وردەکاریی ڕێککەوتنی دیمەشق و هەسەدە

هاوڵاتی میدیاکانی تورکیا بڵاویانکرده‌وه‌ تەرمی ئەو ١٩ کەسەی لە ئاکامی دوو رووداوی هاتوچۆی بە دوای یەکدا لە شاری دێرک سەر بە پارێزگای ماردین گیانیان لەدەست دا، بە خاک سپێردران. ئاژانسی ئانادۆڵۆی تورکی بڵاویکردۆته‌وه‌ دوای ئەنجامدانی پرۆسەی توێکاری بۆ ١٩ لەو کەسانە تەواو بوو کە لە ئاکامی تەقینی وەستێنەری بارهەڵگرێک و چوونی بۆ خەڵک لە ناوچەی ئوچئیۆڵ لە شاری دێرک گیانیان لەدەست دا. دوای ئەنجامدانی نوێژی مردوو لەسەریان تەرمەکان کە رادەستی کەسوکاریان کرانەوە، بە جیا لە مزگەوت لە دێرک رێوڕەسمیان بۆ رێک خرا. جێگای ئاماژه‌یه‌ لە ئاکامی دوو رووداوی هاتوچۆ لە شاری دێرک ٢٠ هاووڵاتی گیانیان لەدەست دا و ٢٦ هاووڵاتیی دیکە برینداربوون کە برینی شەشیان سەختە.

هاوڵاتی به‌پێی لێدوانێکی جێگری پارێزگاری بانکی ناوەندیی عێراق، پێشبینی کرد کە تا کۆتایی ئەمساڵ، یەدەگی نەختینەی بانکەکەیان بگاتە ٩٠ ملیار دۆلار و ئاماژەی بەوەداوە کە بەتێکڕا، یەدەگی زێڕ لە بانکی ناوەندیی عێراق، ٣٠ی تۆن زیادی کردووە. عەممار خەڵەف جێگری پارێزگاری بانکی ناوەندیی عێراقلە لێدوانێکی رۆژنامەوانییدا ئاماژەی بەوەداوە کە لە ئەنجامی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت لە بازاڕەکانی جیھاندا، یەدەگی نەختینەی بانکی ناوەندیی عێراق زیادی کردووە و گەیشتووەتە ٨٠ ملیار دۆلار و گوتی: "پێشبنی دەکەین تا کۆتایی ئەمساڵ، یەدەگی نەختینەی بانکەکەمان بگاتە ٩٠ ملیار دۆلار". راشیگەیاندووە کە بەتێکڕا، یەدەگی زێڕ لە بانکی ناوەندیی عێراق، ٣٠ی تۆن زیادی کردووە و گەیشتووەتە، ١٣١ تۆن و روونی کردووەتەوە کە یەدەگی زێڕ بەشێوەیەکی بەردەوام زیاد ناکات، بەڵکو لە ماوەی درێژخایەندا زیاد دەکات. ئەمەیش لە کاتێکدایە لە کانوونی یەکەمی رابردوودا، بانکی ناوەندیی عێراق رایگەیاندبوو کە یەدەگی بانکەکە لە نەختینەی بیانی، گەیشتووەتە ٦٤ ملیار دۆلار.

هاوڵاتی بە گوێرەی هەواڵێکی رۆژنامەی گاردیانی بەریتانی، پەرەسەندنی بێمتمانەیی بە دامەزراوە سیاسییەکانی ئەمەریکا ئاماژەیە بۆ ئەوەی، رەنگە ئەو وڵاتە لە لێواری ململانێیەکی نوێی ناوخۆییدا بێت. (د.گارین وینتێموت) دامەزرێنەری سەنتەری کالیفۆرنیا بۆ لێکۆڵینەوە لە توندوتیژی چەك، بە رۆژنامەی گاردیانی راگەیاند،لە  ئەنجامی راپرسییەکی سەنتەرەکە کە لە مانگی تەمووزدا کراوە دەرکەوتووە لە سەدا 50ـی ئەمەریکییەکان پێشبینی شەڕی ناوخۆ دەکەن لە چەند ساڵی داهاتوودا و، لە هەر پێنج هاووڵاتییەکی ئەمەریکا یەکێکیان پێیوایە توندوتیژی سیاسی لە هەندێک بارودۆخدا رەوایە. د.گارین وتیشی: 40%ی ئەمریکییەکان پێیانوایە هەبوونی سەرکردەیەکی بەهێز بۆ وڵاتەکە لە مانەوەی دیموکراسی گرنگترە. هەروەها  هەڵکووتانە سەر ماڵی سەرۆکی پێشووی ئەمەریکا، دۆناڵد ترەمپ لەلایەن (ئێف بی ئای)ـەوە، بەهۆکارێك بۆ هاندانی زیاتری توندوتیژی دەزانێت. لە ئەنجامی ئەمانەدا راشیل کلانفید، توێژەر و پسپۆڕی ململانێی مەدەنی، باسی لەوەکرد، سیستەمی سیاسی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا گەرەنتی ئەوە نادات کە هیچ ململانێیەکی توندوتیژ لەو وڵاتەدا روونەدات. کلانفید جەختیشیکردەوە لەوەی، "ئەگەر دامەزراوەکانمان لاواز ببن، دەشێت مێژوو جیاواز بێت". ئەو توێژەرە وتیشی: دەبینیت سێ بۆ پێنج ملیۆن ئەمەریکی هەن کە ئامادەن ئازاری ئەمەریکییەکانی دیکە بدەن بەهۆی بیروباوەڕی سیاسییانەوە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی، خەڵکی ئەمەریکا زۆر نائومێدن لە دیموکراسی " جێگەی باسه‌ کە فرۆشتنی چەک بەشێوەیەکی بەرچاو لە ناوخۆی ئەمەریکا زیادی کردووە.

هاوڵاتی له‌لێدوانێکی ڕۆژنامه‌نوسیدا بەڕێوەبەری پەیوەندی و ڕاگەیاندن لەوەزارەتی ناوخۆ ئاشکرایکردووه‌ کە قۆناغی دووەمی دیوارە کۆنکریتیەکەی سێگۆشەی سنووری (عێراق_تورکیا_سوریا) تەواو بووە. لیوا (سعدمعن) بەڕێوەبەری پەیوەندی و ڕاگەیاندن لەوەزارەتی ناوخۆ لە لێدوانێکدا به‌ کەناڵی عێڕاقیەی ڕاگه‌یاندووه‌: کارکردن لەدیوارە کۆنکریتیەکە بەردەوامە کە دەگاتە 15 کیلۆمەتر کەقۆناغی دووەمی پڕۆژەکەیە ئاماژه‌شی بۆ ئه‌وه‌کرد حکومەت گرنگی دەدات بە بارودۆخی سەر سنوورەکان و فەرمان لە فەرماندەی گشتی هێزەچەکدارەکان هەیە لەوبارەیەوە. هەروەها وتی: شاندێک سەردانی ناوچەکەی کرد بەئاڕاستەی فیشخاپوور کەسێگوشەی عێڕاق وسوریا وتورکیایە و بۆ ئاشنابوون لەڕەوشی پڕۆژەکە لەهەمووڕوویەکەوە. جێگای ئاماژه‌یه‌ دوێنی وه‌فدێکی باڵای وه‌زاره‌تی ناوخۆی عێراقو پاسه‌وانی سنور گەیشتنە سنووری ناوچه‌ی دهۆک و نه‌ینه‌وا و له‌گه‌ڵ به‌رپرسانی ئه‌وێ کۆبوونه‌وه‌.

