نێچیرڤان بارزانی، هەسەدە و ئەنەکەسە: گفتوگۆ تاکە ڕێگەیە بۆ چارەسەری کێشەکان

هاوڵاتی رۆژى چوارشەممە 26ى تشرینى یەکەمى 2022، لیژنەى دەستپاکیى پەرلەمانی عێراق بانگێشتی سەرۆکى دەستەى دەستپاکیى عێراق و دیوانى چاودێریی دارایی دەکات لەبارەى دۆسیەى "دزینى" 2.5 ملیار دۆلارەکە لە بانکى رافیدەین. لیژنەى دەستپاکیى پەرلەمانی عێراق میوانداریى هەریەک لە عەلا ساعیدى، سەرۆکى دەستەى دەستپاکیی عێراق و رافل یاسین خزەیر، سەرۆکى دیوانى چاودێریی دارایی دەکات بۆ تاوتوێکردنى دۆسیەى دزینى 2.5 ملیار دۆلارەکە لە بانکى رافیدەین و لێکۆڵینەوە بۆ ئەوەی بزانرێت ئەو رێوشوێنانە چین کە لەبارەى ئەو دۆسیەوە لەلایەن ئەو دوو دامەزراوەیەوە گیراونەتەبەر. ئەمەش لە کاتێکدایە دادگە لەسەر ئەو پرسە فەرمانى دەستگیرکردنى بۆ ژمارەیەک بەرپرس و خاوەن کۆمپانیا دەرکردووە کە تۆمەتبارن بەوەى لەو دۆسیەیە گلاون. زانیاری زیاتر لەسەر دزینی ئەو 2.5 ملیار دۆلارە لەم ڕاپۆرتەی هاوڵاتییەوە وەربگرە : عێراق؛ پێنج كۆمپانیای وەهمی 2.5 ملیار دۆلارەكەیان بردووە

هاوڵاتی لەکاتێکدا بەهۆی کاریگەریی گەرمبوونی گۆی زەوی و گۆڕانی ئاووهەواوە کاریگەریی وشکەساڵیش رۆژ لە دوای رۆژ زیاتر هەست پێدەکریت، مەترسییەکی جیددی کردووەتە سەر سەرچاوەکانی ئاوی ژێر زەوی لە زەوییە کشتوکاڵییەکانی پارێزگای کەرکووک و ئاو لە بیرە قووڵەکاندا بە رێژەی لەسەدا ٢٠ کەمی کردووە. بەڕێوەبەری كشتوكاڵی كەركووک، زوهێر عەلی بە ئاژانسی ئانادۆڵوی راگەیاند، کەرکووک ساڵانە زیاتر و زیاتر کاریگەریی گۆڕانی ئاووهەوا و گەرمبوونی گۆی زەوی لەسەرە. زوهێر عەلی روونیکردەوە کە ئەم دۆخە كاریگەری نەرێنی لەسەر كەرتی كشتوكاڵ لە پارێزگاکە هەبووە و بۆ رێگەگرتن لەمە، حكوومەت پێشکەشکردنی پشتیوانییەکانی بۆ حەوزەکانی بەخێوکردنی ماسی سنووردار دەكات كە بەهۆیەوە بڕێكی زۆر ئاو بەكاردەهێنرێت، هەڵکەندنی بیر لە زەوییە کشتوکاڵییەکانیش سنووردار دەکات و ژمارەی بیرەکان بەپێی رووبەری زەوییە کشتوکاڵییەکان دیاری دەکات. - لە وەرزی هاویندا ئاستی ئاو لە بیرە قووڵەکاندا بە رێژەیەکی بەرچاو کەم دەکات ئاكام موسلیح كە جووتیارە لە گوندی حەسار باشووری كەركووك، ئاماژەی بەوە دا لە مانگەکانی وەرزی هاویندا کاتێک پلەی گەرما دەگاتە ٥٠ پلە، ئاستی ئاو لە بیرە قووڵەکاندا بە رێژەیەکی بەرچاو کەم دەبێتەوە و بەم هۆیەوە لە دابینکردنی ئاو بۆ زەوییە کشتوکاڵییەکانیان رووبەڕووی گرفتی گەورە دەبنەوە. ئاکام موسلیح ئاماژەی بەوە دا کە پێویستە حکوومەت بەپەلە چارەسەری بۆ ئەم گرفتە بدۆزێتەوە، بە پێچەوانەوە رەنگە بەرهەمەکانیان لەناوبچێت. بە دەیان گوند کە بۆ دابینکردنی ئاوی خوادنەوە پشت بە بیرەكان دەبەستن بەهۆی وشكەساڵییەوە مەترسی گەورەیان لەسەرە. حەسەن تۆفیق کە جووتیارە لە گوندی مەرعی لە پارێزگای کەرکووک، سەرنجی بۆ ئەو راستییە راکێشا کە بەشێک لەو بیرانەی کە ساڵانی رابردوو ئاستی ئاو تییاندا کەمی کردبوو، رووبەڕووی وشکبوون هاتوون، گوتیشی: "لە بیرەكاندا ئاو نەماوە، جووتیاران پێشبینی ئەوەیان نەدەکرد كە بەم خێراییە وشكەساڵی رووبدات. بەهۆی وشکەساڵی و گرفتی کەمی ئاوەوە بەشێک لە بەرهەمەکانمان نەچاند. ئەمەش رەنگە ببێتە هۆی زیادبوونی كێشەی ئاسایشی خۆراک لە ناوخۆدا".

