆتۆمبێلێكی پراید بكڕێت و چارەنووس و ژیانیشی بخاتە مەترسییەوە. ئەوە لەكاتێكدایە لەئەڵمانیا بەپاشەكەوتی سەرجەم موچەی پێنج مانگ دەتوانرێت ئۆتۆمبێلێكی گونجاو لەسەرووی 10 هەزار دۆلار بكڕدرێت كە تائاستێكی باش ژیانت تێیدا پارێزراوە، لەبەلجیكا بەپاشەكەوتی 11 مانگ دەتوانریت ئۆتۆمبێلێكی 22 هەزار دۆلاری بكڕدرێت و لەئەمریكا بە 13 مانگ ئۆتۆمبێلێكی 17 هەزار دۆلاریی. ئەوەی جێگەی سەرنجە موچەی مامۆستایەك لەئێران دەگاتە پێنج ملیۆن و 200 هەزار تمەن كەناكاتە 200 دۆلار، بۆیە پرایدی بكوژ بۆ زۆربەی موچەخۆرانیش بووەتە خەونێكی ئاستەم لەو وڵاتە. ئەمریكا ئاوی پاك دەكات بەدەستی ئێراندا زیاتر لەیەك ساڵ و نیوە دوو كابینەی حكومەت لەئێران هەوڵی ئەوەیاندا كە چالاككردنەوەی رێككەوتنی ئەتۆمیی وەك خاڵێكی بەهێزی خۆیان بەخەڵكی وڵاتەكە پیشانبدەن و هیوایان لەسەر ئەوە هەڵچنیبوو بەو رێككەوتنە دۆخی ئابوریی بەرەو باشی بەرن، بەڵام رۆژی دووشەممە (17/10/2022) واشنتۆن بەلێدوانێكی فەرمی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا هەموو ریسەكانی لەدەسەڵاتی تاران كردەوە بەخوری و رایگەیاند؛ لەماوەی دەستپێكردنی خۆپیشاندانەكانی ئەو وڵاتەوە هیچ داواكارییەكمان بۆ دانوستان لەسەر گەڕانەوە بۆ رێككەوتنی ئەتۆمیی ئاڕاستەی ئێران نەكردووە . وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا بەفەرمی رایگەیاندووە؛ كاری سەرەكیی ئێستای ئەو وڵاتە پشتیوانییە لەخەڵك و خۆپیشاندەرانی ئێران كەدژی دەسەڵاتەكەیان و لەپێناو مافەكانیان تێدەكۆشن، بۆیە ئامانجی واشنتۆن چیتر چالاككردنەوەی رێككەوتنی ئەتۆمیی نێوان ئێران و وڵاتانی (5+1) نییە. لێدوانەكەی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا دوای ئەوەهات كە حسێن ئەمیر عەبدوڵاهیان، وەزیری دەرەوەی ئێران رۆژی یەكشەممە (16/10/2022) رایگەیاندبوو ئەمریكا زۆر پەلەیەتی بۆ كاراكردنەوەی رێككەوتنی ئەتۆمیی و هەوڵی رازیكردنی تاران دەدات بەداواكارییەكانی. ئەوەی جێگای سەرنجە پێش سەرهەڵدانی خۆپیشاندان و ناڕەزایەتییەكان بۆ مەرگی ژینا ئەمینی، ئێران بەنێوەندگیری قەتەر داوای كردبو لەچوارچێوەی گەڕانەوەی بۆ رێككەوتنی ئەتۆمیی لانیكەم 100 ملیۆن بەرمیل نەوتی كۆگاكراوی خۆی لەماوەی سێ مانگدا لەبازاڕەكاندا بفرۆشێت، بەڵام ئەمریكا تەنها بە فرۆشی 50 ملیۆن بەرمیل رازیی ببوو، بەڵام تاران بەوە ناڕازیی بوو بەهیوای ئەوەی بتوانێت واشنتۆن رازیی بكات و بەهیچ شێوەیەك چاوەڕێی سەرهەڵدانی شۆڕشی ژینای لەوڵاتەكە نەدەكرد. پاشەكشێی ئێران لەپێوەرە نێودەوڵەتییەكان سندوقی دراوی نێودەوڵەتی لە (9/10/2022) پێشبینی خۆی لەسەر ئابوریی ئێران بڵاوكردەوە، كە بەپێی پێشبینییەكە گەشەی ئابوریی وڵاتەكە لەساڵی داهاتوودا دابەزین بەخۆیەوە دەبینێت و بێكاریش بەرزدەبێتەوە، بەڵام هەڵاوسان وەك خۆی دەمێنێتەوە. بەپێی پێشبینییەكە، گەشەی ئابوریی ئێران كە لەساڵی 2022 نزیكەی 3%بووە بۆ 2% لەساڵی داهاتوودا دابەزین بەخۆیەوە دەبینێت و رێژەی بێكاری لە 9.4% بۆ 9.6% بەرز دەبێتەوەو هەڵاوسانی ئابوریش لە 40%دا دەمێنێتەوە. موچەی مامۆستا وەك بارمتە ئەگەرچی زیاتر لەسێ مانگە مامۆستایانی سەرتاسەری رۆژهەڵاتی كوردستان و ئێران لەدۆخی خۆیان ناڕازین، بەڵام لەگەڵ سەرهەڵدانی ناڕەزایەتییەكان بەڵێن بەمامۆستایان درا كە لانیكەم موچەی هەر مامۆستایەك بڕی دوو ملیۆن و (300) هەزار تمەنی