هاوڵاتی دوای 10 ساڵ دواجار ئێران بە كردنەوەی تونێلێكی 36 كیلۆمەتری دەیەوێت قەیرانی وشكبونی دەریاچەی ورمێ چارەسەر بكات كە بڕیارە ساڵانە 300 ملیۆن مەتر سێجا ئاو لە پیرانشار بەرەو دەریاچەكە بگوازێتەوە، بەڵام ئەو پڕۆژەیە بە بانگەشەیەكی دەسەڵاتی كۆماری ئیسلامی لەقەڵەم دەدرێت كە زیانەكانی لە سودەكانی زۆر زیاترە. زیانی ئەو پڕۆژەیە جگە لە ناوخۆی رۆژهەڵاتی كوردستان بەرۆكی هەرێمی كوردستان دەگرێتەوە چونكە دەبێتە مایەی كەمبونەوەی ئەو سەرچاوانەی كە دەڕژێنە زێ بچوك. ئەگەرچی بەرپرسانی ئێران رایانگەیاندوە تەنها لەو كاتانەدا ئاوی بەنداوی كانی سێو بۆ دەریاچەی ورمێ بەر دەدرێتەوە كە كاتی كشتوكاڵ نەبێت و زیان بە دانیشتوانی ناوچەكە نەگەیەنێت و رەچاوی مافی ئاوی وڵاتانی دراوسێ دەكرێت، بەڵام بڕیارە رێژەی ئەو ئاوەی كە رەوانەی دەریاچەكە دەكرێت بەپێی توانا و پێویستی بۆ دوو هێندە زیادبكرێت كە ئەوەش دەبێتە مایەی كەمبونەوەی زۆربەی سەرچاوە ئاوییەكانی سەر زەوی و ژێر زەوی لە سنوری نێوان رۆژهەڵات و هەرێمی كوردستان. محەمەد سادق موعتەمیدیان، پارێزگاری ورمێ و ئەندامی دەستەی بوژاندنەوەی دەریاچەی ورمێ رایگەیاندوە پڕۆژەی گواستنەوەی ئاوی كانی سێو بە بودجەی (150) ملیار تومەن لە رابردودا كە دەكاتە نزیكەی سێ ملیۆن و 300 هەزار دۆلار لە ماوەی حەوت مانگدا لە لایەن ناوەندی (خاتەمولئەنبیا)ی سەر بە سوپای پاسداران جێبەجێكراوە. ئێران گەیاندنی ئاوی لە بەنداوی كانی سێو لە سەردەشت بۆ دەریاچەی ورمێ بە گەورەترین پڕۆژەی ژینگەپارێزیی رۆژئاوای كیشوەری ئاسیا ناودەهێنێت لەكاتێكدا ئەو پڕۆژەیە بە هۆكارێك بۆ وشكبونی سەرچاوەكانی ئاوی سەردەشت و پیرانشار لەقەڵەم دەرێت كە هاوسنورن لەگەڵ هەرێمی كوردستان. پلانی سوپای پاسداران لە كانی سێو بۆ زێی بچوك لە (24/2/2023) بە ئامادەبونی ئیبراهیم رەئیسی، سەرۆك كۆماری ئێران لە پارێزگای ورمێ بەشی یەكەمی گواستنەوەی ئاو بۆ دەریاچەی ورمێ لە بەنداوی كانی سێو دەستی پێكرد كە شەش ساڵی خایاندوە و ئەوەش لە میدیاكانی سەر بە دەسەڵاتی وڵاتەكەوە بە پڕۆژەیەكی گەورەی ژینگەیی وەسفكرا كە گوایە لەلایەن كابینەی حكومەتی ئێستا جێبەجێكراوە. بەنداوی كانی سێو لە پیرانشار روبەرەكەی لە 20 كیلۆمەتر نزیك دەبێتەوە و توانای گلدانەوەی ئاوی لە نێوان 221 ملیۆن بۆ 713 ملیۆن مەتر سێجا هەیە و كە ئاوی گلدراوەی ئەو بەنداوە لە رێگەی 36 كیلۆمەتر تونێل كە هەشتا مەتر دەكەوێتە قوڵایی زەوی و 11 كیلۆمەتر جۆگە و كەناڵی ئاو و 28 كیلۆمەتر روباری گادەر دواجار دڕژێتە دەریاچەی ورمێ. بە گشتی دەیان روباری بچوك و گەورە دەڕژێنە بەنداوی كانی سێو كە بەرچاوترینیان چەمەكانی (كەڵوێ، كەڵۆسێ، ریزی، خدراوێ، خاسی، بادیناوێ، پردانان)ە. كۆماری ئیسلامی ئێران رایگەیاندوە بڕی 980 ملیۆن دۆلار بۆ قۆناغی یەكەمی گەیاندن و گواستنەوەی ئاوی كانی سێو بۆ دەریاچەی ورمێ خەرجكراوە و 26 پڕۆژەی دیكە بۆ بوژاندنەوەی دەریاچەكە جێبەجێ دەكرێت كە زۆربەیان لە لایەن كۆمپانیاكانی سەر ناوەندی خاتەمولئەنبیا كە خاوەندارێتییەكانیان دەگەڕیتەوە بۆ سوپای پاسداران جێبەجێكراوە. كەمال حسێن پور، نوێنەری