هاوڵاتی شەپۆلێکی بارانبارین لە رۆژی هەینییەوە هەرێمی کوردستانی گرتووەتەوە، زۆرترین باران لە سنووری پارێزگای هەولێر لە حاجی ئۆمەران باریوە؛ لە سلێمانی لە سەنتەری شارەکە و لە دهۆکیش لە زاخۆ زۆرترین باران باریوە؛ هەروەها لە پارێزگای هەڵەبجە لە تەوێڵە زۆرترین بارانبارین تۆمارکراوەو بەڕێوەبەری گشتیی ئاو و ئاوەڕۆی هەرێمی کوردستان رایدەگەیێنێت، سەرجەم کەندە سرووشتییەکانی دەرەوەی شارەکان، ئەو شوێنانەی کە هەستکراوە گرفتی گیرانیان هەبێت بە هەر شێوازێک بێت چارەسەرکراون و لەنێو شارەکانیشن مەنهۆڵەکان و چەپەرەکان بۆریی ئاوەڕۆکان کاری خاوێنکردنەوەیان بۆ کراوە.     ئەمڕۆ شەممە 22-10-2022، ئاری ئەحمەد، بەڕێوەبەری گشتیی ئاو و ئاوەڕۆی هەرێمی کوردستان به‌ که‌ناڵی رووداوی راگه‌یاندووه‌: "حکومەتی هەرێمی کوردستان لەسەر چەند پلانێک کاری کردووە، پلانە هەنووکەییەکان بریتین لە خاوێنکردنەوەی کەندە سرووشتییەکانی دەرەوەی شارەکان، ئەو شوێنانەی کە هەستکراوە گرفتی گیرانیان هەبێت بە هەر هۆکارێک، لەنێو شارەکانیش مەنهۆڵەکان و چەپەرەکان بۆریی ئاوەڕۆکان کاری خاوێنکردنەوەیان بۆ کراوە".   وەکو پلانی کورتخایەنیش، بە گوتەی ئاری ئەحمەد، "ساڵی رابردوو لە هەندێک شوێن هەست بەوە کرا قەنتەرەکان و شوێنی پردەکان و هەر شوێنێکی دیکە کە توانای لەخۆگرتنی ئەو بڕە ئاوەی نەبووبێت کە پێشتر پێیدا هاتووە، لە چەند شوێنێک کارکرا بە زیادکردنی ژمارەی دەرچەکانیان و گەورەکردنی قەبارەی قەنتەرەکان، کارکردن لەو بارەیەوەش تاوەکو ئێستا بەردەوامە".   بەڕێوەبەری گشتیی ئاو و ئاوەڕۆی هەرێمی کوردستان ئاماژە بەوە دەدات، هەموو پارێزگاکان و یەکە ئیدارییەکان لەلایەن خۆیانەوە بودجەیەکیان بۆ خاوێکردنەوەی کەندە سرووشتییەکان و ئاوەڕۆکانی ناو شار و دەوروبەری دابینکردووە کە بودجەکەیان چەند ملیارێکە.   سەبارەت بە پارێزگای هەولێریش کە ساڵی رابردوو ژمارەیەک گەڕەک و ناوچەی ئەو شارە تووشی زیانێکی زۆر بوونەوە، ئاری ئەحمەد گوتی: "تەنیا بۆ پارێزگای هەولێر بە یەک پاکێج 12 پرۆژە پێشکێشکرابوو بە گوژمەی 36 ملیار دینار، بەڵام رەزامەندی لەسەر 4 لەو پڕۆژانە گەڕایەوە بە گوژمەی 8 ملیار  و 600 ملیۆن دینار، ئێستا کاری تێدادەکرێت لەسەر شەقامی پیرمام و 150 مەتری. بەڕێوەبەرایەتیی ئاودێریی شاری هەولێر رەزامەندی لەسەر فراوانکردنی چەند قەنتەرەیەک داوە، ئەوانیش جێبەجێکران".   سەبارەت بە شارەکانی دیکەش، ئاری ئەحمەد دەڵێت: "شارەوانییەکان لەلایەن خۆیانەوە چەند پڕۆژەیەکیان ئەنجامداوە، بەڕێوەبەرایەتیی ئاو و ئاوەڕۆی هەولێر و بەڕێوەبەرایەتیی ئاوەڕۆ لە دهۆک و بەڕێوەبەرایەتیی شارەوانییەکان هەر یەکەو لە شوێنی خۆی کاریان لەسەر چەندین قەنتەرە و مەنهۆڵی نوێ و چەپەر کردووە. بە شێوەیەکی گشتی دەتوانم بڵێم سەرووی 20 ملیار لەو ماوەیە خەرجکراوە وەکو ئامادەکارییەک بۆ ئەم زستانە".   سەبارەت بەوەش چی کراوە بۆ ئەو گەڕەکانەی ساڵی رابردوو زیانی زۆریان بەرکەوت، بە گوتەی ئاری ئەحمەد، "هیچ جیاوازییەک لەنێوان ئەو گەڕەکانەی زیانیان پێگەیشتبوو لەگەڵ ئەوانەی زیانیان پێ نەگەیشتبوو نەکراوە. لە هەر شوێنێک بینرابێت کێشە و گرفت هەبووبێت تەنانەت ئەگەر زیانیشی بەرنەکەوتبێت چارەسەرکراوە، لە هەموو شوێنێک کارکراوە".   بەڕێوەبەری گشتیی ئاو و ئاوەڕۆی هەرێمی کوردستان نموونەی چەند شوێنێکی باس کرد کە ساڵی رابردوو لە شاری هەولێر بەهۆی لافاو زیانیان بەرکەوتبوو، دەڵێت: "ئەو کەندەی لە تەنیشت گردجووتیار هەبوو قووڵییەکەی و پانییەکەی فراوانکراوە و هەروەها بە خۆڵ ساترێکیشی بۆ دروستکراوە، هەروەها ئەو کەندەی دەکەوێتە تەنیشت شاری زێڕین و شاری کۆری بەتەواوەتی پاککراوەتەوە. لە گوندی کۆلەک چەند ئاوبەرێک هەیە بەهەمان شێوە پاککراوەتەوە، هەولێری نوێ، کۆڕنیش، ئەو کەندانەی دێنەوە دەوروبەری دارەتوو، بنەسڵاوە هەمووی پاککراوەتەوە".   لەبارەی ئەو پڕۆژانەش کە بەشێک لە هۆکاری دروستبوونی لافاوەکان دانران، ئاری ئەحمەد دەڵێت: "زۆربەی زۆری ئەو پڕۆژانە بە پەرۆشەوە هاتنە پێشەوە دوای ئەوەی بەشێک لە گیروگرفتەکان پەیوەندی بە ئەوانەوە هەبوو، دوای دەستنیشانکردنی هۆکارەکان ئامادەیی خۆیان پێشاندا بۆ ئەوەی تەمویلی هەر پڕۆژەیەک بکەن کە ببێتە رێگر لەبەردەم دروستبوونی لافاو".   بە گوتەی ئاری ئەحمەد پلان هەیە بۆ دروستکردنی چەند پۆندێک لەسەر رێڕەوەکانی ئاوی دەرەوەی شاری هەولێر، بۆ ئەوەی بڕێکی زۆر ئاو لەخۆی بگرێت و ببێتە هۆی دواکەوتنی بەشێک لەو ئاو یان بارانەی لەو رێڕەوانەوە دەڕژێن، یان گواستنەوەی ئاراستەی هەندێک لەو رێڕەوانە بۆ شوێنێکی دیکەی نزمایی و دەشڵێت: "بودجە بۆ بەشێکیشیان دابین کراوە، بەڵام دروستکردنیان پێویستی بە کات هەیە، بەلایەنی کەمەوە ساڵێک بۆ ساڵ و نیوێکی پێویستە تاوەکو جێبەجێ دەکرێت. بەنداوی بچووکیش ساڵێک بۆ ساڵ و نیوێک هەندێکجاریش تاوەکو 3 ساڵی دەوێت تاوەکو جێبەجێ دەکرێت. بەنداوی گەورە و ستراتیژیش لە نێوان 4 بۆ 8 ساڵ تاوەکو 10 ساڵیشی پێویستە".   لە دەوروبەری هەولێر 34 رێرەوی ئاوی سرووشتی هەن کە لەکاتی بارانبارنی زۆر و پڕبوونیان، ئاو لە رێرەوەکان دەردەچن تەوژمیان بەرەو گەڕەک و ماڵەکانی دەوروبەر دێت و لافاو دروستدەبێت.

هاوڵاتی گۆڤاری سیاسی ئەمریکی ناشناڵ ئینتێرست پێی وایە تورکیا ئامانجێکی سەرەکی هەیە لە هەوڵەکانی بۆ ئاسایی کردنەوەی پەیوەندی لەگەڵ سووریا؛ ئەوەش ڕزگاربوونە لەدەست ناوچەی خۆبەڕێوەبەری ژێر کۆنترۆڵی کوردەکان. گۆڤاری سیاسی ئەمریکی "ناشناڵ ئینتێرست" لەبارەی خواستی تورکیا بۆ ئاسایی کردنەوەی پەیوەندییەکانی لەگەڵ دیمەشق نووسیویەتی: ئەم وڵاتە دەیەوێت لە رێگەی هاوپەیمانی لەگەڵ دیمەشق و مۆسکۆوە مەیدانەکە لەسەر کوردەکانی سووریا بەرتەسک بکاتەوە، کە کۆنترۆڵی ئیدارەی خۆسەری کوردییان لە باکوور و باکووری رۆژهەڵاتی سووریا بەدەستەوەیە. هەڵبەت ئەم گۆڤارەی ئاماژەشی بە وەڵامی کوردەکانی سووریا کردووە کە هەوڵ دەدەن لە حکوومەتی ناوەندیی سووریا نزیک ببنەوە و نووسیویەتی کە کوردەکان بە کردنەوەی ڕێگاکان بۆ هێزەکانی حکوومەتی سووریا و هێزەکانی نزیک لە دیمەشق لە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی خۆیان، ڕێگا لە نفووزی تورکیا بگرن. هەروەها ئەم گۆڤارە ئامۆژگاریی حکوومەتی ئەمریکای کردووە کە لە بارودۆخی ئێستا تێبگات و بە هەڵگرتنی سزاکانی سەر دیمەشق یارمەتی باشتر کردنی دۆخی گەلی سووریا بدات.