بۆ زیادبكرێت، كە ئەوەش تائێستا سێ جار لەلایەن پەرلەمانی ئێرانەوە دواخراوە. لەئامارەكانی حكومەتدا هاتووە 26 هەزار مامۆستا چاوەڕێی ئەوە دەكەن پلەكانیان بەرز بكرێتەوەو ئەو بڕە پارەیەی ئاماژەی پێكراوە بەموچەكانیان زیاد بكرێت بۆ ئەوەی موچەكانیان بگاتە حەوت ملیۆن و (728) هەزار تمەن كەدەكاتە (227) دۆلار. تەنها دوای 15 رۆژ لەخۆپیشاندانەكان لەكاردانەوەی مەرگی ژینا، میدیاكان و بەرپرسانی حكومەت بەڵێنیانداوە كە موچەی سەرجەم كارمەندانی حكومەت بەڕێژەی 20% بەرزبكەنەوە كەئەوەش هاوشێوەی بەرزبوونەوەی موچەی مامۆستایان، لەپەرلەمانی ئێران دەستی بەدەستی پێدەكرێت. لەئێستادا كرێكارێكی ئاسایی ئەگەر 30 رۆژ لەمانگێكدا كاربكات نزیكەی شەش ملیۆن تمەنی دەستدەكەوێت كەدەكاتە (176) دۆلار لەكاتێكدا هێڵی هەژاریی لەئێران بە 18 ملیۆن تمەن واتە (529) دۆلار دەستنیشان كراوە، بۆیە هەر خێزانێكی چوار كەسی ئەگەر داهاتیان لەو بڕە كەمتر بێت بەهەژار لەقەڵەمدەدرێن. لەهەژارییەوە بۆ نەداریی حكومەتی ئێران ئامارێكی جیاوازتری بڵاوكردووەتەوەو رایگەیاندووە هێڵی هەژاریی بۆ خێزانێكی سێ كەسی لە تاران 12 ملیۆن تمەن، واتە ئەگەر داهاتی ئەو خێزانە لە (352) دۆلار كەمتر بێت لەژێر هێڵی هەژارییەوە دەژین و لەشوێنەكانی دیكەی ئێرانیش هەر خێزانێكی سێ كەسی ئەگەر لەهەشت ملیۆن و 979 هەزار واتە (264) دۆلار كەمتری هەبێت، دەكەوێتە ژێڕ هێڵی هەژارییەوە. ئەوەی روونە موچەو داهاتی مانگانەی هیچ مامۆستاو كرێكارو كارمەندێك لەو وڵاتە هەشت ملیۆن تێناپەڕێنێت، بۆیە لەتارانەوە تاهەموو شارەكانی دیكەی ئەو وڵاتە زۆرینەی چینی كرێكارو موچەخۆر بەخوار هێڵی هەژاریی ئەژمار دەكرێن. ئامارەكەی حكومەت پێوەری خێزانی بەسێ كەس داناوە، بەڵام ئامارێكی دیكە كەحكومەتیش حاشای لێناكات ژمارەی ئەندامانی خێزانی بەچوار كەس پێوانە كردووە، بۆیە ئەگەر هەر خێزانێكی چوار كەسی لەئێران داهاتی نەگاتە (529) ملیۆن دۆلار دەكەوێتە ژێر هێڵی هەژارییەوە لەكاتێكدا داهاتی زۆرینەی خێزانەكان لەژێر (264) دۆلارەوەیە، واتە نزیكەی نیوەی پێوەری هەژاریی كە رەنگە ناوی بنرێت نەداریی. ژمارەی كۆی دانیشتوانی ئێران دەگاتە نزیكەی 85 ملیۆن كەس و بەپێی ئامارەكان 65 ملیۆن كەس لەچوارچێوەی خێزاندا داهاتیان لەخوار هێڵی هەژاریەوەیەو دەسەڵاتیش حاشای لەوەنەكردووە كە 70 ملیۆن كەس لەدانیشتوانی وڵاتەكە پێویستیان بەهاوكاریی داراییە. برسێتی یان مەرگ بۆ ئازدی لە 16ی مانگی رابردوەوە 30 پارێزگا لەكۆی 31 پارێزگای سەرتاسەری جوگرافیای ئێران خۆپیشاندان و ناڕەزایەتیی بەخۆیەوە بینیوەو لەماوەی 38 رۆژ ناڕەزایەتیشدا زیاتر لە 260 كەس كوژراون وەك ژمارەیەك لەشارەزای سیاسی و كۆمەڵایەتیی ئاماژەی پێدەكەن دەسەڵاتی ئێران بۆ ئەوەی حاشا لەكوشتنی یەك كەس بكات دەیان كەسی دیكە دەكوژێت، واتە پاشەكشێ لەلایەن ئەو دەسەڵاتەوە بەدیناكرێت، بۆیە بەلێكدانەوەیەك و شیكردنەوەیەكی ئاسایی بۆ ئەو دۆخە خەڵك و دانیشتوانی ئەو جوگرافیایە بەهەموو رەنگ و نەتەوەو ئاینە جیاوازەكانەوە یان دەبێت لەسایەی هەژاریی و نەدارییەوە بژین و بێدەنگ بن یان دەبێت لەپێناو سەربەستیدا ئامادەی گیانبەختكردن بن. دانیشتوانی ئەو وڵاتە لەهەموو كاتێك زیاتر كەوتوونەتە نێوان دوو بژاردەی سەربەستی یان برسێتیی لەكاتێكدا ئێران لەڕووی سەرچاوەی مرۆیی و سروشتییەوە بە یەكێك لەوڵاتە دەوڵەمەندەكانی جیهان ئەژماردەكرێت.