هاوڵاتی به‌هۆی ته‌قینه‌وه‌ی ئۆتۆمبیله‌که‌ی لە نزیک شاری مۆسکۆ، کچی گەورەی راوێژکارێکی ڤلادیمیر پووتین، سەرۆکی رووسیا کوژرا که‌ ده‌وترێت پلانداڕێژه‌ری جه‌نگی ئۆکرانیا بووه‌. به‌ره‌به‌یانی ئه‌مڕۆ یەکشەممە لە رۆژئاوای شاری مۆسکۆ و لە ئەنجامی تەقینەوەی ئوتومبێلەکەی، کچی ئەلێکساندەر دوگن، گەورە راوێژکاری سەرۆکی رووسیا و نەخشەسازی جەنگی ئۆکراینا، کوژرا. ئەندرای کراسنۆڤ، بەرپرسی بزووتنەوەی ئاسۆی کۆمەڵایەتیی رووسیا کە کەسێکی نزیکی ئەلێکساندەر دوگنە بە میدیای رووسیای راگەیاند، ئامانجی هێرشەکە کوشتنی ئەلێکساندەر دوگن بووە و ئەو ئوتومبێلەشی کراوەتە ئامانج ئۆتۆمبێلی ئەلێکساندەر بووە، بەڵام کچەکەی ئۆتۆمبێلەکەی لێخوڕیبوو. پۆلیسی رووسیا تەقینەوەی ئۆتۆمبێلێک و گیانلەدەستدانی شۆفێرەکەی بۆ میدیاکانی رووسیا پشتڕاستکردەوە، بەڵام ناسنامەی شۆفێرەکەی ئاشکرا نەکرد و هیچ زانیاریەکیشی لەبارەی ئەنجامدەرانی تەقینەوەکە ئاشکرا نەکرد.    ئەلێکساندەر دوگن بە یەکێک لە کەسە نزیکەکانی پووتین ناسراوە و راوێژکاریەتی؛ هەروەها بە یەکێک لە پلانداڕێژەرانی پشت هێرشی رووسیا بۆ سەر ئۆکراینا دادەنرێت و کەسێکی ناسیۆنالیستی دیاری رووسییە.  میدیای رووسیا دەڵێت، ئەلێکساندەر و داریای کچی بەیانی یەکشەممە بەشداریان لە رێوڕەسمێکی فەرمیدا کردووە و بڕیار بووە پێکەوە بگەڕێنەوە ماڵەوە، بەڵام ئەلێکساندەری باوک لە دوا خولەکدا بڕیاریداوە لەگەڵ کچەکەی نەگەڕێتەوە؛ دوای تەقینەوەی ئوتومبێلەکەی، ئەلێکساندەر زوو گەیشتە شوێنەکە. ڕۆژنامەی دەیلی مەیڵی بەریتانیش بڵاویکردۆته‌وه‌ ئەلیگزاندەر دۆگینی تەمەن 60 ساڵ زۆر لە ڤلادیمێر پوتین سەرۆکی ڕوسیاوە نزیکە و بە "ئەقڵی پلانداڕێژەری جەنگی ئۆکرانیا" ناودەبرێت. بەپێی ڕۆژنامە بەریتانییەکە، کچەکەی دۆگین لە ناو ئۆتۆمبێلێکی تۆیۆتا پرادۆدا بووە لە نزیک گوندی بۆڵشی ڤیازیومی و بەهۆی تەقاندنەوەی ئۆتۆمبێلەکەوە پارچە پارچە بووە و دەوترێت ئامانج لە تەقینەوەکە، خوودی پیاوە نزیکەکەی پوتین بووە بەڵام کچەکەی پێکراوە.  

شەنای فاتیح نەبوونی سیتمێكی بانكی پێشكەوتوو بەكەلێنێكی گەورەی شێوازی حكومڕانی و بەڕێوەبردن لەهەرێمی كوردستان ناودەبرێت و بەشێكی زۆری ئەو قەیرانانەش لەهەرێمی كوردستاندا هەیە دەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی سیستمی بانكی، پسپۆڕانی ئەم بوارەش دروستكردنی سیستمێكی بانكی پێشكەوتوو بەئاستەم نابینن، لەگەڵ ئەوەشدا تائێستا حكومەتی هەرێم هەنگاوی جددی لەم بوارەدا نەناوە، هاووڵاتیانیش متمانەیان بەبانك و سیستمی بانكی لاوزە. هاوار شێخ رەئوف، بەڕێوبەری گشتی پێشووتری بانكە بازرگانییەكانی هەرێمی كوردستان لەلێدوانێكدا بەهاوڵاتی راگەیاند: «هۆكار زۆرە بۆ نەبوونی سیستەمێكی بانكی پێشكەوتوو و نەبوونی متمانەی هاووڵاتیان بەبانك لەهەرێمی كوردستان، یەكێك لەهۆكارەكان ئەوەیە كۆمەڵگای ئێمە كۆمەڵگایەكی ئیسلامییەو بانكە پێشكەوتووەكانیش بەسیستەمی رەبەوی كاردەكەن و لێرەدا قبوڵكردنێكی گشتی لەسەر ئەو بابەتە بەباشی دروستنابێت و بانكی ئیسلامیش بابەتێكی نوێیەو وردە وردە بەرەو پێشكەوتن دەڕوات». وتیشی: «دەستوەردانی حزبی هۆكارێكی دیكەی پێشنەكەوتنی سیستەمی بانكیە لەهەرێمی كوردستان و لەئێستادا هەوڵێك هەیە بۆ دروستكردنی بانكی نیشتیمان و ئەم بانكە مۆڵەتی هاوشێوەی بانكەكانی عێراق بۆ كاروباری بانكی دەبێت و چاوەڕوان دەكەین هەنگاوێكی باش بێت». سەرەڕای ئەم هەوڵانە هێشتا هاووڵاتیان متمانەیان بەبانكەكان لەئاستێكی نزمدایەو وتەبێژی بازاڕی دراوی سلێمانیش دەڵێت: لەكۆمەڵگای كوردیدا هاوشێوەی وڵاتانی پێشكەوتوو نەبووەتە كولتوور كەپارە ببرێتە بانك و خەڵكی هەر لەكۆنەوە فێربووە پارەكانی لەماڵەوە دادەنێت. جەبار گۆران، شارەزای كارگێڕیی دارایی و وتەبێژی بازاڕی دراوی سلێمانی لەلێدوانێكدا بەهاوڵاتی راگەیاند: «نەبوونی متمانەی خەڵك و سەرنەكەوتنی سیستەمی بانكی لەهەرێمی كوردستاندا بەشێكی بەهۆی ئەو قەیرانانەوەیە  كەپێشتر رووبەڕووی عێراق و هەرێمی كوردستان بووەتەوە و هەروەها دارایی هەرێمی كوردستانیش كە سەر بەحكومەتی عێراقیە و كاتێك بمانەوێت بانكێك پەیوەست بكەین بەبانكەكانی دەرەوە پێویستە لەڕێی بانكەكانی عێراقەوە بێت». وتیشی: هۆكاری كولتووری و ئاینیش كەبەشێك لەبانكەكان بەسیستەمی سووی بانكی كاردەكەن و بەشێكی هاووڵاتیان وەریناگرن و متمانەیان پێی نییە». بانكی نیشتمان لەهەرێمی كوردستان مەولود سابیر بەڕێوەبەری گشتی بانكە بازرگانییەكانی هەرێم لەچاوپێكەوتنێكیدا كەفەرمانگەی میدیاو زانیاری حكومەتی هەرێم بڵاویكردووەتەوە دەڵێت: « دروستكردنی بانكی نیشتمان یەكێكە لەهەوڵەكانی كابینەی نۆیەمی حكومەت لەپێناو پەرەدان بەسیستەمی پێشكەوتووی بانكی لەهەرێمی كوردستان». بانكی نیشتیمان سەرمایەكەی ٢٥٠ ملیار دینارەو لەو بڕە ٢٥ ملیاری بەنەقد لەئەژمێرێكی تایبەت لەبانكی ناوەندی عێراقی لەلقی هەرێمی كوردستان دانراوەو ٢٢٥ ملیاریش عەقاراتی بانكە بازرگانییەكانەو ئەو بانكە جێگرەوەی سەرجەم بانكە حكومییەكانی دیكەیە. هاوكات جەبار گۆران باسی لەوەكرد كە لەكوردستاندا دەتوانرێت كار لەسەر سیستەمێكی بانكی باش بكرێت و سەبارەت بەبانكی نیشتیمانیش رایگەیاند: «بوونی ئەو بانكە گرنگەو سەركەوتوو دەبێت بەمەرجێك حكومەتی هەرێم سەرەتا متمانەی خەڵك بۆ بانكەكان بگەڕێنێتەوە بۆ هەر موچەخۆرێك كارتێكی بانكی بكرێتەوەو موچەكەیان بەكاش وەرنەگرن، هەروەها راستگۆیی حكومەتیش لەم پڕۆژەیەدا گرنگەو ئەو پارانەی لەبانكدا دەمێننەوە جارێكی دیكە بەگەڕبخرێنەوەو وەبەرهێنانیان تێدابكرێت، كە ئەمەش پلان و هەنگاوو ئیرادەی دەوێت و پێویستە كاری لەسەربكرێت و هەروەها روئیای حكومەت بۆ پلانی دامەزراندنی ئەم بانكە روونبێت و هیچ ئامانجێكی دیكەی لەپشتەوە نەبێت». لەجیهاندا دوو جۆر سیستەمی بانكی هەیە، ترادیشناڵ بانك كە بانكە تەقلیدییەكانن و بەسووی بانكی كاردەكەن و ئەم سیستەمە بەشێوەیەكی گشتی لەهەموو جیهاندا پەیڕەو دەكرێت و پشتی پێدەبەسترێت، هەروەها سیستەمی ئیسلامی كە لەنزیكەی 100 وڵات لقیان هەیە بەتایبەت وڵاتە ئیسلامییەكان و ئەوروپا و ئەمریكاش. هاوكات، دوو جۆریش سیستەمی هەژماری بانكی هەیە، سیستەمی خەزنكردن و سیستەمی وەبەرهێنان. فەرمانگەی میدیاو زانیاری حكومەتی هەرێم دەڵێت:  حكومەت مەبەستیەتی كە بەزووترین كات دروستكردنی بانكی نیشتمان تەواو بێت بۆ ئەوەی بتوانن سولفەیەك لەبانكی ناوەندی عێراقی وەربگرن بەپێی ئەو رێنماییانەی هەیانە، لەبەرئەوەی كوردستان بتوانێت پێشینەكانی فەرمانبەران و خانووبەرەو كشتوكاڵی و پیشەسازی و قەرزی نیشتەجێكردن بكەنەوە، بەهۆیەوە هاووڵاتیان سوودمەند بن و هەروەها هاوشێوەی بانكە ئەهلییەكان بانكی نیشتمانیش ببەسترێتەوە بەبانكە جیهانییەكانەوە. ئابووریناسێك: نەبوونی متمانە خەڵك ناچاردەكات پارەكەی لەماڵەوە دابنێت ئەیووب سماقەیی، مامۆستا لەكۆلێژی بەڕێوەبردن و ئابوری زانكۆی سەڵاحەدین لەلێدوانێكدا بەهاوڵاتی راگەیاند: «كۆمەڵێك هۆكار وایانكردووە كە خەڵكی متمانەیان بەدارایی دەوڵەت بەگشتی و لەناویشیاندا بەسیستەمی بانكی لەهەرێمی كوردستاندا نەمێنێت، ئەوانیش: 1-سیاسەتی دارایی بەگشتی سیاسەتێكی ناڕوونە. 2-بودجەی گشتی لەوڵاتدا نییە. 3-سیستەمێكی بانكی روون لەهەرێمدا نییەو نەبەستراوەتەوە بەسیستەمی بانكی عێراقی و جیهانی. 4-هۆشیاری بانكی لای خەڵكی لەئاستێكی نزمدایە. 5-بانكەكان لەهەرێمی كوردستاندا بوونەتە سندووق یان بریتین لەچەند قاسەیەك و پارەیان تێدا حیجز دەكرێت.» وتیشی: «ئەم هۆكارانە وایانكردووە تەنانەت هاووڵاتیان متمانەیان بەبانكی ئیسلامیش نییە و بانك لەبنەڕەتدا بۆ ئاسانكاری و وەبەرهێنان و پاشەكەوت و كڕین و فرۆشتن دامەزراوە». هەروەها ئەیووب سماقەیی باسی لەوەشكرد:»بانكەكانی كوردستان ناسنامەیەكی دەوڵەتی یان حكومیان نییە بەڵكو ناسنامەی ناوچەیی و شەخسی و حیزبیان هەیە، كەئەوەش متمانە لای هاوڵاتیان دروست ناكات، بەڵام ئەگەر بانكێكی حكومی بێت و دەوڵەت خاوەندارێتی بكات خەڵك متمانەی پێدەكات. « هەروەها هاوار شێخ رەئوف بەڕێوەبەری گشتی پێشووتری بانكە بازرگانییەكانی هەرێمی كوردستان رایگەیاند: « بەهۆێ كێشمەكێشمی سیاسییەوە هاووڵاتیان متمانەیان بەبانكەكان نییەو هەر وڵاتێكیش هەلومەرجێكی سیاسی ئارام و بێكێشەی نەبێت خەڵك متمانە بەبانكەكان ناكات و ناچێت پارەكانی بخاتە بانكەوە و لەماڵەوە لەنزیك خۆیەوە دایدەنێت و هەركات بیەوێت دەستی پێی دەگات».