زیاتر لە 50 هەزار کەس لە پایتەختی ئه‌ڵمانیا دژی دەسەڵات لەو وڵاتە خۆپیشاندانیان کردو سەدانی ئۆکرانیش بە ئاڵای وڵاتەکەیان پشتیوانیان لە خۆپیشاندەران کرد. ئاژانسی فڕانس پرێس بڵاوی کردەوە؛ رۆژی شەممە هەزاران هاوڵاتیی کورد و ئێرانی لە شارەکانی دیکەی ئەوروپا و تەنانەت ئەمریکا و کەنەداش رویان لە بەرلینی پایتەختی ئەڵمانیا کردوە. لە دیمەنەکاندا دەردەکەوێت هەزاران هاوڵاتیی بە ئاڵاکانی کوردستان و ئێران بەشدارییان لە رێپێوان و خۆپیشاندانەکەی بەرلین کردوە و تەنات ژمارەیەکی بەرچاو لە هاوڵاتییانی ئۆکرانیاش بە ئاڵای وڵاتەکەیان دروشمیان لە دژی دەسەڵاتی ئێران وتوە. بە پێی ئەو دیمەنانەی بڵاو کراوەتەوە رێپێوان و خۆپیشاندانەکەی بەرلین بە گەورەتین ناڕەزایەتیی دژی کۆماری ئیسلامیی ئێران ئەژمار دەکرێت کە لە وڵاتانی ئەوروپا بەڕێوەچوە. لە دوای مەرگی ژینا ئەمینی لە 200 شاری گەورەی ئەمریکا و کەنەدا و ئەوروپا ژاپۆن و کۆریای باشور خۆپیشاندان و ناڕەزایەتیی دژی دەسەڵاتی ئێران و سەرکوتی خۆپیشاندەران لە ناوخۆی ئەو وڵاتە بەڕێوەچوە.

عه‌مار عه‌زیز زیاتر لە هەشت ساڵە ئاوارەکانی سنوری قەزای شەنگال لە پارێزگای دهۆک دەژین، لەیەکەم بارینی باران داوای دابەشکردنی نەوت دەکەن. مچۆ عەڤدۆ ، ئاوارەیەکی ئێزیدی یە زیاتر لەهەشت ساڵە لە دهۆک دەژیت بە هاوڵاتی ی وت"یەک بەرمیلی نەوت ئێستا لە بازاردا سەرووی 250هەزار دینارە ، پارەمان نیە نەوت بەو نڕخەیە بکڕین،وردە وردە سەرما مان دەبێت لەژێر خێوەتدا بەتایبەت لەشەوان ئەگەر نەوتیش دابەش نەکرێت ئەوا دۆخی ئێمە زۆر سەخت وناخۆش دەبێت، لەرێگای ئێوە داوا لەهەموو دەزگا پەیوەندیدارەکان دەکەین بە زووترین کات نەوت لەسەر ئاوارەکان دابەش بکەن چونکە من دڵنیام هیچ ئاوارەیەک ناتوانێت لەسەر حسابی خۆی بکرێت" سەعید ئەلیاس، خەڵکی ناحیەی سنونە سەر بە قەزای شەنگال، هەشت ساڵە بەهۆی ناڵەباری دۆخی قەزایەکە نەگەڕاوەتەوە زێدی خۆی بە هاوڵاتی ی وت" باران نیعمەتی خوایە بەڵام بۆ ئێمە دەبێتە مایەی ناخۆشی چونکە پێداویستیەکانی خۆ گەرمکردنەوەلەنەوت و سۆپا مان پێوستە ئەویش بە ئێمە نادرێت،هەموو ساڵێک کە دەبێتە زستان خەمەکانمان دوو ئەوەندە زیاد دەبن". سەعید ئەلیاس ،خاوەنی شەش منداڵە بچووکترینیان 5ساڵە و هیچ مووچەیەکی نیە ،زیاتر ووتی" ئیشی کرێکاری دەکەم رۆژانە 10بۆ15هزار دینار ئیش دەکەم، هەندێک رۆژ ئەوەشم دەستناکەوێت، چوون بەرمیلی نەوت بکڕم خەڵک بە قەرزیش پارەم ناداتێ".

هاوڵاتی گروپێکی هاککەر پێگەی ئەلیکترۆنی دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ئێران هاک دەکات و 24 کاتژمێر مۆڵەت دەداتە دەسەڵاتی وڵاتەکە. گروپێکی هاککەر بەناوی (بلەک ریوارد) بڵاوی کردەوە، سەرجەم ئیمەیڵ و زانیارییە تایبەتییەکانی دامەزراوەی ئەتۆمیی ئێرانی هاک کردوە و ئەگەر لە 24 کاتژمێردا سەرجەم دەستگیرکراوەکان ئازاد نەکرێن، ئەو زانیارییانە بڵاو دەکرێنەوە. ئەو گروپە وێنەی ژمارەیە لەو زانیارییانەی بڵاوکردوەتەوە و ئاماژەی بەوە کردوە، ئەگەر زانیارییەکان بڵاوبکرێنەوە، زیانی گەورە بە بەرنامەی ئەتۆمیی ئێران دەگەیەنێت. بەپێی ئەو ئامارانەی رێکخراوەکانی مافی مرۆڤ ئاشکرایان کردوە، تا ئێستا زیاتر لە 14 هەزار کەس لە سەرتاسەری ئێران و رۆژهەڵاتی کوردستان بە بیانوی بەشداریی لە خۆپیشاندان و ناڕەزایەتییەکاندا دەستگیرکراون.

هاوڵاتی بەڕێوەبەری گشتیی دیوانی وەزارەتی ناوخۆی هەرێم دەڵێت: لە 24 تا 30 ی ئۆكتۆبەر، هەڵمەتێك بەناوی "هەفتەی داماڵینی چەك " بەڕێوەدەچێت. هێمن میرانی بەڕێوەبەری گشتیی دیوانی وەزارەتی ناوخۆی هەرێمی كوردستان، بە ماڵپەڕی فەرمیی پارتی دیموكراتی كوردستانی راگەیاند: هەموو پارێزگار و ئیدارە سەربەخۆكان ئاگادار كراونەتەوە و لە هەموو شوێنە گشتییەكان و ئەو شوێنانەی گومانی بوونی چەكیان لێ دەكرێت، بە دانانی بازگە لە شەقامەكان پشكنین دەكرێـت و دەست بەسەر چەكی بێ مۆڵەتدا دەگیرێ. میرانی دەڵێت: ئەوان وەك حكومەت سورن لەسەر ئەوەی كە دەبێ چەك تەنیا بە دەست دەوڵەتەوە بێ و پێدانی مۆڵەتی چەك لەوەی هەیە قورستر بكرێت.