ئێوارهی ئهمڕۆ ههینی 2022/10/28 نێچیرڤان بارزانی، سهرۆكی ههرێمی كوردستان لهپهیوهندییهكی تهلهفۆنیدا لهگهڵ محهمهد شیاع ئهلسوودانی، سهرۆك وهزیرانی عێراقی فیدراڵ، دووباره پیرۆزبایی دهستبهكاربوونی لێكردو هیوای سهركهوتنی لهكار و ئهركهكانیدا بۆ خواست، ههروهها ههموو پشتگیرییهكی خۆیان و ههرێمی كوردستانی بۆ سهركهوتنی بهڕێزیان و كابینهكهی دووپات كردهوه و ئامادهییی ههرێمی كوردستانی بۆ ههموو ههماههنگی و هاریكارییهكی هاوبهش لهگهڵ حكومهتهكهیدا نیشان دا. لای خۆیهوه سهرۆك وهزیران ئهلسوودانی، سوپاس و پێزانینی بۆ پهیوهندی و ههڵوێستی سهرۆك نێچیرڤان بارزانی دووپات كردهوه و هیوای خواست حكوومهتهكهی بتوانێت لهم قۆناغهدا به ههماههنگی و هاریكاری لهگهڵ ههرێمی كوردستان، دۆخی وڵات له ههموو ڕوویهكهوه بهرهو باشتر ببات و هێز و لایهنه عێراقییهكان پێكهوه لهپێناو ئارامی و سهقامگیریی وڵاتدا كار بكهن و ههمووان هاریكار و یارمهتیدهر بن. ههردوولا جهختیان له گرنگی و پێویستیی هاریكاریی هاوبهش و پێكهوهكاركردنی حكوومهتی فیدراڵی عێراق و حكومهتی ههرێمی كوردستان كردهوه بۆ چارهسهركردنی كێشهكانی ههولێر ـ بهغدا لهسهر بنهمای دهستوور و له چوارچێوی سیستمی فیدراڵیدا، ههروهها هاوڕا بوون كه چارهسهركردنی كێشهكانی وڵات بهتایبهتیش كێشه ههڵواسراوهكانی ههولێر ـ بهغدا و كێشهكانی دیكهی عێراق، ڕۆڵێكی بنهڕهتی له ئارامی و سهقامگیریی وڵاتدا دهگێڕن، بۆیه پێویسته ههمووان به گیانێكی بهرپرسانهی نیشتمانیانه و به ڕهچاوكردنی بهرژهوهندییه باڵاكانی وڵات، بۆ قۆناغی ئێستا و داهاتوو پێكهوه كار بكهن.
عەمار عەزیز نزیكەی مانگێكە كارەبای دوكانەكانی ناو بازاڕی دهۆك و شوقەكانی ئەڤرۆستی كراوە بەسیستەمی كارت و 24 كاتژمێر كارەبایان هەیە، خاوەن موەلیدەكان دەڵێن بەهۆی ئەو سیستەمە تازەیە كارەبای گەڕەكەكانی تر كەمبووەتەوە، وتەبێژی وەزارەتی كارەباش دەڵێت: هێشتا بڕیارنەدراوە سیستەمی كارەبای سەرجەم هاوبەشان بكەین بەكارت و لەقۆناغی لێكۆڵینەوەداین. بێوار محەمەد، دانیشتووی گەڕەكی حەوشكێ-ی سەر بەقەزای سێمێل بەهاوڵاتی وت:» پێش ئەوەی كارەبای نیشتیمانی لەشوقەكانی ئەڤرۆسیتی و دوكانەكانی ناوبازاڕ بكرێتە سیستەمی كارت رۆژانە 17 تاوەكو 18 كاتژمێر كارەبامان هەبوو بەڵام ئێستا 15 بۆ 16 كاتژمێر كارەبامان هەیە، بەلایەنی كەمی دوو كاتژمێر كارەبامان كەمبووەتەوە». نزیكەی مانگێكە كارەبای شوقەكانی ئەڤرۆسیتی لەسنوری قەزای سێمێل و هەروەها دوكانەكانی ناوبازاڕ كراوەتە سیستەمی كارت، 24 كاتژمێر كارەبایان هەیە. خەلیل مەحمود، قایمقامی قەزای سێمێل رەتیكردەوە كە كارەبای قەزای سێمێل كەمكرابێتەوەو دەڵێت: «راستە ماوەیەكە كارەبای شوقەكانی ئەڤرۆسیتی كراوەتە كارت، بەڵام حكومەت لەپێدانی كارەبای نیشتیمانی جیاوازی لەنێوان قەزایەك یان پارێزگایەكدا ناكات، ئەوان بەپێی ئەو خشتەیەی كەهەیانە كارەبا دەدەن بەهاونیشتیمانیان». هەكار هروروی نوێنەری خاوەن موەلیدەكانی پارێزگای دهۆك بەهاوڵاتی راگەیاند:» 500 مێگاوات كارەبای نیشتیمانی بەدهۆك دەدرێت، لەم بڕە 40 مێگاوات دەدرێتە شوقەكانی ئەڤرۆستی، هەروەها 20 مێگاوات دەدرێتە دوكانەكانی ناو بازاڕ، كارەبای ئەم دوو شوێنە كراوە بەكارت و 24 