هاوڵاتی  پارتی یەكێتی دیموكرات پەیەدە دەڵێت: رژێمی سوریا قایلە توركیا هێرش بكاتە سەر ناوچەكانی خۆبەڕێوەبەری رۆژئاوای كوردستان و بەڕێوەبەری كامپی هۆل-یش لە پارێزگای حەسەكە ئاماژە بۆ ئەوەدەكات: فشارەكانی توركیا توانای چاودێریكردنی كامپی هۆل لاواز دەكات.  سەبارەت بە لێكنزیكبوونەوەی ئەنقەرە و دیمەشق و مەرجەكانی ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكانی نێوانیان،  پەیەدە دەڵێت: دەسەڵاتی سوریا تونای هێرشكردنەسەر ناوچەكانی خۆبەڕێوەبەری نیە، بەڵام قایلە بەتۆپباران و بۆردومانكردنی ناوچەكە لەلایەن توركیاوە، لەبەرئەوەی دیمەشق رێككەوتنی ئەمنی نهێنی لەگەڵ ئەنقەرەدا كردووە. ئەحمەد خوجە، ئەندامی ئەنجومەنی گشتی پەیەدە رایگەیاند: دەوڵەتی توركیا "توشی فۆبیای وشەی گەلی كورد  بووە" و رای وایە كە ئەنقەرە ئامادەیە دەستبەرداری هەموو داواكارییەكانی بێت و تەنانەت كودەتا بەسەر هاوپەیمانەكانی خۆیشیدا بكات تەنها لە پێناو لێدان و سڕینەوەی پرۆژەی دیموكراتی كە كورد رێبەرایەتی دەكات لە ناوچەكەدا. ئەو وتی: سەرەڕای ئەوەی روسیا و ئێران تەئكیدیانكردەوە كە رێگە بە داگیركاری توركیا بۆ سەر خاكی باكوری رۆژهەڵاتی سوریا نادەن، بەڵام واپێدەچێت روسیا رێگەی بە توركیا داوە بە فڕۆكەی بێفڕۆكەوان و فڕۆكەی جەنگی و تۆپخانەكانی هێرشبكاتە سەر ناوچەكانی خۆبەڕێوەبەری، رونیشیكردەوە: زیادبوونی هێرشەكان ئاماژە بە رازیبوونی پوتین (سەرۆكی ڕوسیا) و پێدانی گڵۆپی سەوز بە ئەردۆغان (سەرۆك كۆماری توركیا) دەكات بۆ ئەنجامدانی ئەم جۆرە هێرشانە بە ئامانجی فشارخستنە سەر هێزەكانی سوریای دیموكرات و ناوچەی خۆبەڕێوەبەری. هێرشەكانی توركیاو مەترسی سەر كامپی هۆل كامپی هۆل دەكەوێتە سنوری پارێزگای حەسەكە و لە لایەن هەسەدەوە بەڕێوەدەبرێت و بوەتە بارگرانییەكی درێژخایەن بەسەر شانی هەسەدە و بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەر كە لە ئێستادا نزیكەی 56 هەزار كەس لە كامپەكەدان و زۆربەیان هاوڵاتی سوری و عیراقین، كە هەموویان كەسوكاری چەكدارانی پێشووی داعشن، هێرشەكانی توركیاش بۆسەر ناوچەی خۆبەڕێوەبەری رۆژئاوای كوردستان مەترسی بۆ سەر پاراستنی كەمپەكە دروستكردووە.  جیهان حەنان، بەڕێوەبەری كامپی هۆل لە پارێزگای حەسەكە دەڵێت: هێرشەكانی توركیا توانای سەرپەرشتیاری بۆ پاراستنی كەرتەكانی كامپەكە لاواز دەكات، و وتیشی: هەزاران خێزانی داعش لەكەمپی هۆل و لەبەندیخانەكانی ئیدارەی خۆبەڕێوەبەری و هێزە سەربازییەكانیدان و ئەمانە چاوەڕوانی دەرفەتی گونجاون بۆ دووبارە دروستكردنەوەی خانەكانی رێكخراوی داعش، و ئەو جەختیكردەوە: كە هێرشەكانی توركیا بۆ سەر ناوچەكە ئاژاوە دروست دەكات، ئەمەش یارمەتی داعش دەدات بۆ ئەوەی جارێكی تر خۆی لە سوریا نوێ‌ بكاتەوە. هاوكات حكومەتی عێراق مەترسی خۆی لە بوونی ئەو ژمارە زۆرە لە كەسوكاری چەكدارانی داعش لە كەمپی هۆل نەشاردوەتەوە،و بەها ئەعرەجی راوێژكاری ئاسایشی نیشتمانی عێراق لە زۆر بۆنەداو لەگەڵا باڵیۆز و نوێنەری دیبلۆماسیەكانی وڵاتانی بیانی لەعێراق تەئكیدیكردوەتەوە كە بوونی ئەو ژمارە زۆرە لەكەمپی هۆل مەترسیەكی جدیە بۆ سەر ئاسایشی عێراق و گرنگە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی مەترسی ئەو كەمپە لەبەرچاو بگرێت.  