هاوڵاتی ڤۆلۆدیمەر زیلینسکی سەرۆکی ئۆکرانیا دوێنێ ڕوسیای تۆمەتبارکرد بەپلانی تەقاندنەوەی بەنداوێکی سەرەکی لەوێستگەی کارەبایی هایدرۆئلکتریکی کاغوفکا لەناوچەی داگیرکراوی خەرسن ئۆبلاست لەباشووری ئۆکرانیا. زیلینسکی بە ئەنجومەنی ئەوروپای ڕاگەیاند: "ئەگەر ڕووسیا ئەم بەنداوە بتەقێننەوە، ئەوا لە زیاتر  80 شارۆچکە و ناوچە بە خەرسەنیشەوە لافاو ڕودەدات " گوتیشی "سەدان هەزار کەس دەبنە قوربانی " ئەمەش لە کاتێکدایە بە گوێرەی هەواڵی کیڤ ئیندیپێندێنت، هێزەکانی ڕووسیا خەرسەنیان جێهێشتووە، کە لە کەناری ڕۆژئاوای ڕووباری دنیپرۆدایە، بەرەو کەناری ڕۆژهەڵات دەڕۆن. هەروەها دوێنێ ڕوسیا ڕایگەیاند نزیکەی 15 هەزار دانیشتووی خەرسەن لەڕۆژئاواوەبۆ بانکی ڕۆژهەڵات ڕاگواستراون  

هاوڵاتی ئەڵمانیا داوا دەکات هاوڵاتییانی وڵاتەکەی سەردانی ئێران نەکەن و ئەوانەشی لەو وڵاتەن، بگەڕێنەوە. وەزارەتی دەرەوەی ئەڵمانیا لە بەیاننامەیەکدا داوای کردوە سەرجەم هاوڵاتییانی لە ئێران بەگەڕێنەوە و ئەوەش بەهۆی مەترسیی گرتن و زیندانیکردنی هاوڵاتییانی بیانی لە لایەن دەسەڵاتی ئەو وڵاتەوە. وەزارەتە ئاماژەی بەوە کردوە مەترسیی زۆر لەسەر ئەو بەڕەچەڵەک ئێرانیانە هەیە کە هاوڵاتیی ئەڵمانیا یان وڵاتانی ئەوروپان چونکە دەسەڵات وەک بارمتە بەکاریان دەهێنێت. بەیاننامەکەی وەزارەتی دەرەوەی ئەڵمانیا دوای ئەوە دێت رۆژی چوارشەممە، 18-10-2022، میدیای نزیک لە سوپای پاسدارانی ئێران بڵاویکردەوە، هێزە ئەمنییەکانی ئێران 14 هاووڵاتیی بیانییان بە تۆمەتی بەشداریکردنی لە خۆپێشاندانەکان دەستگیرکردووە کە لە نێویاندا ئەمریکی، بەریتانی و فەرەنسی هەن .

هاوڵاتی نەخۆشخانەی 100 قەرەوێڵەیی لەسنوری قەزای بەردەڕەش، لەساڵی 2013 بەردی بناغەی بۆ دانراوە، بودجەی پرۆژەكە 40 ملیار دینارە، نۆ ساڵ تێپەڕی بەسەر دانانی بەردی بناغەی پرۆژەكە و تەنیا لەسەدا 10ی تەواوبووەو چەند ساڵێكیشە كاركردن تیایدا وەستاوە، پارەی پرۆژەكەش بۆ موچە خەرجكراوە. جەمیلا محەمەد، نوێنەری قەزای ئاكرێ و بەردەڕەش لەئەنجومەنی پارێزگای دهۆك و ئەندامی لیژنەی تەندروستی سەبارەت بەپرۆژەكە بۆ هاوڵاتی راگەیاند: «نەخۆشخانەی 100 قەرەوێڵەیی بەردەڕەش بەبڕیاری نێچیرڤان بارزانی، سەرۆكی حكومەتی ئەوكاتی هەرێم بەردی بناغەی بۆ دانراو دوای ماوەیەكی كەم ئیشكردن لەپرۆژەكە وەستا، ئەوەش بەهۆی بڕینی بەشە بودجەی هەرێمی كوردستان لەلایەن حكومەتی عێراق و هەروەها شەڕی داعش، ئەو پارەیەی كە بۆی دابینكرابوو تەنیا بەشێكی كەمی لێ خەرجكرا، حكومەت بۆ پڕكردنەوەی بەشە بودجەی خۆی كەئەوكات بۆ شەڕی دژ بە داعش و دابەشكردنی موچە پێویستی بەبڕە پارەیەكی زۆر هەبوو، بۆیە بەشەكەی تر خەرجنەكرا وتیشی:» دانیشتوانی قەزای بەردەڕەش لەهەموو شارەكانی تر زیاتر كێشەی تەندروستییان هەیە، چەندین حاڵەتی نەخۆش هەبووە رەوانەی دهۆك و ئاكرێ كراون، بەڵام لەڕێگادا گیانیان لەدەستداوە.