كاتژمێر كارەبایان هەیە، ئەمەش وایكردووە كاتژمێرەكانی كارەبا بۆ قەزاو شوێنەكانی تر كەمبێتەوە، بەلایەنی كەمی كاتژمێرێك لەكارەبای نیشتیمانی بۆ هاووشتیان كەمبووەتەوە». « دوو هەزارو 300 موەلیدە لەسنوری پارێزگای دهۆك هەن، لەجیاتی ئەوەی حكومەت هاوكاریمان بكات باجی 100%ی لەسەر زیادكردووین، پێشتر گازوایلمان لەپاڵاوگەكانی كواشێ لەسنوری قەزای سێمێل دەهێناو دوای داخستنی پاڵاوگەكان گازوایلمان دەستناكەوێت، دەبێت لەهەولێرو شوێنەكانی تر بیكڕین و نرخەكەشی بووەتە هەزارو 200 دینار بۆ هەر لیترێك»، هەكار هروری وای وت. كۆی گشتی هاوبەشانی كارەبا لەدوكانەكانی ناو بازاڕو شوقەكانی ئەڤرۆسیتی هەشت هەزار هاوبەشن، ناوەندی دهۆك و قەزاكانی 327 هەزار هاوبەشی كارەبای هەیە. ئومێد ئەحمەد، وتەبێژی وەزارەتی كارەبا بەهاوڵاتی راگەیاند: « دوایین داتا كە لەپارێزگای دهۆكمان وەرگرتووە لەهەفتەی رابوردوو 18 بۆ 19 كاتژمێر كارەبایان هەبووە، لەشوقەكانی ئەڤرۆسیتی و ناوبازاڕ كارەبامان كردووە بەكارت، بەهیچ شێوەیەك ئەو سیستەمە تازەیە كاریگەری لەسەر كارەبای ناوچەكانی تر نەكردووە، ئێمە هیچ پەیوەندیمان بەموەلیدەی ئەهلی نیە چی دەڵێن یان داتا بڵاودەكەنەوەـ ئەوە بۆ خۆیان قسە دەكەن». وتیشی:»هێشتا هیچ بڕیارێك دەرنەچووە كەسیستەمی كارەبا بكەین بەكارت، بەڵكو لێكۆڵینەوە لەسەر ئەم بابەتە دەكەین و دواجار بڕیاری كۆتایی رادەگەیەنین».
وهزارهتی پهروردهی عێراق له بڕیارێكی پێشووی خۆی سهبارهت به زمانی كوردی پاشگهزدهبێتهوه و بڕیاردهدات ههر قوتابییهك له زمانی كوردی بكهوێت به دهرنهچوو ههژمار بكرێت. بهپێی نوسراوێكی بهڕێوهبهرایهتیی گشتیی راستكردنهوه و تاقیكردنهوهكان له وهزارهتی پهروهردهی عێراق، كه به ژماره (19ع/ع/24711) له رۆژی 24-10-2022 رهوانهی بهڕێوهبهرایهتییه گشتییهكانی پهروهردهكانی له پارێزگاكان كردووه بڕیاردراوه به ههژماركردنی وانهی زمانی كوردی له قوتابخانهكان و به دهرنهچوو ئهو قوتابییانهی لهو بابهته دهرناچن، بهڕێوهبهری خوێندنی كوردیش له كهركووك دهڵێت: "دوای گوشاری پهرلهمانتاران و بهرپرسان بڕیارهكهی پێشوو راستكرایهوه." شێرزاد رهشید كاكه، بهڕێوهبهری خوێندنی كوردی له كهركوك، سهبارهت به بڕیارهكه رایگهیاندوه: "سهرهتا كه بڕیاریان دا ئهو قوتابییانهی له بابهتی زمانی كوردی دهكهون، به دهرچوو ههژمار بكرێن بڕیارێكی خراپ بوو و بۆ شكاندنی شكۆی زمانی كوردی بوو كه زمانی دووهم گهورهترین نهتهوهی عێراقه، ئێمه پێمانباش نهبوو، بۆیه دوای گوشاری پهرلهمانتاران و بهرپرسان دیاره ئێستا بڕیاردراوه دیسانهوه جارێكی دیكه وهكو بابهتێكی سهرهكی بابهتی زمانی كوردی له قوتابخانهكان بخوێندرێت و ههر قوتابییهك له بابهتهكه بكهوێت، به دهرنهچوو ههژمار بكرێت، ئێمه پێشوازی لهو بڕیاره دهكهین و پێمانباشه." له دوای ساڵی 2003 و رووخانی رژێمی بهعسهوه بابهتی زمانی كوردی له پۆلهكانی چوارهم و پێنجهمی ئامادهیی به ههردوو بهشی وێژهیی و زانستی له قوتابخانهكانی عێراق دهخوێندرێت، بهڵام زوو زوو كێشهی بۆ دروستدهكرێت و كهمدهكرێتهوه، لهكاتێكدا خوێندنی زمانی عهرهبی له ههرێمی كوردستان یهكێكه له وانه سهرهكییهكانی قوتابخانهكان له پۆلی چواری بنهڕهتییهوه تاوهكو 12ـی ئامادهیی.