پیرانشار لە پەرلەمانی ئێران رایگەیاندوە؛ ئەو پڕۆژەیە و گەیاندنی ئاو بە تونلێل بۆ دەریاچەی ورمێ، كانی و بیری ئاوەكانی ناوچەكە وشك دەكات و ئەوەش قەیرانی دیكەی كەمئاویی بۆ دانیشتوانی ئەو ناوچانە دروست دەكات. یەكەم قۆناغی گواستنەوەی ئاوی كانی سێو بەرۆكی سەرجەم ئەو روبارو سەرچاوانە دەگرێت كە دەڕژێنە زێی بچوك لەهەرێمی كوردستان و هاوشێوەی ساڵانی رابردو كێشەی گلدانەوە و گرتنەوەی ئاو لە لایەن ئێرانەوە دەبێتە كارتێكی فشار دژی هەرێم و تەنانەت عێراقیش. ئاوی كانی سێو دادی دەریاچەی ورمێ نادات لەلێكۆلینەوە زانستییەكاندا سەبارەت بە بوژاندنەوەی دەریاچەی ورمێ دەركەوتوە كە دەبێت ئاوی ئەو دەریاچەیە بگاتە ئاستی هەزار و 274 مەتر بۆ ئەو مەبەستەش پێویستی بە زیاتر لە سێ ملیار مەتر سێجا ئاو لە ساڵێكدا هەیە، بەڵام پڕۆژەكەی ئێستای ئێران تەنها 300 ملیۆن مەتر سێجا ئاو دەگەیەنێتە دەریاچەكە. بە پێی دوایین ئامار لە 10 ساڵی رابردوودا بڕی سێ ملیار و 600 ملیۆن مەتر سێجا ئاوای دەریاچەی ورمێ بەهۆی زیادەڕوییەكانەوە كەمی كردوە و تەنها لە ساڵی رابردودا هەزار و 500 كیلۆمەتر لە روبەڕەكەی بە تەواوەتی وشكبوە لە كاتێكدا برێار بوو چوار ملیار دۆلار لە ماوەی ئەو 10 ساڵەدا بۆ بوژانەوەی دەریاچەكە تەرخان بكرێت. بیابانێكی وشك و سوێر دەریاچەی ورمێ كە بە دەریاچەی خوێ ناو دەهێنرێت بە گەورەترین دەریاچەی كوردستان و لە ساڵی 1998 بە 25ەمین دەریاچەی گەورەی جیهان لەقەڵەم دراوە، ئەگەر ئەو دەریاچەیە لە قەیرانی بێ ئاویی رزگاری نەبێت مەترسی رودانی خوێبارین هاوشێوەی خۆڵبارین هەیە كە ئەوەش بە روداوێكی مەترسیداری ژینگەیی ناودەهێنرێت. روبەری دەریاچی ورمێ كە دەكەوێتە رۆژهەڵاتی كوردستان لە ساڵی رابردوودا سێ هەزار و 607 كیلۆمەتر دوجا بوە بەڵام ئەمساڵ روبەرەكەی بۆ دوو هەزار و 396 كیلۆمەتر كەمی كردوە. وشكبوونی ئەو دەریاچەیە ژیانی 14 ملیۆن كەس دەخاتە مەترسییەوەو رووبەری پێنج هەزار و 257 كیلۆمەتر زەویش لە نزیك ورمێ دەبێتە بیابانی خوێ. دەریاچەی ورمێ 22 ساڵە روبەڕوی وشكەساڵی دەبێتەوە و ساڵی 2015 لە وێنەكانی مانگی دەستكرددا دەركەوتوە نزیكەی 88٪ی وشكبوە و ئەمساڵیش بە پێی خەمڵاندنەكان و وێنەكانی مانگی دەستكرد زیاتر لە 95٪ی ئاوەكەی وشكبوە و دەریاچەكە بوەتە بیابانێك لە خۆڵ و خوێ. دەسەڵاتی ئێران لەساڵی 2012 ناوەندی بوژاندنەوەی دەریاچەی ورمێی پێكهێنا و بڕیاربوو لەچوارچێوەی پلانێكی 10 ساڵیدا قەیرانی وشكبونی دەریاچەكە چارەسەر بكرێت. لە سەرەتای بەهاری ساڵی رابردوودا تەنها 25 سانتیمەتر ئاستی ئاوی دەریاچەی ورمێ بەرزبوەتەوە كە ئەویش بەهۆی بەرزبونەوەی پلەكانی گەرما 22 سانتیمی بووە بەهەڵم و تەنها سێ سانیتم لەئاوی ساڵی رابردوی تێداماوە. ئاستی ئاوی ئێستای دەریاچەی ورمێ دوو ملیار و 480 ملیۆن مەتر سێجایە، ئەو بڕە لە ساڵی رابردوودا یەك ملیار و 440 ملیۆن سێجا بووە، لەكاتێكدا ئەو دەریاچەیە دەبێت لە حاڵەتی ئاسایی خۆیدا 13 ملیار مەتر سێجا ئاو لەخۆی بگرێت. لە راپۆرتەكانی تیمی كۆنتڕۆڵی قەیرانی دەریاچەی ورمێ دەركەوتووە ئەو دەریاچەیە پێوییستی بە پێنج تا 12 ملیار مەتر