ئیمان زەندی هاوڵاتی بەدواداچوون بۆ كوالێتی ئاوو دەبەو جامی ئاوی كارگەكانی بەهەمهێنانی ئاو لەهەرێمی كوردستان دەكات، كارگە هەیە تاقیگەی تایبەتی خۆی نیە یان ماددە ئەوەلیەكەی لەكوالێتی دەرنەچووە، هاوكات دەبەیان ریسایكڵین كردووەتەوە، سۆكار مەحمود نوێنەری پێوانەسازی كوالێتی كۆنتڕۆڵ و ئەندام لەلیژنەی باڵای قایمقامیەتی سلێمانی  دەڵێت: گرفتێكمان هەیە كەتاقیگەمان نیە پشكنین بۆ ماددە ئەوەلییەكان بەدروستی بكات، لەم بەدواداچوونەدا دوو پزیشكی پسپۆڕ لەسەر كوالێتی ئاوی دەبە قسە دەكەن و هەردووكیان جەختدەكەنەوە،»كە باشترین شت ئەوەیە هاووڵاتیان ئاوی بەلوعە بخۆنەوە». هاوكات لەگەڵا سەرچاوەیەكی زۆری ئاوی سازگار لەكوردستان، لەبەریتانیاو ئەمریكاو توركیاوە ئاو هاوردەدەكرێت و لەگەڵا ئەوەشدا بەقاچاغیش دەهێنرێت. سۆكار مەحمود، نوێنەری پێوانەسازی كوالێتی كۆنتڕۆڵ و ئەندام لەلیژنەی باڵای قایمقامیەتی سلێمانی بەهاوڵاتی راگەیاند: «لەساڵی ٢٠١٩ لیژنەی كارگەكانمان دامەزراندووە كە لەپێنج نوێنەر پێكدێت، ئەوانیش كوالێتی كۆنتڕۆڵ كەسەرۆكی لیژنەكەیەو تەندروستی و گەشەپێدانی پیشەسازی و ئاسایشی ئابوری لەگەڵ قایمقامیەت، رۆژانە سەردانی كارگەو ماركێتەكان و كۆگاكانی ئاو دەكات، لێپرسینەوە لەمۆڵەتی بەسەرچوون و ناسنامەی كارمەندەكان لەڕووی تەندروستییەوە لەگەڵ چۆنیەتی بەرهەمهێنانی ئاوەكان دەكرێت و هەڵگرتنیان لەناو كۆگاكان، دواتر ماددە پلاستیكەكە لەكوێوە دێنن»، وتیشی: «لیژنەكانمان هەموو سەرپێچیەكانی كۆنترۆڵكردووە، بەڵام حاڵەت هەر دەبێت و كارگەكان بەراورد بەڕابردوو پابەندترن، گرفتێك هەیە كە تاقیگەمان نیە پشكنین بۆ ماددە ئەوەلیەكە سەد لەسەد بكات، بۆیە دەبێت بڕوانامەی تایبەتی لەگەڵ بێت». سۆكار مەحمود، دەڵێت:»گرفتی پەرداخەكانمان هەیە كەدەبێت هەموو رۆژ بەروارەكەی بگۆڕدرێ، بەڵام لەبەر گرانی كارەكە مەرجە ١٠ رۆژ جارێك بەروارەكە بگۆڕن، دواتر سەیری فلتەریشن دەكەین بەتایبەت رێژەی ئۆزۆن، چونكە دەبێت ئاوەكە لەكۆگا ٢٤ بۆ ٤٨ كاتژمێر دابنرێت تا شیدەبێتەوە چونكە دواتر تام و بۆنی ئاوەكە ناخۆشە، خاڵێكی تر وەرگرتنی نموونەی پشكنینەكانیانە بەدەر لەپشكنینەكانی خۆیان دەینێرین بۆ خۆپارێزی تەندروستی سلێمانی تاجیاوازی پشكنینەكان ببینین تاچەند وەكو یەكە، لەئێستادا بەگشتی لەپشكنینەكان دەردەچن». «كارگە هەبووە تاقیگەی تایبەتی خۆی نەبووە یان ماددە ئەوەلیەكەی لەتاقیگە دەرنەچووە یاخود دەبەیان ریسایكڵین كردووەتەوە، یان پسپۆڕی تایبەتی نەبووە یاخود بارهەڵگرەكانیان سەربەتاڵ بووە هەرچەندە ئەم گرفتەیان بەردەوامە چونكە ئەگەر بكرێت بەبەڕاد نرخی ئاو گران دەبێت لەسەر هاوڵاتی، غەرامەی سەرپێچیەكانی كارگەكانیش لەنێوان ٢٥٠ هەزار بۆ پێنج ملیۆن دینارە، هەرچی ماركێت و فرۆشگاكانیشە لەنێوان ٧٠ بۆ ١٥٠ هەزارە»، لەشاری سلێمانی زیاتر لە ٢٠ كۆگای ئاو هەیە، دەبێت پلەی گەرمییان لە ٢٥ زیاتر نەبێت و تیشكی خۆر لێیان نەدات، بۆ سەردانی ماركێتەكانیش زیاد لە ٤٤ لیژنەمان هەیە، هۆشیارمان كردوونەتەوە كە نابێ ئاو بیبەستێت و پلەی گەرمییان لە ٣٠ پلە زیاتر نەبێت، زۆرترین پلە دیاریمان كردبێت ٥٠ بووە، ئاوەكان تەنانەت لەوەرزی زستانیش نابێت خۆر بەری بكەوێت و بیبەستێت، بەڵام بەگشتی ماركێتەكان زۆر پابەندن» سۆكار مەحمود وای وت. لەكوردستان هەموو كارگەكانی ئاوی دەبەو جام خۆماڵین، سەرمایەی وەبەرهێنانیشیان ١٦٧ ملیۆن و ٨٨٦ هەزار دۆلارە. زەینەدین مەحمود، بەڕێوبەری بەرهەمهێنانی كارگەیەكی ئاوە لەسلێمانی بەهاوڵاتی وت: « كارگەكەمان لەبازیانە و ئەو ناوچەیەش دەوڵەمەندە بەئاوی ژێر زەوی و رێژەی خوێی بەرزەو دوورە لەپاشەرۆی مرۆیی و كیمیایی، لەبەر پاشەڕۆی كارگە و نەوت ساڵانە دووجار پشكنینەكانمان دەنێرین بۆ وڵاتی ئیمارات بۆ پشكنینی ماددە قورسەكان»، وتیشی: «لەتاقیگەكەمان پشكنینی ٦٠ جۆر كانزایی قورس دەیكەین وەكو (كاردینیۆم، ئایرۆن، تیمۆنی) كە لەئاودا زیاد دەكەن، هەموو رۆژێك پشكنینی بەكترۆلۆجی دەكەین و هەموو سەری كاتژمێرێك پشكنینی كیمیایی (پی ئێچ)ی ئاوەكە دەكەین لەبەر گۆڕان و رێژەی خوێ لەگەڵ ئۆزۆن، هەرچی پشكنینی فیزیاییشە بۆن و تام و رەنگە لەگەڵ شلی و تووندی دەبەكە، بە نۆ هەنگاو ئاو لەفلتەر دەدرێت لەكارگەكان. ناوبراو دەڵێت: «پێش فلتەركردن دوو بورجی هەوا كێشكردنمان هەیە، هەر بورجێكیان حەوت مەتر ئاو دەگرێت، كەهەر مەترێكی هەزار لیترە، ئەم بورجانە ئاوەكە لەگازی (CO2, H2O)و میسان پاكدەكاتەوەو ئۆكسجین بۆ ئاوەكە زیاددەكات كە بەهۆی دابەزینی ئاوی ژێرزەوی روودەدات، پاشان كلۆری بۆ زیاد دەكرێت و میكرۆبەكان لەناودەبات، دواتر خاڵی رێكخستن بە لم دێت كە بۆن و تام و كلۆر دەگرێ، هەرچی قۆناغەكانی سێ تا هەشتە فلتەری پێنج مایكرۆنی و یەكی و ئۆ پۆینت ٣٠ییە كە هیچ تەن و بەكتریاو خوێیەك تێناپەڕێت، كۆتا قۆناغیش ئۆزۆنە كاری هەمویان تەواو دەكات، لەكاتژمێرێكدا ١٠٠ مەتر ئاو پاكژدەكەینەوە»، وتیشی: « ماددەی سەرەتایی دەبەكان ئیمپوڵە كە ناوە بازرگانیەكەیەتی و ناوە زانستییەكەی (پۆڵی ئەپیلین تێترا فاسەلەیت نەمبەر وەن)ە لەتوركیاوە دەیهێنین نابێت بەهیچ جۆرێك ریسایكڵین بكرێتەوە، چونكە یەكجار بەكاردێت، لەكاتژمێكدا ٤٥ هەزار دەبە بەرهەمدێنێت هەرچی نەگونجێ ئەیتەقێنێ، و تۆنێك ئیمپوڵ بەهەزار و ٨٠٠ دۆلار دەكڕین پلاستیكەكە بۆ ساڵێك بەرواری لێدەدەین، ناتوانین ئاوی شووشە بەرهەم