هەژار ئەنوەر لە دەوروبەری شاری هەولێر 98 پاڵاوگەی نایاسایی هەیە، زۆربەشیان كەمتر لە 20 كیلۆمەتر لە شارەوە دوورن، چەنیدینجاریش سكاڵاكراوە بەڵام حكومەت بە دەم داواكاری خەڵكەوە نەچووە، هاوكان ئەنجومەنی وەزیران 3 جار بڕیاری داخستنی پاڵاوگە نایاساییەكانی داوە، بەڵام هەر دانەخراون. هاوڵاتی بەدواداچوونی كردووە كە لە دەوروبەری شاری هەولێر لە چوار لایەوە پاڵاوگە هەیە، لە ڕێگای هەولێر ــ خەبات، هەولێر ــ گوێر، هەولێرــ شەمامك، قوشتەپە ــ پردێ، كە ژمارەیان زیاترە لە 98 پاڵاوگەیە و مۆڵەتیان نییە و بەجۆرێك بوونەتە مەترسییەكی گەورە بۆسەر شارەكەو چەندینجار لایەنە پەیوەندیدارەكانیش ئاگاداركراونەتەوە. لەیلا محەمەد بەرپرسی هۆشیاری و ڕاگەیاندن لە فەرمانگەی ژینگەی هەولێر بە هاوڵاتی راگەیاند:»ئەم پاڵاوگانە كاریگەری و مەترسییەكی زۆر خراپیان لەسەر ژینگەی شاری هەولێر دروستكردووە و هۆكاری سەرەكی نەخۆشی شێرپەنجەن، بۆیە پێویستە پارێزگا و قائیمقامیەتی هەولێر هاوكاربن لەگەڵ دەستەی ژینگەی هەولێر بۆ داخستنیان». وتیشی: « پاڵاوگەكان كەمتر لە 20كم لە سەنتەری شارەوە دوورن، هاوكات بونەتەجێگای مەترسی، كاتێك گاز و بەنزین بەرهەمدێنن، ڕاستەوخۆ ئەم مەترسییانە دەگوزانەوە بۆ سەنتەری شارەكان لە ڕێگەی دابەشكردنی گازوایل بەسەر مۆلیدەی گەڕەكەكان». لەیلا محەمەد دەڵێت:» تەنها پاڵاوگەكانی لاناز و كار مۆڵەتیان هەیە ئەوانیش ڕۆژانە لەلایەن تیمەكانیاەوە چاودێری دەكرێن بۆ ئەوەی بزانن تاچەند پابەندی ڕێنماییەكانی ژینگەپارێزی دەبن، لەبەرامبەردا نزیكەی 98 پاڵاوگەی بێ مۆڵەت و نایاسایی هەیە». بەگوێرەی زانیارییەكان زیاتر لە 500 پاڵاوگە و گۆڕەپانی تێكەڵكردنی پێهكاتەكانی نەوت لە هەرێمی كوردستان هەیە، كە نە مۆڵەتیان هەیە و نە لەژێر چاودێریدان، كە كۆمەڵێك ماددەی كیمیاوی و نەفتا و ڕۆنی ڕەش تێكەڵ دەكەن. عەلی حەمە ساڵح سەرۆكی لێژنەی وزە و سامانە سروشتییەكان و بازرگانی و پیشەسازی لە پەرلەمانی كوردستان بە هاوڵاتی ڕاگەیاند:» وەك لێژنەكەیان چەندین یاداشتمان داوە بە حكومەت، بەڵام هیچی جێبەجێ ناكرێت»، سەبارەت بەوەی بۆچی تاوەكو ئێستا حكومەتی هەرێمی كوردستان رێوشوێن بەرامبەر ئەم هەمووە پاڵاوگە نایاساییانە ناگرێتەبەر، لەوەڵامدا، عەلی حمە ساڵح دەڵێت: «ئێمەش چەندین ساڵە دەمانەوێت، وەڵامی ئەم پرسیارە وەربگرینەوە لەلایەن حكومەت، بەڵام وەڵاممان نادەنەوە». لە یاسای نەوتی و گازی هەرێمی كوردستان ژمارە 22ی ساڵی 2007ی پەرلەمانی كوردستان، ئاماژە بە دامەزراندنی كۆمپانیای نیشتمانی پاڵاوتن دەكات، بەڵام ئێستا پانزە ساڵ تێدەپەڕێت ئەم كۆمپانیاییە دانەمەزراوە. ڕێبین فەتاح شارەزا لە بوارەكانی سامانە سروشتییەكان بە هاوڵاتی ڕاگەیاند: لە هەرێمی كوردستان زیاتر لە 200 پاڵاوگەی نایاسایی هەیە، كە بەشێكیان پێش دامەزراندنی وەزارەتی سامانە سروشتییەكان هەبوونەو بەشەكەی تریش دوای دامەزراندنی ئەم وەزارەتە بووە، ئەوانەی مۆڵەتیان هەیە نزیكەی پێنج پاڵاوگە دەبێت». وتیشی:» هۆكاری بوونی ئەم هەموو پاڵاوگە نایاسایانە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە حكومەتی هەرێم شكستی هێناوە لە پەرەپێدانی كەرتی پاڵاوتن بەشێوەیەكی ستاندارد، ئەم پاڵاوگە نایاساییانە، سەرچاوەیەكن بۆ ساغكردنەوەی نەوتی قاچاخ و دزراو، بۆیە ئەگەر سەیر بكەین ئەو ژمارانەی لەماوەی پێنج ساڵی ڕابردوو تاوەكو ئێستا ڕاگەیاندراوە لەبارەی داخستنی پاڵاوگەكان، ئێستا دوو هێندە زیادیكردووە». لەسەرەتای مانگی ئەیلولی ساڵی 2015، وەزارەتی سامانە سروشتییەكان بڕیاریدا بەداخستنی سەرجەم پاڵاوگەكان، و تەنها مۆڵەت بداتە 26 پاڵاوگە ئەوانیش دوای هەڵسەنگاندنیان، بەڵام تاوەكو ئێستا هیچ یەكێك لە پاڵاوگە نایاسایی و بێ مۆڵەتەكان بەردەوامم لە كاركردن، ئەگەر بۆ ماوەیەكیش داخرابن دواتر دەستیان بە كاركردن كردوەتەوە، هاوكات ئەنجومەنی وەزیران لەساڵانی 2018، 2019 ، 2020 بڕیاریداوە كەدەبێت بەیەكجاری پاڵاوگەكان دابخرێن، بەڵام بڕیارەكانی ئەنجومەنی وەزیرانیش جێبەجێنەكراون و پاڵاوكەكان بەردەوامن لە كاركردن.