هاوڵاتی ناوەندی ڕاگەیاندن و چاپەمەنی هێزەکانی پاراستنی گەل-هه‌په‌گه دەڵێت: 9 سەربازی سوپای توركیامان كورشتووە. هه‌په‌گه، لەبارەی ئەنجامی چەند چالاکیەکی گەریلا ڕاگەیەنراوێکی بڵاوکردەوەو دەڵێت: سوپای تورکیا سه‌رباری هه‌موو توانا ته‌كنیكیه‌كانی نه‌یتوانی پێشڕه‌وی بكات، له‌ به‌رامبه‌ر گه‌ریلاكانی ئازادی كوردستان كه‌ به‌ ئیراده‌یه‌كی گه‌وره‌وه‌ شه‌ڕ ده‌كه‌ن. راشیگەیاند: لە ئەنجامی جەند چالاکیەکی گەریلادا، له‌ ڕێگه‌ی به‌كارهێنانی تاكتیكی گه‌ریلا، ٩ سه‌ربازی توركیا  كوژران و یەك سەنگەر و ٢ كامێرای حه‌راری تێكشكان. ڕونیشیکردەوە: سوپای توركیا ٢٩ جار به‌ بۆمبی ئه‌تۆمی تاكتیكی و چه‌كی كیمیایی، ١٠ جار به‌ فڕۆكه‌ی شه‌ڕ، ٨ جار به‌ هه‌لیكۆپته‌ری هێرشبه‌ر، به‌ده‌یان جاریش به‌ تانك، چه‌كی قورس و هاوه‌ن گۆڕه‌پانه‌كانی به‌رخودانی بۆردومان كرد.

هاوڵاتی پارێزگای ئەنبار لەئێستادا دوای نەمانی داعش و دەركردنی ئەندامانی ئەو رێكخراوە تیایدا لەگەشەو ئاوەدانیی سەردەمی خۆیدا دەژی و زۆربەی شارەكانی ئاوەدانكراوەتەوەو دەستی خزمەتگوزاری پێگەیشتووە. ئەم پارێزگایە كە بەدەوڵەمەندی سەرچاوە  سروشتییە جۆراوجۆرەكانی بەناوبانگە لەلایەن حكومەتە یەك لەدوای یەكەكانی عێراقەوە پشتگوێخراوە، تەنیا گرنگی بەنەوت دراوە  تیایدا لەكاتێكدا چەندین جۆر كانزاو فۆسفات و سەرچاوەی دیكەی سروشتی تیادایە. پارێزگای ئەنبار كەوتووەتە رۆژئاوای عێراقەوە، لەڕووی رووبەرەوە گەورەترین پارێزگای عێراقەو  (1/3)ی هەموو رووبەری عێراق پێكدەهێنێت. لەئێستادا وەزارەتی نەوتی عێراق هەوڵدەدات كۆمپانیای ئارامكۆی سعودی بكات بەهاوبەشی خۆی لەدۆزینەوەو وەبەرهێنانی غازدا لەو كێڵگە تازانەی كەوتوونەتە رۆژئاوای ئەو پارێزگایەوە، ئەم پرۆژەیەش ئەگەر سەربگرێت بەگەورەترین پرۆژە لەعێراقدا دادەنرێت و بەپێی لێكۆڵینەوەكان پێشبینیدەكرێت قەبارەی ئەو غازە تیایدا  53 ترلیۆن پێ سێجا بێت. چەند سەرچاوەیەكی فەرمی حكومەت جەختیان لەوەكردووەتەوە كەوەزارەتی نەوتی عێراق چەندین شوێنی دیكەی لەو پارێزگایەدا دەستنیشانكردووە كە نەوتی تیادایە وەك ناوچەكانی سەرسارو رۆژئاوای رومادی، بەڵام قەبارەو بڕەكانیان ئاشكرا نەكردووەو باسیشیان لەوە نەكردووە كەی دەستدەكەن بەوەبەرهێنان تیایدا. د.خەلدون بەسامی بەڕێوبەری گشتی كۆمپانیای كەشفی جیۆلۆجی لەو پارێزگایە دەڵێت: هەموو دۆزینەوە كانزاییەكان لەعێراقدا هەر لەساڵی 1966ەوە بەدەستی عێراقییەكان ئەنجامدراوە، هەروەها كەشفكردنی ئەوەی یەكەمی عێراق لەسەر ئاستی جیهان لەبواری یەدەگی كبریت دووەمی عێراق لەبواری یەدەگی فۆسفات لەجیهاندا لەدوای وڵاتی مەغریبەوە لەلایەن عێراقییەكان خۆیانەوە بووە، ئەویش لەچوارچێوەی دەستنیشانكردنی ئاستی یەدەگی كانزاكان لەساڵی 1986ەوە بۆ ساڵی 1990 كەتوانیمان 10 ملیار تۆن فۆسفات كەشفبكەین، وتیشی: كۆمپانیاكە كار بۆ گەشەپێدانی یەدەگەكان دەكات بەتایبەت لەبواری كاڵای سەرەتایی لەپیشەسازی چیمەنتۆداو تەنانەت چەند كۆمپانیایەكی كەرتی تایبەتیش لەو بوارەدا وەبەرهێنانیان كردووە. لەپارێزگای ئەنبار كێڵگەی عەكازی غازی هەیە كەهێشتا وەبەرهێنانی تیادا نەكراوەو گەورەترین كێڵگەی غازییە لەعێراق، بەپێی پێشبینییەكانیش زیاتر لە 5 ترلیۆن پێ سێجا غازی سروشتی تیادایە، كۆی گشتی غازیش لەبیابانی ئەنبار بە 53 ترلیۆن پێ سێجا مەزەندە دەكرێت. بۆ ئەوەی لەمانای ئەم ژمارەیە تێبگەین، ئەوا ئەم ژمارەیە 15 هەزار جار هێندەی ئەو غازەیە كەعێراق لەئێرانەوە هاوردەی دەكات، واتە ئەم غازەی ئەنبار بەشی 40 ساڵی عێراق دەكات. بەبڕوای شارەزایانیش وەبەرهێنانكردن لەناوچەی عەكاز كە یەدەگەكەی نزیكەی 6 ترلیۆن پێ سێجایەو لەساڵی 1981 دۆزراوەتەوە، بەهۆی چەندین هۆكارەوە نەتوانراوە وەبەرهێنانی تیادا بكرێت دەبێتە دەروازەیەكی فراوان بۆ كۆمپانیاكانی تر بۆ وەبەرهێنانكردن لەسەرچاوە سرووشتییەكانی دیكەدا. سەرچاوە فەرمییەكان جەخت لەوەدەكەنەوە كەكاركردن لەو ناوچانە بەردەوامی هەیەو چەندین تیمی وەزارەتی نەوت خەریكی گەڕان و رووپێویكردنی زەوییەكانی ناوچەكەن بەرلەوەی بڕۆنە قۆناغی هەڵكەندنی بیری نەوت و كێڵگەی غازی. بەپێی رووپێوییە هایدرۆكاربۆنییەكانیش لەو ناوچەیەدا ئاماژەی ئەوە هەیە كەبڕێكی زۆر غازو نەوتی تێدایە، بەڵام ئاماژەكان زیاتر بۆ ئەوە دەڕۆن كە غازی زیاتر تێدابێت و گفتوگۆش لەگەڵ كۆمپانیایەكی جیهانیی بەناوبانگدا بەردەوامی هەیە بۆ گەشەپێدانی ئەو كێڵگانە. بەڵام بەبڕوای شارەزایان گەورەترین بەربەستێك بۆ وەبەرهێنان لەو ناوچەیەدا دروستببێت بواری ئەمنی و بوونی گرووپە چەكدارەكانە، ئەمەش وەهایكردووە كۆمپانیا گەورەكان چاو بەكاروبارەكانیاندا بخشێننەوە لەعێراق بەگشتی و بەتایبەتیش لەپارێزگای ئەنبار، ئەمە جگە لەڕۆتین و گەندەڵی ئیداریش كە ناهێڵن پرۆژەكان بەچاكی بەڕێوەبچن. لەلایەن خۆیەوە حكومەتی خۆجێی ئەنبار جەخت لەباشبوونی دۆخی ئەمنی پارێزگاكە دەكاتەوەو ئاماژە بەوەدەكات بانگهێشتنامەیان بۆ كۆمپانیا گەورەكان لەبواری وەبەرهێناندا ناردووە، بۆ ئەوەی گرێبەست لەبواری نەوت و كشتوكاڵ و پیشەسازی  و كارەبادا ئەنجامبدەن، بەپێی لێكۆڵینەوەكانیش هەر پرۆژەیەكی وەبەرهێنان لەپارێزگاكەدا هاوكاردەبێت لەخستنەگەڕی 1 ملیۆن و 500 هەزار دەستی كار لەپارێزگای ئەنبار.