بهێنین، چونكە ساغنابێتەوەو هیچ داواكاریەكیشمان بۆ نەهاتووە». لەكوالێتی كۆنتڕۆڵی دەروازەكانی كوردستان پشكنین بۆ جۆری پلاستیك دەكرێت بۆ ئاوەكانی ناوخۆ ناكرێن لەو بارەیەوە محەمەد فاروق، لێپرسراوی كۆنتڕۆڵی جۆری كۆمپانیای رەزگە بە هاوڵاتی وت: «حەوت جۆر كۆدمان هەیە لەسەر پلاستیكەكان ئەم كۆدانەش بۆ ئەوەیە بەكارهێنەر بیناسێتەوەو خۆی لەژەهرو ئاوێتە خراپەكانی ناو پلاستیكەكە بپارێزێت و لە تاقیگەكەشمان پشكنین بۆ هەموو جۆرەكانی دەكرێت، بەشێوەیەكی سەرەكی پێنج جۆریان بەشێوەی دەنكۆڵە یان پاودەر هاوردە دەكرێت و دوو جۆریان تایبەتن بە ئاو وەكو (پۆلی ئەسیلین تێر فسالات)و (پۆلی پڕۆپلین)»، وتیشی: «ناتوانین ئەو جۆرە دەستنیشان بكەین كە لەپشكنین دەرنەچووە، چونكە لەسەر بنەمای بەكارهێنانی جۆری پلاستیكەكە دەگۆڕێت كاتێك هاوردەش دەكرێت دەبێت نووسراوی رێگەپێدانی لایەنی پەیوەندیداری پێبێت لەگەڵ مەبەستی بەكارهێنانی و خاڵی بن لەماددە قورسەكان»، دەڵێت: «لەڕێگەی ئامێری تایبەتەوە پشكنین بۆ ناسینەوەی جۆری پلاستیكەكە دەكەین هەتا بزانرێت دەگونجێت بۆ ئەو، پیشەسازییە، پاشان بەشێوەیەكی گشتی پشكنینی كانزا قورسەكانی بۆ دەكرێت بۆ سەلامەتی مرۆیی، و هیچ ئاوێكی ناوخۆ لای ئێمە پشكنینی بۆ ناكرێت، و دڵنیای دەدەین بە هاوڵاتیان كە سەرجەم بەرهەمەكان پشكنینی سەلامەتی بۆ دەكەین چ ماددەی خام یان ئامادەكراو بێت لەسەر بنەمای ستانداردی عێراقی و نێودەوڵەتی. بەرگەشت ئاكرەیی بەڕێوەبەری راگەیاندن و پەیوەندی دەستەی وەبەرهێنان بۆ هاوڵاتی دەڵێت: «لەهەرێمی كوردستان ١٨ پرۆژەی ئاوی تەندروست و كانزایی مۆڵەتی كاركردنیان پێدراوە كە یەك هەزار و ٢٥٠ كارمەندیان هەیە، كۆی گشتی سەرمایەی پڕۆژەكانیش ١٦٧ ملیۆن و ٨٨٦ هەزار و ٨٣ دۆلارە، هەمویان خۆماڵین جگە یەكێكیان هاوبەشە، و بەرهەمەكانیان هەناردەی ناوەڕاست و خواروی عێراق و ئەوروپا دەكرێت، لەگەڵا ئەوەشدا ئاو لەتوركیا هاوردە دەكرێت بەڵام بەڕێژەیەكی كەم». بازرگانێكیش كە چوار ساڵە ئاو هاوردە دەكات،  پێی باش بوو ناوی نەهێنرێت بۆ هاوڵاتی دواو وتی: «نزیكەی ٢٥ جۆر ئاو دەهێنرێت كە توركی و ئەمریكی و بەریتانیە، هەندێكی بەقاچاخ دێت لەتوركیا و هەندێكی تریان بەوەكالەتە، نرخەكانیان لەنێوان  هەزار بۆ پێنج هەزارەو قەبارەی ئاوەكانیش لەنێوان ٣٠٠ بۆ ٥٠٠ ملیمە، بەقاچاخی بۆ ساڵەكە بارهەڵگرێك دێت، وە كۆمپانیاكان نزیكەی ١٠ بۆ ١٢ بارهەڵگر دێنن، ئاوەكان زیاتر لەشوشەن زۆر كەس بۆ نەخۆشی داوای دەكات، ئاوی دەبی پلاستیك هاوردە ناكەن». هاوكات د.سیروان ئەحمەد، پزیشكی یاریدەدەر لەزانكۆی سەڵاحەدین لەكۆلێژی زانستە ئەندازیارە كشتوكاڵییەكان بەشی پیشەسازی خۆراك بۆ هاوڵاتی وتی:»كۆی جیهان بەسێ جۆر پیسبوون پیسبووە، پیسبوونی فیزیایی وەكو (بێتا، گاما، یۆرانیۆم) و پیسبوونی مایكرۆبایەلۆجی وەكو (بەكتریا، ڤایرۆسەكان، كەڕووەكان، قەوزەكان)، جۆری سێیەم كیمیاییەو مەترسیدارە كە لەخاك و هەواو ئاودا هەیە، یەكێك لەو ماددانەی لەدەبەی پلاستیكیدا هەیە بیسفینۆڵە لەماوەی هەفتەیەكدا كارلێك لەگەڵ ئاو دەكات بەهۆی پلەی گەرمی و ماددەی پی ئێچ-یش بەهۆی تیشكی خۆرەوەیە، پێكهاتەی پلاستیكی پەرداخیش هۆكاری نەرمیەكەی بوونی ماددەی (لالۆن هایدینس و پۆڵی ئەپیلین)ە، ئەم جۆرە باشترە چونكە لەخاكدا زووتر شیدەبێتەوە»، وتیشی: «هەندێكجار دەبە ساغەكان دووبارە بەكاردێتەوە غەسل دەكرێتەوە بەئۆزۆن و هەواو ئاوی گەرم چونكە كولفەی كەمی تێدەچێت، پلاستیك دوای چەندینجار ڕیسایكڵكردنی لەكۆتاییدا دەبێت هەر فڕێبدرێت، باشترین شت ئەوەیە كەهۆشیاری هاووڵاتی بەرزبكرێتەوە ئاوی بەلوعە بخواتەوە»، راشیگەیاند: «هەندێك تووێژینەوە لەسەر ئاوی بەستو ئاماژەیان بەوەداوە كە ماددەی دایۆكسی پلاستیكەكە كارلێك دەكات، بەڵام هەندێك تووێژینەوەی تر لەبەرامبەریدا دەڵێن ماددەی دایۆكسی ماددەیەكی سامە لەپلاستیكدا نیە، بەڵام پێویستە هاووڵاتی لێی دووربكەونەوە، چونكە رێنمایی نەدراوە بڵێت پلاستیك بۆ بەفرگر دەشێت، ئەو تاقیكردنەوانەشی بۆ بەرهەمی كارگەكان كراوە یاخود مامۆستایان تووێژینەوەیان لەسەر كردوون، دەڵێن چاودێری زیاتر هەبێت باشترەو دەبێت یاساكان توندتر بكرێت و بەپێی یاسای خۆراكی عێراق یان كوردستان كاربكەن». بەپێی ئامارێكی فەرمی كە هاوڵاتی لەبەڕێوەبەری بەڕێوەبەرایەتی میدیایی و پەیوەندی دەستەی وەبەرهێنان دەستیكەوتووە ساڵانە لەیەك كارگەی هەرێمی كوردستان ١١٥ ملیۆن و ٢٠٠ هەزار لیتر ئاوی دەبەو ٢٤ ملیۆن لیتر ئاوی جام بەرهەمدەهێنرێت. هەروەها د.شۆخان عوسمان، پسپۆڕ لەبەرگری لەش بەهاوڵاتی راگەیاند: «ئاوی كوالێتی خراپ مرۆڤ تووشی شێرپەنجە دەكات و دژی ئیسترۆجین و پڕۆجیسترۆنە لەگەڵ تێستێستیرۆن و هۆڕمۆنی لەش و چالاكی جگەر تێكدەدات، تەنانەت كاردەكاتە سەر كەمبوونەوەی سپێرمی پیاوان و زوو پێگەیاندنی ئافرەت»، وتیشی: «لەتووێژینەوەیەكدا دەركەوتووە كە ئەو بڕە كانزایانەی كە لەئاوەكەدا هەیە هەمان ئەو بڕە نیە كە لەسەر دەبەكە نووسراوە، دەبێت نەخۆشانی گورچیلە زۆر وریابن لەوبارەیەوە، زۆری كانزاكان خوێن تووشی ژەهراویبوون دەكات،  پێویستە ئەوە راستبكرێتەوە كەئەوەی ئاوی پلاستیك بخواتەوە ژیانی لەمەترسیدایە، نەخێر وانیە! بەڵام باشترە ئاوی بەلوعە بخورێتەوە، داوا لەكارگەكان دەكەین رەچاوی ستانداردی جیهانی بكەن و ئەو رێژە كانزایەی دەینووسن رەنگدانەوەی ئاوەكە بێت.