هاوڵاتی لە چالاکییەکانی دوو ڕۆژی ڕابردووی گەریلاکاندا لە ناوچەکانی زاپ و خواکورکی باشووری کوردستان، ١٣ سەربازی تورکیا کوژراون و پێنجی دیکەش برینداربوون. ئەمڕۆ، ناوەندی ڕاگەیاندن و چاپەمەنیی هێزەکانی پاراستنی گەل-هەپەگە لە ڕاگەیەندراوێکدا چالاکی ڕۆژانی ٢٥ و ٢٦ی تشرینی یەکەمی دوو ڕۆژی ڕابردوی گەریلاکانی لە ناوچەکانی زاپ و خواکورکی بڵاوکردەوە ڕایگەیاند ١٣ سەربازی تورکیا کوژراون و پێنجی دیکەش برینداربوون. هەروەها ڕونیکردەوە کە چەکی کیمیای لەلایەن سوپای تورکیای داگیرکەرەوە پێنج جار بەکار هاتووە لەگەڵ چوار جار بۆمبی قەدەغە کراو. هەپەگە لە ڕاگەیەندراوەكەیدا ئاماژەی بەوەشکردووە، کە مەیدانی جەنگ سێ جار بە فڕۆکەی جەنگیی، شەش جار بە هێلیکۆپتەر و دەیان جاریش بە کاتیۆشا، تانک و چەکی قورس بۆردوومان کران.
هاوڵاتی رۆژهەڵاتی کوردستان بوەتە گۆڕەپانی جەنگ و تەنها لە 24 کاتژمێری رابردودا لانیکەم 10 کەس کوژراون و زیاتر لە 90 کەس برینداربون. تەنها لە خۆپیشاندانەکانی ئەمڕۆ پێنجشەممەی مەهاباد سێ گەنج و ژنێک کوژران و لە بانە دو گەنج کوژراون و دۆخی چوار برینداریش ناجێگیر. لە لوڕستان تا زاهیدان و تاران خۆپیشاندان و ناڕەزایەتییەکان 41 رۆژی تێپەڕاند و زیاترین کوژا و برینداریش لە رۆژهەڵاتی کوردستان تۆمارکرا. پەیامی جەنگ لە لوڕستان تەلەفیزیۆنی (سێ ئین ئێن) ئەمریکا نهێنی مەرگی نیکا شاکەرمی لە چلەکەیدا ئاشکرا دەکات و بڵاوی کردوەتەوە بە پێی 50 تۆماری ڤیدیۆی تایبەت کە دەست ئەو تەلەفیزیۆنە کەوتوە، دەردەکەوێت کاتژمێرێک پێش مەرگی ئەو کچە لوڕە تەمەن 16 ساڵانە کەوتوەتە دەست هێزە ئەمنییەکانی ئێران لە کاتێکدا پزیشکی داد پێشتر رایگەیاندبو نیکا بەهۆی کەوتنەخوارەوە لە نهۆمی چوارەمی بینایەک گیانی لەدەستدابو. ئەمڕۆ چلەی مەرگی نیکا شاکەرەمی بە بەشداریی و ئامادەبونی هەزاران کەس لەسەر گۆڕەکەی لە خوڕەمئابادی لوڕستان بەڕێوەچو و ژنان بە بڕینی پرچی خۆیان لەسەر گۆڕەکەی ناڕەزایەتییان دەربڕی و کچانیش دروشمی (تۆپ و تانک کاریگەریی نییە، بە دایکم بڵێن چیتر کچی نییە)یان وتەوە. بەشداربوانی رێوڕەسمەکە گۆڕانیی بەناوبانی " دایە دایە وەختێ جەنگە"یان وتەوە کە گرێدراوی مێژو و شۆڕشی ناوچەی لوڕستانە لە رۆژهەڵاتی کوردستان. دایکی نیکا لە رێوڕەسمەکەدا وتی: دەستی رەشی ستەم و جەهالەت خەون و ئاواتەکانی تۆی خستە ژێر خاک و خۆڵەوە بەڵام کە بیروباوڕ و پاکی و ئازایەتیت لە گەنجانی دیکەدا بەدی دەکەم خۆشحاڵم. لە بروجەرد-ی لوڕستانیش دروشم مەرگ بۆ دیکتاتۆر وترایەوە. رۆژهەڵات 24 کاتژمێری خوێناوی لە دوای چلەی ژینا ئەمینی تا ئێستا ناوی نۆ کوژراو لە خۆپیشاندانەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان تۆمار کراوە. تەرمی ئیسماعیل مەولودی ناسراو بە سمکۆ کە لە شەوی چلەی مەرگی ژینا، لە ناڕەزایەتییەکانی شەوی چوارشەممە گیانی لەدەست دابو رۆژی پێنجشەممە بە دروشـی کوردستان گۆڕستانی فاشیستان بە بەشداریی هەزاران کەس لە ماهاباد بەخاک سپێردرا و داواتر ناڕەزایەتییەکان سەرتاسەری ئەو شارە و ناوچەکانی دیکەی رۆژهەڵاتی کوردستانی گرتەوە. رۆژی پێنجشەممە سەرەڕای تەقەی هێزە ئەمنییەکان، خۆپیشاندەرانی مەهاباد چونە بەردەم قائیمقامیەتی شارەکە و هاوکات لە شاری سەقز ناڕەزایەتییەکان بەرفراوان بون و هێزە ئەمنییەکان تەقەیان لە خۆپیشاندەران کردوە. هەر لە ناڕەزایەتییەکانی دوای مەرگی سمکۆ لە مەهاباد دو گەنج بە ناوەکانی زانیار ئەبوبەکری و شاهۆ خزری ژنێک بە ناوی کوبرا شێخی تەمەن 52 ساڵ لە خۆپیشاندان و ناڕەزایەتییەکاندا بە گولـلەی هێزە ئەمنییەکان