سێجا ئاو هەیە بۆ ئەوەی كارەساتی سروشتی لەو ناوچەیەی رۆژهەڵاتی كوردستان و دەوروبەری روونەدات. پێشتر بەڕێوبەری كۆنتڕۆڵی قەیرانەكانی پارێزگای ورمێ رایگەیاند: 95٪ی ئاوی دەریاچەكە كەمی كردوە و دەریاچەی ورمێ لە هەموو كاتێك زیاتر مەترسیی وشكبونی لەسەرە. پلانی هەڵەی بەكارهێنانی ئاو و گۆڕینی رێڕەوی ئەو سەرچاوانەی كە پێشتر دەڕژایە دەریاچەی ورمێ، هۆكاری سەرەكی وشكبونی دەریاچەكە بووە چونكە ئاوی ئەو دەریاچەیە بەشێوەیەكی نەگونجاو بۆ كشتوكاڵ و كارگە پیشەسازییەكانی پارێزگای تەبرێز و چەند ناوچەیەكی دیكە لەئێران بەكار دەهینرێت. ساڵانە زیاتر لە یەك ملیۆن و 200 تۆن سێو لەپارێزگای ورمێ بەرهەمدەهێنرێت كەسەرچاوەی ئاودانی باخە سێوەكانی ئەو سنورە ئاوی دەریاچەكەیەتی، بەڵام بەوتەی بەرپرسانی پارێزگاكە نزیكەی 500 تۆن لەو سێوە لەژێر دارەكاندا دەمێنێتەوەو دەڕزێ و خراپ دەبێت چونكە بە سیستمی كشتوكاڵی ئێستای ئێران هەر كیلۆیەك سێو زیاتر لە 100 لیتر ئاوی پێویستە كەئەوەش كاریگەرییەكی زۆری لەسەر كەمبوونەوەی ئاوەكە هەیە. ئێران و ئاو ئێران كە لە رابردودا دەیانجار بە بیانوی بونی پارتەكانی رۆژهەڵاتی كوردستان بە ئاگر و ئاسن و بەهەموشێوەیەك هێرشی سەربازیی دژی هەرێم ئەنجام داوە دور نییە بە بیانوی بوژاندنەوەی دەریاچەی ورمێ سەرچاوەكانی ئاوی هەرێمی كوردستان وشك نەكات بە تایبەت كە پڕۆژەی بەناو بوژانەوەی ورمێ لە لایەن سوپای پاسدارانەوە جێبەجێ دەكرێت.
بەریتانیا رایگەیاند ئەگەر رێککەتنی ئەتۆمیی بۆ راگرتنی بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران شکست بێنێت ئەوا بژاردەی دیکە دژی ئەو وڵاتە بەکاردەهێنرێت. بێن واڵاس، وەزیری بەرگریی بەریتانیا لە لێدوانێکدا بۆ پێگەی (ئەلعەرەبیە) رایگەیاند؛ ئاشکرابونی یۆرانیۆمی پیتێنراو 90% لە ئێران ئاماژەیەکی رونە کە بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئەو وڵاتە ئاشتیخوازانە نییە و دەبێت بە زوترین کات رێگریی لێبکرێت. بێن واڵاس وتویەتی: لە ئەگەری شکستی دانوستانە ئەتۆمییەکان هەمو بژاردەکان بۆ رێگریی لە ئێران بە ئامانجی دروستکردنی چەکی ئەتۆمیی لە سەر مێزە. بە وتەی وەزیری بەرگریی بەریتانیا لە ئێستادا هەڵسوکەوت و جموجۆڵەکانی کۆماری ئیسلامی ئێران شەڕەنگێزانەیە و بەرپرسیارێتیی تێدا بەدی ناکرێت. ئەوە جەختی کردوەتەوە کە بەریتانیا وەک لایەنێکی بەشداری رێککەوتنی ئەتۆمیی ئێران و وڵاتانی 5+1 هەوڵەکانی بەردەوام دەبێت بۆ راگرتنی گەیشتنی ئێران بە قۆناغی دروستکردنی چەکی ئەتۆمیی. ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆمیی ئاشکرای کردوە یۆرانیۆمی پیتێنراوی 84% لە یەکێک لە وێستگە ئەتۆمییەکانی ئێران دۆزراوەتەوە و بەرپرسانی ئێرانیش وتویانە پیتاندی یۆرانیۆم لە ژمارەیەک لە وێستگەکانی وڵاتە تەنها بە رێژەی 60% بوە و ئەوەی دۆزراوەتەوە بە هەڵکەوت بوە. بە پێی رەشنوسی خاڵەکانی رێککەوتنی ئەتۆمیی ساڵی 2015 ، نابێت پیتاندنی یۆرانیۆمی ئێران لە رێژەی 5% زیاتر بەرز بکرێتەوە بەڵام بە کشانەوەی ئەمریکا لەو رێککەوتنە تاران بڕیاریدا رێژەی پیتاندنی یۆرانیۆمی بۆ 60% بەرز بکاتەوە.