هاوڵاتی هەپەگە کوشتنی پێنج سەربازی تورکیای ڕاگەیاند ئەمڕۆ ناوەندی ڕاگەیاندن و چاپەمەنیی هەپەگە ڕاگەیەنراوێكی لەبارەی چالاكییەكانی گەریلاكان لە ڕۆژى ٢٠ى تشرینى یەكەم لە ناوچەی زاپ و خواکورک بڵاوکردەوەو تیایدا کوشتنی پێنج سەربازو برینداربونی سەربازێکی ڕاگەیاند. هەروەها ئەوەشی خستووەتەڕوو، لە ئەنجامى چالاکییەکانیان  سەنگەرێک، رادارێک، کامێرایەکی حەراری و خێمەیەکی سەربازانی تورکیا  لەناوبران. هەپەگە باسی لەوەشکرد سوپای تورکی داگیرکەر ١٧ جار بە بۆمبی قەدەغە و چەکی کیمیایی و بە دەیان جاریش بە تانک گۆڕەپانەکانی بەرخودانی بۆردومانکردوە.

هاوڵاتی دوای ئەوەی لیز ترەسی سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا دوای ٤٥ ڕۆژ لە کارکردنی دەستی لەکار کێشایەوە لە ئێستاداهەریەک لە بۆریس جۆنس سەرۆک وەزیرانی پێشوو، ریشی سه‌ناك وه‌زیری پێشوی دارایی و پێنی مۆردەنت، سەرۆکی ئەنجومەنی لۆردانی بەریتانیای خۆیان کاندید کردووە بۆ پۆستی سەرۆک وەزیران تا ببنە جێگرەوەی لیز ترەس. بە پێی ڕاپۆرتێکی بی بی سی لە ئێستادا هەریەک لە بۆریس جۆنس، ، ریشی سه‌ناك، پێنی مۆردەنت،خۆیان کاندید کردووە بۆ پۆستی سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا کە لە هەفتەی داهاتودا هەڵبژاردنی بۆ دەکرێت. هەر یەک لەم کاندیدانە پێویستیان بە دەنگی ١٠٠ پەرلەمانتار هەیە لە پەرلەمانی ئەو وڵاتە بۆ ئەوەی بتوانن بچنە قۆناغی پێش کۆتای کە دوو کاندید دەمێننەوەو پێشبڕکێ لەسەر پۆستی سەرۆک وەزیراندەکەن. لەکۆی ٣٥٧ پەرلەمانتارانی پارتی پارێزگاران ، تائێستا ریشی سه‌ناك زۆرترین دەنگی پەرلەمانتارانی مسۆگەر کردووە و ٤٣ پەرلەمانتار یەکلایی بونەتەوە کە دەنگی پێدەدەن،و بۆریس جۆنسیش پشتیوانی ١٩ پەرلەمانتار و پێنی مۆردەنتیش پشتیوانی ١٥ پەرلەمانتاری پارتەکەی مسۆگەر کردووە. هەروەها رۆژی دووشەممەی هەفتەی داهاتوو پەرلەمانتارانی پارتی پارێزگاران بە دەنگدان لەنێوان سێ دیارترین کاندیدی سەرۆک وەزیران، دوو کەسیان هەڵدەبژێرن و کاندیدی سێیەم دوردەخرێتەوە. پاشان، رۆژی هەینی داهاتوش سەرجەم ئەندامانی پارتی پارێزگاران لەرێگەی دەنگدانی ئەلیکترۆنییەوە لەنێوان دوو کاندیدی ماوەدا، سەرۆک وەزیرانی داهاتو یەکلایی دەکەنەوە. جێگەی باسە جگە لەم سێ کاندیدە هەریەک لە لە بێن واڵس وه‌زیری به‌رگری، سوێلا براڤێرمان وەزیری ناوخۆ و کێمی بادینۆک وەزیری بازرگانی نێودەوڵەتی بەریتانیا وەک کاندیدی بەهێز بۆ وەرگرتنی پۆستی سەرۆک وەزیران ناویان دەهێنرێت.