کوژران و گەنجانی شاریش بەڵێنی تۆڵەکردنی خوێنی شەهیدەکانیان دا. لە بڵندگۆی مزگەوتی سەعدی لەو شارە سرودی "شەهید" پەخش کرا و ئاڵای ئێران لە گۆڕەپانی سەرەکیی شارەکە هێنرایە خوارەوە و سوتێنرا. بە پێی زانیارییەکانی سەرچاوەکانی هەواڵی مەهاباد لانیکەم نۆ کەس لە خۆپیشاندانەکاندا بە سەختی برینداربون کە زۆربەیان بە گولـلە پێکراون. پزیشکانی مەهاباد بە بەیاننامەیەک داوایان لە هێزە ئەمنییەکان کرد گەنجان بپارێزن و رێگە بدەن با ئاشتی خۆپیشاندان و ناڕەزایەتیی بەرێوەبچێت و رێگە بدرێت بریندارانی ناڕەزایەتییەکان چارەسەر بکرێن. گەنجانی بانە لە ئێوارەی رۆژی پێنجشەمە دەستیاکرد بە دەربڕینی ناڕەزایەتی و بە شێوازی جیاواز بەرەنگاری هێزە ئەمنییەکان بونەوە، دو گەنج بە ناوەکانی سەعید پیرۆ و فەرەیدون فەرجی بە گوللـەی هێزە ئەمنییەکان گیانی لەدەستدا، سەرچاوەکانی هەواڵ بڵاویان کردوەتەوە دەیان کەس بە تەقەی هێزە ئەمنییەکان و چەکدارانی سوپای پاسداران لەو شارە برینداربون و دۆخی چوار برینداریش لە نەخۆشخانەی (سەڵاحەدین ئەیوبی) شارەکە ناجێگیرە. لە شاری سنە دەنگی تەقەیەکی زۆر بیسترا لە زۆربەی کۆڵانەکاندا روبەڕوبونەوە لە نێوان گەنجانی شارەکە و هێزە ئەمنییەکان رویدا. لە بۆکان مەرگ بۆ دیکتاتۆر و ژمارەی زۆری گەنجان بە شەو لەسەر شەقامەکان مانەوە . شەوی پێنجشەممە لە شاری پیرانشار هاوشێوەی شارەکانی دیکە گەنجان بە ئاگرکردنەوە زۆربە شەقامە سەرەکییانی شاریان کۆنتڕۆڵ کرد. شەویش هاوشێوەی رۆژ ناڕەزایەتییەکانی مەریوان بەردەوام بو و گەنجانی ئەو شارەش بە کردنەوەی ئاگر لە شەقامە سەرەکییەکاندا دروشمیان دژی دەسەڵات وتوە. رێکخراوەکانی مافی مرۆڤ ئاماژەیان بەوە کردوە کە بەهۆی ئەوەی دەسەڵات بۆ سەرکوتی خۆپیشاندانەکانی رۆژهەڵات سودی لە چەکدارانی سوپای پاسداران وەرگرتوە ژمارەی کوژراوان بەرز بێتەوە ناڕەزایەتییەکان لە زۆربەری شارەکانی ئێران بەردەوامە بۆ یەکەمجار دوای 41 رۆژ لە ئێوارەی پێنجشەممە خۆپیشاندان لە شاری ئاستار لە باکوری رۆژئاوای ئێران بەڕێوەچو و دروشمی " نامانەوێت کۆماری ئێسلامی" لە لایەن خەڵکەوە وترایە. ناڕەزایەتییەکان لە زۆربەی ناوچە جیاوازەکانی تاران بەردەوام بو کچانی خوێندکاری زانکۆی زانستی لێکۆڵینەوە لە تاران وێنەی هەڵواسراوی روحەڵلا خومەینی دامەزرێنەری کۆماری ئیسلامی ئێران و قاسم سولەیمانی، فەرماندەی پێشوی فەیلەقی قودسی سوپای پاسدارانیان دڕی. مەولەوی نەقشبەندی، پێشەوای (سوننە)کان لە شاری زاهیدان لە باشوری رۆژهەڵاتی ئێران رایگەیاند؛ دەبێت وتارخوێن و زانایانی سوننەی بەلوچستان بەرەی خۆیان دیاریی بکەن ، یان لەگەڵ خەڵکی ناوچەکەن یان دژ، چونکە چارەنوسی مافی خوێنی رژاوای خەڵکی سیستان و بەلوچستان نەسێنراوە بۆیە هەر زانایەک بەشداریی لە کۆڕ و کۆبونەوەی دەسەڵاتداراندا بکات ئەوە دژی گەڵی بەلوچە. دوای وتارەکەی مەولەوەی سەدان ئۆتۆمبێل و هێزی سەربازیی رەوانەی شاری زاهیدان کراوە چونکە بڕیارە دوای نوێژی هەینی ناڕەزایەتیی بەرفراوان لەو شارە بەڕێوەبچێت بە تایبەت کە لە هەفتەی یەکەمی ناڕەزایەتییەکاندا لانیکەم 92 کەس لە پارێزگای سیستان و بەلوچستان کوژران. لە شاری مەشهەدا لە باکوری رۆژهەڵاتی ئێران و قوم کە بە کۆڵەکەی ئاینیی دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامی لەقەڵەم دەدرێن ناڕەزایەتیی بەڕێوەچو و دروشم بۆ روخانی دەسەڵاتی وڵاتەکە وترایەوە. لە کەرەج و خوزستان و تاران خۆپیشاندان و ناڕەزایەتییان هاوشێوەی رۆژهەڵاتی کوردستان بەردەوام بو و ئەفسەرێکی سوپای پاسدارانیش لە تارانی پایتەخت کوژرا.