هاوڵاتی له‌لێدوانێکی ڕۆژنامه‌نوسیدا هاوسه‌رۆکی پارتی یه‌کێتی دیموکرات ڕایده‌گه‌یه‌نێت  تورکیا و سوریا دەیانەوێت خۆبەڕێوەبەری باکور و رۆژھەڵاتی سوریا لەناوببەن، ئاماژه‌شی به‌وه‌کرد شتێک نەماوە بەناوی ئۆپۆزسیۆنی سوریا ئەوەی ھەیە ھەمووی سەر بە سوپای تورکیان. ساڵح موسلیم ھاوسەرۆکی پارتی یەکێتی دیموکرات "پەیەدە" لە میانی بەشداریکردنی به‌که‌ناڵی (کوردسات نیوز) ڕاگەیاندووه‌: لەسەرەتای سەرھەڵدانی قەیرانی سوریاوە، کورد  لەگەڵ دانوستان بووە بۆ چارەسەری کێشەکان، بەڵام حکومەتی دیمەشق ھاوشێوەی ئەنقەرە دەوێت خۆبەڕێوەبەری باکور و خۆرھەڵاتی سوریا لەناوببات. ئاشکراشیکرد، شتێک نەماوە بەناوی ئۆپۆزسیۆنی سوریا ئەوەی ھەیە ھەمووی سەر بە سوپای تورکیان. هەروەها باسی لەوە کرد کە  تورکیا بەشێوەی ناڕاستەوخۆ ھێرشەکانی بۆ سەر ڕۆژئاوای کوردستان چڕکردووەتەوە و تەنھا ئەوە ماوە لە ڕێگەی وشکانییەوە ھێرشەکانی دەستپێبکات.  موسلیم وتیشی، سوپای تورکیا بە تۆپ و درۆن ھێرش دەکاتەسەر ڕۆژئاوای کوردستان و لەو ھێرشانەشدا ھاوڵاتی مەدەنی بوونەتە قوربانی، هاوکات ڕەخنەی توندیشی لە ھاوپەیمانی نێودەوڵەتی گرت کە لە کاتی ھێرشەکانی تورکیا، بێ دەنگی ھەڵدەبژێرن و بیانوی ئەوە دەھێننەوە، تەنھا بۆ شەڕی تیرۆر ھێزیان لە ناوچەکە ھەیە. هاوسه‌رۆکی په‌یه‌ده‌ ئاماژەی بەوەشکرد، بێدەنگی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەرامبەر ھێرشەکانی تورکیا، بەمانای پیلانگیڕییەک دێت دژی گەلی کورد و وڵاتانی جیھانیش کورد لە بەرژەوەندی خۆیان بەکار دەھێنن.

  هاوڵاتى - عەمارعەزیز برای یه‌کێک له‌زیندانیانی بادینان ڕایده‌گه‌یه‌نێت براکه‌ی و زیندانانی دیکه‌ ٢٨ ڕۆژه‌ مانیان له‌خواردن گرتووه‌و دۆخی ته‌ندروستیان خراپه‌، داواش لە هەموو لایەک دەکات رێگە بەهیچ کەسێک نەدەن چیتر دەستى دەستى بە زیندانیانى بادینان بکرێت و بە زووترین کات ئازاد بکرێن. له‌لێدوانێکیدا بۆ (هاوڵاتی) زێدان برایى گۆهدار زێبارى که‌ یه‌کێکه‌ له‌زیندانیانی بادینان ووتى " بەپێى بڕیارەکەى سەرۆکى هەرێمى کوردستان پێش سێ رۆژ ماوەکەیان کۆتایى هاتووە و دەبێت ئازاد بکرێن ، بەپێى زانیاریەکانم  ئەگەر دادگا سەروەر بێت و دەستى حزبى تیادا نەبێت  رۆژى یەکشەم کە دەکاتە 21ى ئاب گۆهدار و هاوڕێیەکانى لەگەڵ زیندانیانى شیلادزێ ئازاد دەکرێن، ئێمەش چاوەرێ دەکەین تا ئەو کات بزانین چ بڕیارێک دەردەچێت ". وتیشی" ماوەى 28 رۆژە مانیانگرتووە لە خواردن دۆخى تەندروستى یان خراپە ، بەووتەى پارێزەرانى دۆسیەکە  بەشێک لە زیندانیان  توشى خوێن بەربوون بوون، چاوەکانیان کز بوونە ، گورچیلە و لەشى ئەوان زۆر لاواز و بێتاقەت بوونە، سەڕەراى هەموو ئەمانە ئیرادەیان زۆر بەهێزە و هەموو کاتێک دەڵێن ئێمە لەسەر تۆمەتى نا دروست زیندانکراوین و لەسەر هەڵویستەکانیان بەردەوامن، ئەوان بەردەوام دەبن لەسەر مانگرتنى خۆیان درۆشمیان یان مردن یان ئازادى".  زێدان ووتیشى " داوا لە هەموو لایەک دەکەین رێگە بەهیچ کەسێک نەدەن چیتر دەستى دەستى بە زیندانیانى بادینان نەکرێت و بە زووترین کات ئازاد بکرێن چونکە بەپێى هەموو پێوەرێک ماوەکەى خۆیان لە زیندان تەواوکردوە "  زیندانیانى بادینان لەمانگى ئەیلول و تشرینى یەکەمى 2020 لەلایەن ئاسایشەوە دەستگیرکران ، نزیکەى 24 مانگە لە زیندان دان و تا ئێستا بەدەل بەروارى و ئۆمێد بەرۆشکى ئازاد کراون. ئەو پێنج چاڵاکوان و رۆژنامەنووسەى بادینان لە 16ى شوباتى 2021لەلایەن دادگاى تاوانەکانى دووى هەولێرە بە "تاوانى تێکدانى ئاسایشى نیشتیمانى" هەریەکەیان بە سزاى شەش ساڵ زیندانکردنیان بەسەردا سەپێنرا و ئەو بڕیارەش کاردانەوەى ناوخۆیى و بیانى لێکەوتەوە. سەرۆکى هەرێمى کوردستان لە شوباتى 2022 بەمەرسومێک لەسەدا 60ى سزاى پێنج چالاکوان و رۆژنامەنوسە سزادراوەکەى بادینانى کەمکردەوە ، بەوتەى کەسۆکارى یەکێک لە زیندانیانى بادینان سێ رۆژ بەسەر وادەکە تێپەریووە و هێشتا لە زیندانن .