هەر ئوتومبێلێکی بێ سەرەتا له شوێنی ڕێگەپێنەدراودا ڕابگیرێت دەستی بەسەردادەگیرێت بەڕێوەبەرایەتیی هاتوچۆی هەڵەبجە ئەمڕۆ پێنجشەممە 2ی1ی2023 لە راگەیەنراوێکدا بڵاویکردەوە: " رۆژانە بە بەردەوام ئۆتۆمبێلێکی زۆر بە نایاسایی لە سەنتەری شاری هەڵەبجە بە تایبەت شەقامەکانی دووڕێگا، شەقامی گشتی، شەقامی م. نەناسراو، عیـــــادەکان ، پاسەکان، سەنتەرو ئیمـام، پارك دەکرێن بە شێوازی نایاسایی یان بە دوو ئاڕاستە کە ئەمەش گرفت و جەنجاڵیەکی زۆری دروستکردووە لە ناوشار و هاتوچۆی بە گشتی پەكخستووە"، "لە ئەمڕۆوە رۆژانە لە لایەن مەفرەزەکانی هاتوچۆوە سەرپێچی شۆفێرانی سەرپێچیکار تۆماردەکرێت و سزادەدرێن. دەربارەی ئوتومبێلە بێ سەراتاکان هاتوچۆ ئاماژەی بەودا،ئەو ئۆتۆمبێلانەش کە بێ سەرەتان لە لایەن مەفرەزەکانەوە بە فلات باردەکرێن رێکاری یاسایی دەگیرێتە بەر لەگەڵیاندا.
پارتی ، داوای دیاریکردنی کاتی لە هەڵبژاردن له سەرۆكی هەرێم دەکات كۆمیتهی ناوهندیی پارتی دیموكراتی كوردستان ئەمڕۆ پێنجشەممە 2ی3ی2023 بەسەرپەرشتی مەسعود بارزانی سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان كۆبوەوە و لەسەر هەڵبژاردن سوربوونی پارتی دووپاتكرایهوه لهسهر ئهنجامدانی ههڵبژاردن له کاتی دیاریكراودا، بۆ ئهمهش داواكراوە سهرۆكی ههرێم بهگوێرهی یاسا ڕۆژی ئهنجامدانی ههڵبژاردن دیاریبكات. دەقی راگەیەندراوی کۆبونەوەکە: دهقی راگهیاندراوی كۆبوونهوهی كۆمیتهی ناوهندیی پارتی دیموكراتی كوردستان: ئهمڕۆ، پێنج شهممه 2ی ئاداری 2023، به سهرپهرشتی سهرۆك مهسعود بارزانی، كۆمیتهی ناوهندیی پارتیمان، كۆبوونهوهی ئاسایی خۆی ئهنجام دا. كۆبوونهوه، دوای ساتێك وهستان و نواندنی رێز و نهوازش بۆ شههیدانی كوردستان سهروهریان بارزانی نهمر و كاك ئیدریسی ههمیشه لهیاد، بهگوێرهی خشتهی ئامادهكراو ئهو تهوهرانهی خوارهوهی تاوتوێی كرد و، بڕیار پێویست سهبارهت به چهند بابهتێك وهرگیرا: - بابهتی پرۆسهی سیاسیی عێراق و پهیوهندییهكانمان لهگهڵ حكومهتی فیدراڵی، پارتیمان بهگوێرهی رێككهوتنێكی سیاسی به هاوبهشی لهگهڵ هاوپهیمانی ئیدارهی دهوڵهت بهشداری پێكهێنانی كابینهی بهڕێز محهمهد شیاع سودانی كردووه و، به سازان كارنامهیهكی هاوبهش ئامادهكراوه كه ویست و بۆچوونی لایهنهكانی بهشدار له كابینهی نوێی به ڕوونی تێیدا رهنگی داوهتهوه، كۆبوونهوه پشتیوانی بۆ سهرۆك وهزیران و كابینهكهی دووپاتكردهوه و، چاوهڕوانی جێبهجێكردنی ناوهرۆكی رێككهوتنهكان و بڕگه و خاڵهكانی كارنامه پهسهندكراوهكهین، بۆ ئهم مهبهستهش لایهنه پهیوهندیدارهكان راسپێردران بۆ بهدواداچوون و لهبهرچاوگرتنی ئهو كاتهی بۆ جێبهجێكردنی دیاریكراوه. - بابهتی پهیوهندییهكانمان لهگهڵ لایهنهكانی بهشدار له پرۆسهی سیاسیی عێراقدا، گۆڕانكاری و ڕووداوهكانی ناوچهكه بهگشتی و عێراق بهتایبهتی