هەژار ئەنوەر لەهەرێمی كوردستان دیاردەی هەڵگرتنی چەك رێژەی تاوانەكانی كوشتن و خۆكوشتنی زیادكردووە، ئەگەرچی حكومەتی هەرێم چەندینجار هەڵمەتی پچڕپچڕ بۆ رێگرتن لەدیاردەی چەكهەڵگرتن ئەنجامدەدات و 14  لیژنەی هاوبەش لەوەزارەتی ناوخۆو پێشمەرگەو ئاسایش لەپارێزگاكان و ئیدارە سەربەخۆكان پێكهێندراوە، بەڵام رووداوەكان هەر بەردەوامن، رۆژانە لەدادگای تاوانی هەولێر زیاتر لە 10 كەیس سەبارەت بە رووداوی تەقەكردن دەبینرێت، تووێژەرانی كۆمەڵایەتیش پێیانوایە دیاردەی بنەبڕنەكردنی چەكی بێمۆڵەت و رووداوەكانی كوشتن و خۆكوشتن بۆ لاوازی داداگاكان دەگەڕێتەوە. موقەدەم كارزان ئەمیر وتەبێژی پۆلیسی گشتی هەرێم، بەهاوڵاتی راگەیاند:» بەفەرمانی سەرۆكی حكومەت بۆ ئاسانكاری جێبەجێكردنی یاسای چەك پاڵپشت بەماددەی (18) لەبڕگەی (3)ی ژمارە (2)ی ساڵی 2022، بەپێی رێنمایی ژمارە (6)ی ساڵی 2022ی وەزارەتی ناوخۆ تایبەت بەداماڵینی گشت ئەو چەك و تەقەمەنییانەی لەدەرەوەی دامەزراوە ئەمنی و سەربازییەكان لەهەرێمی كوردستان بوونیان هەیە، بۆ ئەم مەبەستە (14) لیژنەی هاوبەش لەوەزارەتی ناوخۆو پێشمەرگەو ئاسایش لەپارێزگاكان و ئیدارە سەربەخۆكان پێكهێندراوە، بۆ وەرگرتنەوەو داماڵینی چەكی جەنگی و تەقەمەنییەكان لەبنكەكانی وەرگرتن، واتە لەسەرجەم شارو شارۆچكەكان بنكەی تایبەت بۆ ئەم مەبەستە كراوەتەوەو زانیارییەكانیش بەشێوەی سیستەمی ئەلیكترۆنی دەبێت، كە بەمشێوەیە: لەپارێزگای هەولێر سێ بنكە، پارێزگای سلێمانی سێ بنكە، پارێزگای دهۆك دوو بنكە، پارێزگای هەڵەبجە یەک بنكە، ئیدارەی سەربەخۆی گەرمیان یەک بنكە، ئیدارەی سەربەخۆی راپەڕین یەک بنكە، ئیدارەی سەربەخۆی سۆران یەک بنكە، ئیدارەی سەربەخۆی زاخۆ یەک بنكە. وتیشی:» جگە لەمە 40 لیژنە لەوەزارەتەكانی ناوخۆو پێشمەرگەو ئاسایش پێكهێندراوە بۆ تۆماركردنی چەكی ئاگرین كەكڵاشینكۆف و هاوشێوەكانی لەخۆدەگرێت و چەكی تۆماركراو لەلایەن خاوەن چەك دەمێنێتەوە بەمەرجێك كە بەڵێننامە پڕبكاتەوە كەچەكەكەی لەماڵ دەبێت و هەڵیناگرێت و نابێت بەكاریبهێنێت و تەنانەت فرۆشتن و بەخشینیشی نابێ پێبكرێت». كارزان ئەمیر دەڵێت: «بۆ ئەم مەبەستە 40 بنكەی تۆماركردنی مۆڵەتی چەك لەشارو شارۆچكەكان دەكرێتەوە كە بەمشێوەیە دەبێت: لەپارێزگای هەولێر هەشت، پارێزگای سلێمانی 11، پارێزگای دهۆك حەوت، پارێزگای هەڵەبجە چوار، ئیدارەی سەربەخۆی گەرمیان سێ، ئیدارەی سەربەخۆی راپەڕین دوو، ئیدارەی سەربەخۆی سۆران چوار، ئیدارەی سەربەخۆی زاخۆ یەک بنكە،  بۆیە پێویستە ئەوانەی چەك و تەقەمەنی بێمۆڵەتیان هەیە لەماوەی یەك ساڵدا رادەستی بنكەكانی بكەن، دوای ئەم وادەیە هەركەسێك چەكی بێمۆڵەتی پێبگیرێت ئەوە خاوەنەكەی و چەكەكە رەوانەی دادگا دەكرێن و چەكەكە بەقاچاغ ئەژمار دەكرێت و بەپێی یاسا مامەڵەی لەگەڵ دەكرێت». لەلایەكی ترەوە دوای تەواوبوونی ئەم وادەیە وەزارەتی ناوخۆ هەشت لیژنە پێكدەهێنێت بەمەبەستی هەڵسەنگاندنی ئەو كەسانەی داوای مۆڵەتیان كردووە بەپێی یاسای چەك و دواتر بڕیاردەدرێت  ئایا مۆڵەتی پێبدرێت یان نا. سەبارەت بەدیاردەی چەكهەڵگرتن، شاخەوان رەئوف بەگ سەرۆكی لیژنەی ئاسایش و ناوخۆو خۆجێییەكان لەپەرلەمانی كوردستان، بەهاوڵاتی راگەیاند: «لەگەڵ وەزارەتی ناوخۆ لەسەر دیاردەی چەكی بێمۆڵەت قسەمان كردووەو لەئێستادا تاڕادەیەك دیاردەكە كەمبووەتەوە، بەتایبەت لەدوای هەمواركردنەوەی یاسای هەڵگرتنی چەك و مۆڵەتپێدان، بەپێی یاساكەو رێنماییەكانی وەزارەتی ناوخۆ هەركەسێك چەكی بێمۆڵەتی هەبێت یان فرۆشگای چەك و كەرستەی سەربازیی هەبێت و بێمۆڵەت بێت راستەوخۆ دەستی بەسەردادەگیرێت و لێپرسینەوەی لەگەڵ دەكرێ و سزاش دەدرێت تائاستی سزای زیندانیكردن». وتیشی:» لەچوارچێوەی یاساكە رێكخستنەوەیەكی باش كراوە، تەنانەت شوێنی فر‌وشگای چەك و كەلوپەلی سەربازی دەگۆڕدرێن و بەشێوەیەكی مۆدێرن لەئایندە دەكرێنەوە، ئەویش دەبێت مۆڵەتیان هەبێت، بۆیە لەگەڵ وەزارەتی ناوخۆ لەسەر هێڵین كە بەجددی كاربكەن و ئەم دیاردەیە نەبێتە هۆی تێكدانی باری ئەمنی و كۆمەڵایەتی و سیاسی». تووێژەرانی كۆمەڵایەتی پێیانوایە دیاردەی بنەبڕنەكردنی چەكی بێمۆڵەت و رووداوەكانی كوشتن و خۆكوشتن بۆ لاوازی داداگاكان دەگەڕێتەوە. تووێژەی كۆمەڵایەتی ستار باقی دەڵێت: «بەداخەوە تاكی كوردستان بەهۆی ئەو هەمووە داگیركارییەی بەدرێژایی مێژوو رووبەڕووی بووەتەوە رووی لەدیاردەی چەك كردووەتەوە، دیاردەی بنەبڕنەكردنی چەكی بێمۆڵەت بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كەدادگاكان لاوازن، جگە لەمەش حكومەت خۆی رۆڵی هەیە لەلاوازكردنی دادگاكان، بۆیە ئەمە وایكردووە چەكی بێمۆڵەت درێژەی هەیە». ستار باقی ئاماژەی بۆ ئەوەشكرد: «بەدرێژایی حوكمڕانی كوردی دەسەڵات نەیتوانیوە ببێتە پارێزەری تاكی كوردستان تەنها پاسەوانی و بەرگری لەحزب كردووە، زۆرجاریش رەنگە لەبنەبڕنەكردنی چەكدا حكومەت خۆی هۆكاربێت لەبەر بازرگانیكردن بەچەك، لەبەرئەوەی داهاتێكی خەیاڵی هەیەو هەموو تاكی كوردستان بێئاگان لێی». ئەگەر كۆمەڵگا لەسەر بنەماكانی مافی مرۆڤ پەروەردە بكرێت و حكومەت تاكەكانی هۆشیار بكاتەوەو باجی زیاتر بخاتەسەر ئەو كەسانەی كەچەكی بێمۆڵەت هەڵدەگرن و سزاكان قورستر بەسەر بكوژەكان بكات، هەنگاوێكی باش دەبێت بۆ كەمكردنەوەی رووداوەكانی كوشتن و تەقەكردن.   رۆژانە زیاتر لە 10 كەیسی تەقەكردن لەدادگاكان دەبیندرێت یاساناس محەمەد عەبدوڵا بەهاوڵاتی ڕاگەیاند: « كەیسەكان سەبارەت بە رووداوی تەقەكردن جیاوازن و رۆژانە زیاتر لە 10 كەیس دەبیندرێت لەدادگای تاوانی هەولێر، خەڵكی دەوروبەری شاریش زۆرترین رێژەی چەكی بێمۆڵەتیان هەیە، ئەوانەشی دەستگیردەكرێن و پاشان ئازاددەكرێن ئەوە یاساكە پێبژاردنی داناوەو دادگاش سەیری باری دارایی كەسەكە دەكات بەڕێژەیەكی بەرچاو». وتیشی: دادگا زیاتر سزای ماددی كەسەكە دەدات و  چەكەكەش دەستی بەسەردادەگیرێت، لەم بارودۆخە زۆرترین كەس بەئۆتۆمبێل و چەك تووشی رووداو دەبن و  یاساكەش كەمترین سزا دادەنێت، ئەویش بەپێی ماددەی 24 لەیاسای چەك و هاتوچۆدا».