هاوڵاتی به‌پێی هه‌واڵێکی ئاژانسی کورد پرێس، گۆڤاری  سیاسی (بی ئێن ئه‌ى) که‌ له‌ ڕۆژهەڵاتی ئەورووپا بڵاوده‌کرێته‌وه‌ هۆشداری داوە له‌وه‌ی که‌ درێژە کێشانی هێرشەکانی تورکیا بۆسەر ناوچە کوردنشینەکانی سووریا دەتوانێت لێکەوتەی مەترسیداری ببێت لەوانه‌ هێرشە بەردەوامەکانی هێزە کوردەکانی سووریا لەناو خاکی تورکیا. ئه‌م گۆڤاره‌ ئاماژه‌ی به‌وه‌ كردووه‌ كه‌ هێرشه‌كانی هێزه‌كانی سووریای دیموكرات به‌ سه‌رۆكایه‌تیی كوردانی سووریا له‌ سێ پارێزگای جیاوازی توركیا ئه‌نجام دراوه‌ و هۆشداری داوه‌ كه‌ ئه‌م بابه‌ته‌ ده‌توانێت له‌ كۆتاییدا ببێته‌ مۆتەکە بۆ توركیا. ئەم گۆڤارە ئاماژەی بەوە داوە کە ڕووسیا دژایەتیی ئۆپەراسیۆنی دووبارەی سەربازیی تورکیای کردووە بۆ سەر کوردەکانی سووریا و دەنووسێت: ئێستا تورکیا ڕووبەڕووی چەند کێشەی گەورە بووەتەوە لەوان، هێرشی هێزە کوردەکانی سووریا بۆسەر خاکی وڵاتەکەی، لەمپەڕ نانەوە بۆ گەڕانەوەی ئاوارە سوورییەکانی دانیشتووی تورکیا و نیشتەجێ کردنیان لە ناوچە کوردنشینەکانی سووریا، ناڕەزایی دەربڕینی هاوپەیمانە سوورییەکانی تورکیا بە ئاسایی بوونەوەی پەیوەندییەکانی تورکیا لەگەڵ حکوومەتی ناوەندیی سووریا، لاواز بوونی پێگەی ڕەجەب تەییب ئەردۆغانی سەرۆکی تورکیا لە هەڵبژاردنەکانی بەردەمدا. لە کۆتاییدا ئەم گۆڤارە وای بۆ دەچێت کە ئەم جۆرە ڕووداوانە دەتوانن لە داهاتوودا ببنە مۆتەکەیەکی جدی بۆ تورکیا. جێگای ئاماژه‌یه‌ چه‌ند ڕۆژێک له‌مه‌وبه‌ر لە ئێستا ناوەندی ڕاگەیاندن و چاپەمەنیی هێزەکانی سووریای دیموکرات ڕایگەیاند کە لە سێ "ئۆپەراسیۆنی تۆڵەسەندنەوەی ڕەوا" لە دژی پێگەکانی سوپای تورکیا لە خاکی ئەو وڵاتە بە گشتی ٧ سەرباز کوژراون.

هاوڵاتی  وەزیری پێشووتری ژینگەی حكومه‌تی هەرێمی کوردستان لە چاوپێکەوتنێکی تەلەەفیزیۆنیدا ئاماژە بە مەترسییەکانی پیس بونی ژینگە دەکات و ڕایده‌گه‌یه‌نێت خواردنەوەی ئاوی بوتڵ کارەساتە. دارا محه‌مه‌د ئه‌مین وەزیری پێشوی ژینگەی هەرێمی کوردستان له‌و چاوپێکه‌وتنه‌دا که‌ له‌گه‌ڵ که‌ناڵی ڕووداو ئه‌نجامی داوه‌ ئاماژە بەوەشدەکات کە  یەکێک لە هۆکارەکانی بڵاو بونەوەی زۆری شێرپەنجە پیسبونی ژینگەو هەڵمژینی هەوای پیسە کە دەبێت بە زوترین کات کاری لەسەر بکرێت. هاوکات باس لە زۆربونی ژمارەی کارگەکانی کوردستان دەکات کە بە پێی پێویست لە ژێر چاودێریدا نین و چەندەها موادی خراپ دەکەنە ژینگەوەو پیسی دەکەن. هه‌روه‌ها ئه‌وه‌شی خسته‌ڕوو کە لە وڵاتە گەورەکان هەموو کارگەکانیان لەژێر چاودێریدان و ئەبێت فیلتەریان هەبیت، تیمەکانی ژینگە پارێزی بەردەوام سەردانیان ئەکەن، ده‌بێت مەرجەکانی ژینگە پارێزی بگرنە بەر و پانتای سەوزای دەوری کارگەکانیان مەرجێکی زۆر گرنگە کە ئەبێت هەبێت کە هیچکام لەمانە لێرە جێبەجێ ناکرێت. ئه‌و وه‌زیره یەکێک لە هۆکارەکانی تری گەراندەوە بۆ زۆربونی ژمارەی دانیشتوان و ئەو ئوتومبێلە زۆرەی بەکاردەهێنرێت، کە هۆکاری بەکارهێنانی ئەم ژمارە زۆرەی ئوتومبێلیشی بۆ نەبونی هۆکاری گواستنەوەی گشتی پێویست گەڕاندەوە. ئه‌و وه‌زیره‌ ئاماژەشی بەوە کرد هۆشیاری هاوڵاتیانیش زۆر گرنگە هەموو هاوڵاتییەک دەتوانێت لە ماڵەکەی خۆیەوە دەست پێبکات بە چاندنی درەخت و سەوز کردنی بەردەم ماڵەکانیان نەک تەنها لەبەر جوانییەکەی بەڵکوو چونکە ئۆکسجینی پێویست دابین دەکات بۆ خاوەن ماڵەکە ، ووتیشی کە  هاوڵاتیان دەبێت  وشیار بن لە بەکارهێنانی بەرهەمە پلاستیکیەکان وەک بەکارهێنانی ژمارەیەکی زۆرى عه‌لاگە و و بەتایبەت بتڵی ئاو خواردنەوە  کە تەندروست نیە و لە هەندێک وڵاتانی جیهان قەدەخەیە.