پێویستی به ههڵوهستهكردن و لێكدانهوهی سیاسی جدین، بۆیه لهلایهن سهرۆك بارزانی و پارتیمان بهردهوام ههڵسهنگاندن بۆ ئهو بابهتانه دهكرێت، كه بهشێك لهم گۆڕانكاری و ڕووداوانه راستهوخۆ یان نا ڕاستهوخۆ كاریگهریان دهبێ له دروستكردنی ئاڵۆزی سیاسی یاخود ئابووری و ئهمنی، بۆ ئهم مهبهسته پێویسته ئاڵنگاری و چارهسهریهكانیان بزاندرێ و لهگهڵ لایهنهكانی بهشدار له ئیدارهی دهوڵهت ههماههنگی و بیروڕاگۆڕینهوهی بهردهوام ههبێت بهتایبهتی كه بهشێك لهو كێشه و گرفتانهی دێنهپێش پهیوهندییان به بژێوی هاوڵاتیان و ئاسایشی كۆمهڵایهتیهوه ههیه، كۆبوونهوه ههڤاڵانی پهیوهندیداری ڕاسپارد بۆ ئامادهگی تهواو و جێبهجێكردنی ئهوهی كه پێویسته لهو بارهوه. - بابهتی پهیوهندییهكانی ناوخۆ و دهرهوهی كوردستان، لهژێر رۆشنایی بڕیاری پێشوومان بۆ ههڵدانهوهی لاپهڕهیهكی نوێ له پهیوهندییهكان، ههڵسهنگاندنی وردكرا بۆ ههنگاوهكان لهو بارهیهوه و، سهردانی شاندی پارتیمان بۆ لای حزب و لایهن و پێكهاتهكانی كوردستان خرایه بهرباس و گفتوگۆكردن و به پهسهندزانرا ئهو ههنگاوانه بهردهوامیان ههبێت و پرۆسهكه پهرهی پێبدرێت، هاوكات پهره به پهیوهندییهكانی دهرهوهمان بدهین. - بابهتی سهردان و دانوستانهكانی شاندی حكومهتی ههرێم لهگهڵ حكومهتی فیدراڵ له بواری بودجه و یاسای نهوت و غاز و پرسی پێشمهرگه و ڕهشنووسی یاسای ئهنجوومهنی فیدراڵی گهیشتووهته قۆناغێكی باش و لهههردوولا تێگهیشتن و گهیشتن به چارهسهری هاوبهش دهبینرێت، كۆبوونهوه سوپاسی ههوڵ و كۆششهكانی حكومهتی ههرێم و شاندهكهی كرد بۆ ئهم بابهته گرنگه. - سهبارهت به ڕێككهوتنی شنگال، چهند ساڵێكه ئهم ڕێككهوتنه كراوه كه چارهسهرێكی گونجاوه و له سوودی هاوڵاتیانی دهڤهری شنگاله، بهڵام ههندێ لایهنی ناوخۆیی و دهرهكی ئاستهنگیان بۆ جێبهجێكردنی خاڵهكانی رێككهوتنهكه دروستكردووه و كێشهكان به چارهسهرنهكراوی ماونهتهوه، كۆبوونهوه ئاماژهی بهوهشدا كه ههندێ لایهن دهیانهوێت بهشێوهیهكی دیكه مامهڵه لهگهڵ ئهم پرسه گرنگه بكهن كه ئهمهش دهبێته هۆی چهقبهستووی بۆ چارهسهری و ئاڵۆزی زیاتری لێدهكهوێتهوه، بۆ ئهم مهبهسته لیژنهیهكی تایبهت له ههڤاڵانی پهیوهندیدار پێكهات بۆ دیاریكردنی ههنگاوهكان له ڕوانگه و چوارچێوهی ئهو رێككهوتنهی ئهنجامداروه، له پێناو جێبهجێكردنی رێككهوتنهكه به سوودی هاووڵاتیانی شنگال و قهرهبووكردنهوهی بهشێكی ئهو ههموو نههامهتی و ناخۆشیانهی كه بهسهریاندا هاتووه. - بابهتی ههڵبژاردنی پهرلهمانی كوردستان گفنوگۆی پێویست و تێروتهسهلی لهبارهوه كراو، سوربوونی پارتیمان دووپاتكرایهوه لهسهر ئهنجامدانی ههڵبژاردن له وادهی دیاریكراودا بۆ ئهمهش بهڕێز سهرۆكی ههرێم بهگوێرهی یاسا ڕۆژی ئهنجامدانی ههڵبژاردن دیاریبكات و بههیچ شێوهیهك لهگهڵ چیتر دواكهوتنی ئهو پرۆسه گرنگه نین و ئهوهشی كه ڕوویدا