هاوڵاتی دادگای دەستوریی تورکیا ماوەی 30 رۆژ مۆڵەت دەداتە هەدەپە وهەڕەشەی داخستنی ئەو پارتەش دەکەرێت. دوای ئەوەی تیمی پارێزەرانی پارتی دیموکراتی گەلان - هەدەپە داوایان لە دادگای دەستوری تورکیا کرد ماوەی زیاتریان پێ بدات بۆ ئەوەی بەرگرینامەی هەدەپە ئامادە بکەن دادگاکە ماوەی مانگێکی درێژکردەوە. سەرۆکایەتی داواکاری گشتیی دادگای باڵای تێهەڵچونەوە ژمارەیەک بەڵگەی بۆ دۆسیەکە زیادکردوە، هەر بۆیە ماوەی 30 رۆژی بۆ ئەو پارتە درێژ کردوەتەوە. لە ناوەڕاستی مانگی حوزەیرانی ساڵی 2021 دادگای دەستوری تورکیا سکاڵای داواکاری گشتی بۆ داخستنی هەدەپە پەسەند کردوە. پیشتریش لە سەر ئاستی تورکیا و باکوری کوردستان زیاتر لە حەوت پارتی کوردی لە تورکیا بە تۆمەتی پشتیوانی لە پەکەکە داخراون و لە ئێستاشدا گفتوگۆ لەسەر داخستنی هەدەپە دەکرێت.
هاوڵاتی کابینەی حکومەتی نوێی عێراق بە سەرۆکایەتیی محەممەد شیاع سوودانی لە پەرلەمانی عێراق متمانەی پێدرا و وەزیرەکان سوێندی یاساییان خوارد. ئەمڕۆ پێنجشەممە، 27-10-2022، لە کۆبوونەوەی پەرلەمانی عێراق بۆ متمانەدان بە کابینەکەی سوودانی، 253 پەرلەمانتار ئامادە بوون. جگە لە وەزارەتەکانی ئاوەدانکردنەوە و ژینگە، 21 وەزارەتەکەی دیکە متمانەی پەرلەمانیان بەدەستهێنا. کابینەکە لە ٢٣ وەزارەت پێکدێت و تائێستا دوو وەزارەت یەکلانەکراونەتەوە، کە پشکی کوردن. ناوی وەزیرەکانی حکومەتی نوێی عێراق کە متمانەیان پێدرا لە دانیشتنی ئەمڕۆی عێراقدا: 1. عۆن زیاب، وەزارەتی سەرچاوەکانی 2. ئیڤان فایق، وەزارەتی کۆچ و کۆچبەران 3. زیاد عەلی فازڵ، وەزارەتی کارەبا 4. ئەحمەد ئەسەدی، وەزارەتی كار 5. سابت محەممەد، وەزارەتی بەرگری 6. حەیان عەبدولغەنی، وەزارەتی نەوت 7. خالد بەتاڵ، وەزارەتی پیشەسازی 8. ساڵح مەهدی، وەزارەتی تەندروستی 9. ئیبراهیم نامس، وەزارەتی پەروەردە 10. رەزاق محێبس، وەزارەتی گواستنەوە 11. عەبدولئەمیر شەمەری، وەزارەتی ناوخۆ 12. هەیام یاسری، وەزارەتی گەیاندن 13. ئەسیر داود سولەیمان، وەزارەتی بازرگانی 14. ئەحمەد موبەرقەع، وەزارەتی وەرزش و لاوان 15. عەباس جەبەر، وەزارەتی کشتوکاڵ 16. نەعیم عەبوودی، وەزارەتی خوێندنی باڵا 17. خالید شوانی، وەزارەتی داد 18. ئەحمەد فەکاک ئەحمەد، وەزارەتی رۆشنبیری 19. فوئاد حسێن، وەزارەتی دەرەوە 20. محەمەد تەمیم، وەزارەتی پلاندانان 21. تەیف سامی، وەزارەتی دارایی
هاوڵاتی بەهۆی دۆخی تەندروستی و نەخۆشی بیرچونەوە دادگای تورکیا بڕیار دەدات سیاسەتمەدارێکی ژن لە باکوری کوردستان ئازاد بکات. ئایسەل تۆغلوک کە لە زیندانی کوجائەلی لە تورکیا بەند کراوە لە لایەن دادگای وڵاتەکە شیکاریی بۆ دۆخی تەندروستی ئەو ژنە سیاسەتمەدارە دەکرێت و دەرکەوتوە ناتوانێت لە زیندان بمێنێتەوە بە پێی بڕیارەکەی دادگا ئەو ژنە سیاسەتمەدارە دەبێت ئازاد بکرێت بەڵام تا ئێستا وادەی ئازادکردنی لەلایەن بەڕێوەبەرایەتی زیندانەوە دیاری نەکراوە. ئایسەل تۆغلوک پەرلەمانتار و دامەزرێنەری پارتی کۆمەڵگەی دیموکراتی (دەتەپە) و دواتر پەرلەمانتاری پارتی دیموکراتی گەلان (هەدەپە) بو کە لە 26ی کانونی دوەمی 2016 لەلایەن هێزە ئەمنییەکانەوە دەستگیرکرا و بە تۆمەتی ئەندامبون لە رێکخراوێکی نایاسایی لە ساڵی 2017 دا لەلایەن دادگای باڵای تاوانەکانی ئەنقەرە بە 10 ساڵ زیندان سزا درا