هاوڵاتی ئێران زیاتر لەنیو سەدەیە هەوڵی رەوانەكردنی مانگی دەستكرد دەدات بۆ بۆشایی ئاسمان و بەوەش بووە بەنۆیەمین وڵاتی جیهان كە توانیویەتی لەو بوارەدا هەنگاو بنێت. ئەو وڵاتە بەهاوكاریی روسیاو بەڕەوانەكردنی مانگی دەستكردی خەیام بۆ بۆشایی ئاسمان كە تێچووەكەی زیاتر لە 40 ملیۆن دۆلارە جارێكی دیكە بووە مایەی گومانی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیی و وڵاتێكی زلهێزی وەك ئەمریكا. ناردنی خەیام بۆ بۆشایی ئاسمان كاردانەوەی ئەمریكاو ئیسرائیل و هەندێك وڵاتی لێكەوتەوە ئەو دوو وڵاتە رایانگەیاند: قوڵبوونەوەی پەیوەندی تاران و مۆسكۆ بەتایبەت لەبواری بۆشایی ئاسماندا مەترسیی بۆسەر ئاسایش و سەقامگیریی جیهان دروستدەكات و بەپێی لێدوانی واشنتۆن و تەلئەبیب ، ئەو مانگە دەستكردە بەئامانجی كاری هەواڵگریی و سەربازیی رەوانەی بۆشایی ئاسمان كراوە.     ئێران 66ساڵ ئەزمونی هەیە بۆ رەوانەكردنی مانگی دەستكرد   ئێران لەسەردەمی دەسەڵاتی پاشایەتیدا بۆ یەكەمجار و دوایین جار لەو سەردەمەدا لەساڵی 1966 یەكەم موشەكی رەوانەی بۆشایی ئاسمان كردووە بۆ جێگیركردنی سیستمی جی پی ئێس- بەمەبەستی كارئاسانی لەبواری كەشناسیی وڵات. بۆ دووەمجار لەمێژووی ئێرانداو یەكەمجار لەسەردەمی دەسەڵاتی كۆماری ئیسلامی ئێراندا لەساڵی 2004 موشەكێكی بەمەبەستی جێگیركردنی مانگێكی دەستكرد بەناوی سەفیر رەوانەی بۆشایی ئاسمان كرد. ئێران بۆ رەوانەكردنی یەكەم مانگی دەستكردی خۆی سودی لەموشەكی شەهابی سێ وەرگرتوە كە توانای بڕینی زیاتر لە دوو هەزار كیلۆمەتری هەیەو بەیەكێك لەموشەكە مەترسیدارەكان لەدژی ئیسرائیل باس دەكرێت. پێش رەوانەكردنی مانگی دەستكردی سەفیر، ئێران چەند تاقیكردنەوەیەكی دیكەی لەبواری بۆشایی ئاسمان ئەنجامداوە كە بەهەنگاوی گرنگ ئەژمار نەكراون بەڵام ئەو وڵاتە لەبواری بۆشایی ئاسمانیدا سودی لەروسیا و ئیتاڵیا وەرگرتووە. لەساڵی 2010 لەچوراچێوەی مانگی دەستكردی ئێكسپلۆرێر بۆ یەكەمجار ژمارەیەك گیانداری وەك مشك و كیسەڵ رەوانەی بۆشایی ئاسمان كرد كە سەرجەم ئەو گیاندارانە لەناوچوون و ئەو هەنگاوەی ئێران شكستی هێنا. چەند جارێكی دیكە مانگی دەستكردی ئێكسپلۆرێر رەوانەی بۆشایی ئاسمان كرایەوەو تەنانەت دواجار بەهۆی شكستی ئەو بەرنامە زانستییەوە پرۆژەی ئێكسپلۆرێر راگیرا. ساڵی 2011 دەزگای هەواڵگریی چین ئاشكرایكرد جموجۆڵە نائاسیی و خێراكانی ئێران ئاماژەیە كەئەو وڵاتە دەیەوێت بەرنامەكانی تایبەت بەبۆشایی ئاسمان پێشبخات و هەنگاوی خێرا بنێت. ساڵی 2013 ئێران لەهەنگاوێكی نوێدا بەناوی پایۆنێر مەیمونێكی رەوانەی 120 كیلۆمەتری ئاسمان كردو دوای 20 خولەك مەیمونەكە بەسەلامەتی گەڕایەوە . ئێران لەئێستادا خاوەنی دوو ناوەندی بۆشایی ئاسمانییە كەیەكێكیان لەپاریزگای قوم و ئەوی دیكەیان لەسیستان و بلوچستانە كەدەوترێت ئەو دوو ناوەندە یەكیان هاوشێوەی ناوەندی بایكۆنور لەكازاخستان و ئەوی دیكەیان هاوشێوەی وێستگەی كەنەدییە كە لەئەمریكا دروستكراوە. ئێران تائێستا زیاتر لەچوار جار شكستی هێناوە لەڕەوانەكردنی مانگی دەستكرد بۆ خولەگەی زەوی بەڵام ئەو وڵاتە رایگەیاندوە پلانی هەیە تا ساڵی 2030 بە پشتبەستن بەخۆی ژمارەیەك زانای ئێران رەوانەی بۆشایی ئاسمان بكات لە كاتێكدا ناردنی كەشتیی ئاسمانی و رەوانەكردنی زاناكان بۆ بۆشایی ئاسمان تەنها لە توانای ئەمریكا و روسیادایە. ئەمریكا بەبەردەوامیی هۆشداریی دەدات لەبەرنامە و پلانەكانی ئێران بەناوی بۆشایی ئاسمانەوە چونكە واشنتۆن روونیكردووەتەوە كە تاران بەبیانوی زانستییەوە گەشە بەبەرنامە موشەكی و سەربازییەكانی دەدات ئەوەش پێچەوانەی بڕیارنامەی ژمارە 2231ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیەكگرتووەكانە. یەكێك لەكێشە سەرەكی و نێودەوڵەتییەكانی ئێران ئەوەیە كەهەندێك وڵاتی وەك ئیسرائیل و سعودیە بەرنامەی موشەكیی تاران بەهەڕەشە بۆسەر وڵاتەكانیان ناودەبەن و ئەمریكاش جەخت لەوەدەكاتەوە نابێت رێگەبدرێت ئاستی بڕینی مەودای موشەكەكانی ئێران بەرزبكرێتەوە.  تاران رایگەیاندووە توانیویەتی موشەكێكی نوێ تاقیبكاتەوە كەدەگاتە كیشوەری ئەوروپاو لەساڵی 2015شدا موشەكێكی نوێ تاقیكردووە كەتوانای بڕینی زیاتر لە دوو هەزار كیلۆمەتری هەیەو دەتوانرێت كڵاوەی ئەتۆمیی لێببەسترێت.   روسیا خەونی خەیام بۆ ئێران دەهێنێتەدی دوای ئەوەی ئێران رایگەیاند مانگێكی دەستكردی بەناوی خەیام بەمەبەستی رووپێوی رەوانەی بۆشایی ئاسمان كردووە، ئیسرائیل و ئەمریكا دژی ئەو هەنگاوە هاوبەشەی مۆسكۆو تاران وەستانەوە و باڵیۆزخانەی روسیا لەتاران رایگەیاند ئەو مانگە دەستكردە لەلایەن كۆمپانیاكانی وڵاتەكەیانەوەو لەسەر داوای ئێران دروستكراوە. رۆژی سێشەممە (9/8/2022) لەوێستگەی بایكۆنور لەوڵاتی كازاخستانەوە بەموشەكی سایوزی روسی مانگی دەستكردی خەیام رەوانەی بۆشایی ئاسمان كرا. بەوتەی بەپرسانی ئاژانسی بۆشایی ئاسمانی ئێران ئەو مانگە دەستكردە دوای 90 خولەك لە 500 كیلۆمەتریی خولگەی زەوی جێگیر بووەو زانیارییەكانی گواستوەتە بۆ ناوەندی كۆنتڕۆڵی ئاسمانیی وڵاتەكە. بەرپرس و میدیاكانی ئێران لەگەڵ راگەیاندی سەركەوتنی پرۆسەی ناردنی خەیام بۆ بۆشایی ئاسمان، ئاماژەیان بەوە كردووە كەمانگە دەستكردەكە لەلایەن وڵاتەكەوە دروستكراوە بەڵام باڵیۆزخانەی روسیا لەتاران رایگەیاند ئەو مانگە دەستكردە لەسەر داوای ئێران و لەلایەن روسیاوە دروستكراوە. ئەركی خەیام كە 40 ملیۆن دۆلار تێچوەكەیەتی، چاودێریی ئاسمانی ئێرانەو تۆماری ڤیدیۆیی و وێنەیە بەتوانای نزیكیی یەك مەتر لەزەوی واتە ئەو مانگە دەستكردە لەبۆشایی ئاسمانەوە دەتوانێت وێنەیەك تۆمار بكات كە لەنزیكیی یەك مەترەوە دەچركێنرێت. رۆژنامەی هائارتسی ئیسرائیلی لەزاری بەرپرسانی وڵاتەكەیەوە بڵاویكردوەتەوە ناردنی خەیام ئاماژەیە بۆ ئەوەی ئێران نایەوێت پابەندی رێككەوتنی ئەتۆمیی بێت و پلانی مەترسیداری هەیە بۆ ناوچەكە. لەلایەكی دیكەوە بەرپرسێكی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا كەنەیویستوە ناوی ئاشكرابكرێت بەئاژانسی ئەنادۆڵی توركیا-ی راگەیاندووە؛ ئەو مانگە دەستكردەی ئێران كە روسیا رەوانەی بۆشایی ئاسمانی كردووە بۆ مەبەستی هەواڵگریی و سەربازیی بەكاردەهێنرێت. ئێران لەماوەی 66 ساڵدا 13 مانگی دەستكردی بەموشەكی وڵاتەكەی رەوانەی بۆشایی ئاسمان كردووە كەزۆربەیان لەقۆناغی یەكەمداو هەندێكجاریش لەقۆناغەكانی دیكەدا شكستیان هێناوە.    