بۆ درێژكردنهوهی تهمهنی پهرلهمان، پارتیمان له رووی ناچاری لهگهڵیدابوو بۆ ئهوهی بۆشایی یاسایی بۆ ئۆرگانهكانی ههرێم دروستنهبێت، بۆ ئهم مهبهستهش ههنگاوهكانی بهشی ههڵبژاردنی مهكتهبی سیاسیی پارتیمان بهباشزانرا و داوایان لێكرا كه بهردهوامبن له ههوڵ و ههنگاوهكانیان، هاوكات ههڤاڵانمان له فراكسیۆنی پارتیمان له پهرلهمان كاری پێویست بكهن بۆ زهمینه خۆشكردنی ڕێككاره یاساییهكان و لادانی بهربهستهكان لهبهردهم پرۆسهی ههڵبژاردندا. - تهوهرێكی دیكهی كۆبوونهوه تایبهتك
گەشتیارانی ھەرێمی کوردستان و ئێران دەتوانن لەمڕۆوە بە پاسپۆرت لە دەروازەیی کێلێوە ھاتوچۆ بکەن. میدیای فەرمی یەکێتی ، ئەمڕۆ پێنجشەممە 2ی3ی2023 بڵاویکردەوە،بە هەوڵی قوباد تاڵەبانی جێگری سەرۆکی حکومەتی ھەرێمی کوردستان، دوای چوونی وەفدێک بەسەرپەرشتی ھیوا قەرەنی سەرپەرشتیاری ئیدارەی راپەڕین بۆ پارێزگای ئازربایجانی رۆژئاوا لە ساڵی رابردوودا و واژۆ کردنی یاداشتێکی لێک تێگەیشتن، لەمڕۆوە دەروازەی کێلێ بەرووی گەشتیاراندا کراوەتەوە. لە هەواڵەکە ئەوەش هاتوە،ھاوڵاتیان و گەشتیاران دەتوانن وەک ھەر دەروازەیەکی تری نێودەوڵەتی لە دەروازەکەوە بە پاسپۆرت ھاتوچۆ بکەن. دەروازەی کێلێ لەقەزای پشدەر، ماوەی چەندساڵێکە بە شێوەی نافەرمی له نێوان هەرێمی کوردستان و کۆماری ئیسلامی ئێران کراوەتەوە و ئاڵوگۆڕی بارزگانی تێدا دەکرێت، چەندین جار هاوڵاتیانی دەڤەرەکە داوای بەفەرمی ناساندنی مەرزەکەیان کردوه.
بەگوێرەی راپرسیەکی کۆمپانیای لێکۆلینەوەی ئابوری ئەستەنبوڵ، تەنیا، ئاکەپە، جەهەپە، پارتی باش و هەدەپە دەتوانن بەندی ٧٪ی هەڵبژاردن تێپەڕێنن. کۆمپانیای لێکۆلینەوەی ئابوری ئەستەنبوڵ، ئەنجامی راپرسیەکی کە لەنێوان ١٦ -٢٠ی شوباتدا ئەنجامیداوە ئاشکرا کرد. راپرسیەکە تایبەتە بە دەنگی پارتە سیاسیەکان لە هەڵبژاردندا. دوو هەزار کەس بەشداریان لە راپرسیەکەدا کردووە. بەگوێرەی ئەنجامی راپرسیەکە دەنگی پارتە سیاسیەکان بەم شێوەیە بووە: پارتی داد و گەشەپێکدان (ئاکەپە) ٣٣.٧٪ پارتی گەلی کۆماری (جەهەپە) ٢٥.٨٪ پارتی باش ١٣.٩٪ پارتی دیموکراتی گەلان (هەدەپە) ١١.٢٪ پارتی بزوتنەوەی نەتەوەپەرست (مەهەپە) کە هەموو کاتێک بەندی هەڵبژاردنی تێپەڕاندووە، بەگوێرەی ئەم راپرسیە ناتوانێت بەندی ٧٪ تێپەڕێنێت و ٦.٨٪ی دەنگەکان بەدەست دەهێنێت. ئەوەش لە کاتێکدا کە دوێنێ رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆککۆماری تورکیا، لە کۆبونەوەی پارتەکەیدا لە ئەنقەرە، جەختی لەوە کردەوە کە هەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتی و پەرلەمانی تورکیا لە ١٤ی ئایاردا ئەنجام دەدرێت. بۆیەش ئەمڕۆ شەش پارتی ئۆپۆزسیۆن کە هاوپەیمانی گەلیان پێکهێناوە، ئەمڕۆ بڕیاری کۆتایی لەسەر کاندیدی هاوبەشی ئۆپۆزسیۆن بۆ پۆستی سەرۆکایەتی تورکیا دەدەن.