هاوڵاتی ئێران و ئەمریكا هەردووكیان مەیلی گەڕانەوەیان بۆ رێككەوتنی ئەتۆمیی هەیە بەڵام ئەوانەی زیاتر لەهەموو كەسێك چاوەڕوانی زیندوكردنەوەی ئەو رێككەوتنەن دانیشتوانی ئێرانن كەپێنج ساڵە خراپترین دۆخی ئابورییان لەمێژووی ئەو وڵاتە ئەزموون كردووە. وڵاتی چین رایگەیاندووە كشانەوەو راگرتنی رێككەوتنی ئەتۆمیی لانیكەم زیانی 200 ملیار دۆلاری لەئەمریكاو زیانی 500 ملیار دۆلاری لەئێران داوە. ئەمریكا پێش ئەوەی دەست بەسزا ئابورییەكانی لەدژی ئێران بكات لەساڵی 1979 بەبڕی چوار ملیار دۆلار كاڵای رەوانەی ئێران كردووەو لەبەرامبەردا بڕی نزیكەی سێ ملیار دۆلار كاڵای لەئێرانەوە هاوردە كردووە واتە ئاستی بازرگانیی ئەو دوو وڵاتە لەو سەردەمەدا و 43 ساڵ پێش ئێستا نزیكەی شەش ملیار دۆلار بووە كەبەراورد بەئێستا رەنگە ژمارەیەكی زۆر گەورە بێت. ئاستی بازرگانیی ئێران و ئەوروپاش لەسایەی سزاكانی ئەمریكا بووەتە مایەی خێر بۆ توركیا، بەوتەی بەرپرسانی ژووری بازگانیی ئێران، وڵاتەكەیان لەپێنج مانگی ئەمساڵدا بەبەهای 464 ملیۆن دۆلار كاڵای رەوانەی ئەوروپا كردووە لەكاتێكدا توركیا هەر لەو ماوەیەدا 40 ملیار دۆلار كاڵای هەناردەی ئەوروپا كردووە بەوەش ئەو وڵاتە 87 هێندەی ئێران كاڵای رەوانەی ئەوروپا كردووە. تەنها یەك رۆژ دوای كۆتایی دوایین خولی دانوستانەكانی ڤیەننا-ی پایتەختی نەمسا بۆ گفتوگۆ ئەتۆمییەكان نرخی هەر دۆلارێك لەبازاڕەكانی ئێران لە 32 هەزار تمەنەوە بۆ 31 هەزار دابەزی بۆیە گومانی تێدا نییە رێككەوتنی ئەتۆمیی لانیكەم باری گرانی ئابوریی لەسەر شانی دانیشتوانی ئێران كەمتر دەكاتەوە. ئەگەری زیندوكردنەوەی رێككەوتنی ئەتۆمیی دەبێتە هۆی دووبارە دەستپێكردنەوەی یاسای فرۆشی نەوت و غازی ئێران كە پێشتر ساڵانە زیاتر لە 150 ملیار دۆلار داهاتەكەی بووەو هاوكات ئەو وڵاتە دەتوانێت دەستبكاتەوە بەبازرگانیی لەگەڵ ئەوروپاو ئەمریكا و زۆربەی وڵاتانی جیهان. بانكی جیهانی لەنوێترین راپۆرتی خۆیدا ئاشكرای كردووە كە ئێران لەسێ ساڵی رابردوودا زۆرترین هەڵاوسانی ئابوریی لەمێژوی وڵاتەكەیدا تۆمار كردووە ئەگەر گۆڕانكاریی لە داهات و سیاسەتی ئابوریی ئەو وڵاتەدا روونەدات ئەوە بەتەواوەتی لەگەشەی ئابوریی دەوەستێت. ئێران پلانی هەبووە دوای رێككەوتنی ئەتۆمیی لەساڵی 2015 ئاستی هەڵاوسانی ئابوریی وڵاتەكەی بۆ 7% دابەزێنێت بەڵام ئاستی ئێستای هەڵاوسانەكەی دەگاتە 52 بۆ 85 لەسەدا. سزا ئابورییەكانی ئەمریكا لەچەندساڵی رابردوودا وایكردووە بانكی ناوەندیی ئێران نەتوانێت ئاڵوگۆڕی دراو لەگەڵ زۆربەی وڵاتانی جیهان بكات و هەر ئەوەش وایكردوە بانكی ناوەندی ئەو وڵاتە تالێواری هەڵدێر ببات و بەوتەی بەرپرسانی ئەو بانكە: لەسێ ساڵدا ئاستی هەڵاوسان لە 12% بۆ زیاتر لە 40% بەرزبووەتەوە. دوای ئەوەی ئەمریكا لەساڵی 2018 لەرێككەوتنی ئەتۆمیی كشایەوە زیاتر لە (122) ملیار دۆلاری ئێران لەبانكەكانی جیهان بلۆككراو دوای دوو ساڵ لەهەوڵەكانی تاران تەنها چوار ملیار دۆلار بۆ خەزێنەی ئێران گەڕایەوە كەئەگەر رێككەوتنی ئەتۆمیی جارێكی دیكە بخرێتە بواری جێبەجێكردنەوە، ئەو پارەیە ئازاد دەكرێت و ئاهێك بەبەری ئابوریی ئێراندا دەكاتەوە. شەوی دووشەممە (15/8/2022) ئێران بە فەرمی وەڵامی پێشنیارەكانی ئەوروپای دایەوە بۆ زیندوكردنەوەی رێككەوتنی ئەتۆمیی بەڵام جۆزێپ بۆرێڵ، بەرپرسی سیاسەتەكانی یەكێتی ئەوروپا لەگەڵ ستایشی وەڵامدانەوەكەی تاران، رایگەیاند؛ ناتوانێت ناوەڕۆكی وەڵامەكە ئاشكرابكات و ئەوان تەنها دەیانەوێت لایەنەكان لەیەكتر نزیك بكەنەوە. ئەمیر عەبدوڵاهیان، وەزیری دەرەوەی ئێران دوای رادەستكردنی وەڵامی وڵاتەكەی بۆ ئەوروپا رایگەیاندووە؛ تاران خوازیاری پابەندبوونی لایەنەكانە بەبەردەوامبونی رێككەوتنی ئەتۆمیی و لەو چوارچێوەیەشدا پێویستە دڵنیایی بدرێت كە جارێكی دیكە هیچ لایەك لە رێككەوتنەكە نەكشێتەوە. بەرپرسانی تاران بەبەردەوامیی جەختیان لەدوو داواكاری كردوە كەیەكێكیان بریتیە لەوەی سوپای پاسدارانی كۆماری ئیسلامی ئێران لەلیستی تیرۆر دەربهێنرێت و داواكاریی دوەمیشیان ئەوەیە چیتر بەئاڵوگۆڕ لەدەسەڵاتەكان لەناوخۆی ئەمریكا تاكلایەنە بڕیار لەكشانەوە لەو رێككەوتنە ئەتۆمییە نەدرێت وەك ئەوەی دۆناڵد ترمپ سەرۆكی پێشوی ئەو وڵاتە لەساڵی 2018 كردی. رۆبەرت مالی، پسپۆڕی ئەمریكی بۆ كاروباری ئێران رایگەیاندوە: كێشەی سەرەكیی ئەوەیە تاران داوای كردووە نابێت ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆم چیتر بەرنامەی ئەتۆمیی ئێران بخاتە ژێر گومانەوە و پاشگەزببێتەوە لەچاودێرییە وردەكانی وێستگە ئەتۆمییەكان. مالی ئاماژەی بۆ ئەوەشكردوە: ئەگەر ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆم پاكانە بۆ بەرنامە ئەتۆمییەكەی ئێران دەرببڕێت ئەوا ئەمریكا واژۆ لەسەر رێككەوتنەكە دەكات، بەڵام ئێران و ئاژانسی ئەتۆم ناكۆكیان هەیەو ئاژانس پێداگریی دەكات كەئێران وردەكارییەكانی ئەم دواییانەی زیادكردنی پیتاندنی یۆرانیۆمی لە 5% بۆ 60% ئاشكرانەكردووەو رادەستی ئەو ئاژانسەی نەكردووە. ئێران داوای داخستنی سێ دۆسیەی لەئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆم كردووە كە بەپێی راپۆرتەكان سێ وێستگەی ئەتۆمیی ئەو وڵاتە یۆرانیۆمی پیتێنراوی نایاسایی و تەشەنەكراوی تێدا بەدی كراوە. ئەو بەرپرسەی ئەمریكا وتوویەتی» تا ئەوكاتەی واشنتۆن و تاران لەسەر هەموو شتەكان رێككنەكەون وەك ئەوە وایە لەسەر هیچ شتێك رێككنەكەوتبن». لەلایەكی دیكەوە: جۆزێپ بۆڕێڵ، بەرپرسی سیاسەتی دەرەوەی یەكێتی ئەوروپا رایگەیاندوە: هیچ بڕگەو بابەتێكی دیكە نەماوە بۆ دەقی ئەو رەشنووسەی بەمەبەستی گەڕانەوەی لایەنەكان بۆ رێككەوتنی ئەتۆمیی ئامادەكراوە تەنها ئەوەی ماوەتەوە واژۆكردنی لایەنەكانی بەشداری ناو رێككەوتنی ئەتۆمییەكەی ئێران و (ئەمریكا، روسیا، چین، بەریتانیا، فەرەنسا + ئەڵمانیا)یە.