نەتەوەیەکگرتوەکان و ئەمریکا لەسەر ژەهراویکردنی خوێندکارانی کچ لە ئیران هۆشداریی دەدەن و وەزیری ناوخۆ وڵاتەکەش دەڵێت تا ئێستا هیچ کەسێک بە تۆمەتی ئەنجامدانی ئەو کارە دەستگیر نەکراوە. نوسینگەی سندوقی منداڵان-ی سەر بە نەتەوەیەکگرتوەکان (یونیسێف) لە ئێران هۆشداریی داوە لە زنجیرەی روداوی ژەهراویکردنی کچان و خوێندکاران لە وڵاتەکە و رایگەیاندوە؛کاریگەریی خراپی لەسەر باری دەرونیی ئەو خوێندکارانە و کۆمەڵگە دروست کردوە و پڕۆسەی خوێندن روبەڕی کێشە بوەتەوە. لە لایەکی دیکەوە ئەحمەد وەحیدی، وەزیری ناوخۆی ئێران لە کۆنگرەیەکەی رۆژنامەوانیدا رایگەیاند؛ هێزە ئەمنی و هەواڵگرییەکان سەرقاڵی لێکۆڵینەوە لە روداوەکانی ژەهراویکردنی خوێندکارانی کچن و تا ئێستا هیچ کەسێک بە تۆمەتی ئەنجامدانی ئەو کارە دەستگیر نەکراوە و هیچ ماددەیەکی کیمیایی کە ژەهراویکردنەکەی پێ ئەنجام درابێت نەدۆزراوەتەوە. وحیدی وتویەتی: نەیارانی کۆماری ئیسلامی ئێران هەوڵ دەدەن بە هەمو شێوازو رێگایەک دۆخی وڵاتەکە ئاڵۆز بکەن و تەنات ئامانجیانە پڕۆسەی خوێندن رابگیرێت بەڵام ئەوە رونادات و لە چەند رۆژی داهاتودا لەگەڵ دەرکەوتنی سەرەداوەکان ، زانیارییەکان بۆ خەڵک ئاشکرا دەکرێن. هاوکات وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا لە رێگەی وتەبێژەکەیەوە رایگەیاند؛ خوێندن مافی کچان و ژنانە و واشنتۆن چاوەڕێی ئەوەیە هۆکارەکانی ژەهراویکردنی خوێندکارانی کچ لە ئێران ئاشکرا ببێت. نێد پرایس وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا وتویەتی: نیگەرانین لە ژەهراویکردنی کچانی خوێندکار لە ئێران و چاوەڕێین لێکۆڵینەوەی ورد بکرێت و هۆکارەکانی ئەو روداوانە ئاشکرا بکرێن. لە ماوەی رابردودا نزیکەی هەزار خوێندکاری کچ لە 60 خوێندگەی ناوەندیی و دواناوەندیی کچان ژەهراویی کراون و هەر بەو هۆیەوە توشی رشانە و سکچون بون و ژمارەیەکیشیان رەوانەی نەخۆشخانە کراون و تەنانت هەندێک کەسیان رەوانەی ژوری چاودێریی وردی پزیشکیی کراون. ژمارەیەک گروپی نەناسراوی شیعە و لایەنگری توندڕەوی کۆماری ئیسلامی ئێران تۆمەتبارکراون بە ئەنجامدانی ژەهراویکردنی کچان بە مەبەستی رێگریی لە خوێندنی کچان و ژنان و هاوکات دەوترێت ئەو روداوانە تۆڵەکردنەوەیە لە کچانی خوێندکار وەک ئامادەبونی بەرچاویان لە ناڕەزایەتییەکانی دوای مەرگی ژینا ئەمینی.
سێ کەس لە زیندانی شیراز لەسێدارەدران و لە ئامارەکاندا دەرکەوتوە تەنها لە ساڵی نوێدا زیاتر لە 100 کەس لەسێدارەدراون کە ژمارەیکی بەرچاویان لە رۆژهەڵاتی کوردستان بوە. ناوەندی مافەکانی مرۆڤ لە ئێران بڵاوی کردوەتەوە؛ بەرەبەیانی رۆژی چوارشەممە سێ بەندکراوی زیندانی ناوەندیی شیراز بە بێ ئاگادارکردنەوەی پێشوەختی کەسوکارەکانیان و بە شێوەی نهێنی لەو زیندانە لەسێدارەدراون. ناسنامەی ئەو سێ زیندانییە بڵاو کراوەتەوە کە لە لایەن دەزگای دادی ئێرانەوە بە تۆمەتی کوشتنی بە ئەنقەست بڕیاری جێبەجێکردنی سزاکەیان دراوە. لە لایەکی دیکەوە تۆڕی مافەکانی مرۆڤی رۆژهەڵاتی کوردستان و ناوەندی هەنگاو بۆ مافەکانی مرۆڤ ئاماری لەسێدارەدانەکانیان لەو بەشە لە کوردستان بڵاو کردوەتەوە و ئاماژەیان بەوە کردوە تەنها لە دوو مانگی ئەمساڵدا 102 کەس لە سەرتاسەری ئێران لەسێدارەدراون کە یەک لەسەر سێی ژمارەی لەسێدارەدراون کورد بون. بە پێی ئامارەکان لە ماوەی دوومانگی ئەمساڵدا لانیکەم 33 کورد لە رۆژهەڵات و لە شارەکانی ئێران سزای سێدارەیان بەسەردا جێبەجێ کراوە کە تۆمەتی پێنج کەسیان سیاسیی بوە و 28 کەسی دیکەشیان بە تۆمەتی کوشتنی بە ئەنقەست و ماددە هۆشبەرەکان لەسێدارە دراون کە زۆربەیان زیاتر لە چەند ساڵێک لە زیندانەکاندا بەند کرابون. زیاترین جێبەجێکردنی لەسێدارەدان لە ئێران لە زیندانی ئەلبورز لە شاری کەرەج و دوای ئەویش لە زیندانی ورمێ لە رۆژهەڵاتی کوردستان بوە. لە زیندانی ئەلبورز لانیکەم 28 بەندکراو لەسێدارەدراون و لە زیندانی ورمێ لە رۆژهەڵاتی کوردستان نۆ بەندکراوی ئەو زیندانە لەسێدارە دراون. لە ماوەی رابردودا ژمارەی لەسێدارەدانی بەندکراوانی پێشو لە زیندانەکانی ئێران و رۆژهەڵاتی کوردستان بەشێوەیەکی بەرچاو زیادی کردوە لە کاتێکدا زۆربەی ئەو بەندکراوانە بە هیوای لێخۆشبون و کەمکردنەوەی سزاکانیان لە زیندانەکان راگیرابون و ژمارەیەک لەو کەسانەی لەسێدارەدراون لە نێوان سێ بۆ پێنج ساڵ لە زیندانەکاندا بون. لە دوای ناڕەزایەتییەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران زیاتر لە 110 کەس سزای سێدارەیان بەسەردا سەپێنرا و چوار کەسان لەسێدارەدران و رێکخراوەکانی مافی مرۆڤ و نەتەوەیەکگرتوەکانیش هۆشدارییان داوە کە سزای سێدارە لە لایەن دەسەڵاتی ئێرانەوە پێش ئەوەی یاسا بێت، وەک ئامرازێک بۆ سەرکوتی نەیارانی دەسەڵات و ناڕەزایەتییەکان بەکار دەهێنرێت.
هاوڵاتی ژمارەی ئەو پەنابەرە ئۆکراینیانەی لە دەستپێکی جەنگەوە تا ٢٨ی شوباتی ئەمساڵ چوونەتە ناو خاکی پۆڵەندا، ١٠ ملیۆنی تێپەڕاند. هێزەکانی پاسەوانی سنووری پۆڵەندا لە هەژماری تایبەتی خۆی لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی تویتەر، بابەتێکی بڵاوکردووەتەوە و تیایدا ئەوەی وەبیرهێناوەتەوە کە لە دەستپێکی جەنگی رووسیا-ئۆکرایناوە لێشاوێکی گەورەی کۆچ دەستی پێ کردووە. ئاماژەی بەوەش داوە کە تەنها دوێنێ ٢٠ هەزار و ٢٠٠ کەس لە ئۆکرایناوە هاتوونەتە ناو سنووری پۆڵەندا و لە تویتەکەدا هاتووە: "لە دەستپێکی جەنگەوە تا ئێستا ژمارەی ئەو کەسانەی لە ئۆکرایناوە چوونەتە پۆڵەندا، ١٠ ملیۆن و ١٣٧ هەزار کەس بووە". هەروەها ئەوەش خراوەتەڕوو کە ژمارەی ئەو هاووڵاتییە ئۆکراینییانەی پۆڵەندایان جێهێشتووە هەشت ملیۆن و ٢٣٢ هەزار کەس بووە. بارتۆز مارسزوک، سەرۆکی سندوقی گەشەپێدانی پۆڵەندی، کە دامەزراوەیەکی دەوڵەتی پشتگیری بازرگانییە، مەزەندە دەکات کە لەسەدا 60-70ی پەنابەرانی ئۆکرانی لە پۆڵەندا کار دەکەن وە بەپێی خەمڵاندنەکانی پەیمانگای ئابووری پۆڵەندی، ئۆکراینییەکان لە ماوەی ساڵی 2022دا 20 هەزار کۆمپانیایان لە پۆڵەندا تۆمار کردووە. هاوکات بەپێی داتاکانی ڕێکخراوی هاوکاری و گەشەپێدانی ئابووری (OECD)، پۆڵەندا 8.36 ملیار یۆرۆ (8.98 ملیار دۆلار) خەرجکردووە بۆ دابینکردنی خانوو و چاودێری تەندروستی و خزمەتگوزارییەکانی تر بۆ پەنابەرە ئۆکرانییەکان لەساڵی 2022دا .
هاوڵاتی پسپۆڕێکی بومەلەرزە و کارەساتەکان لە تورکیا ئامارێکی مەترسیداری بومەلەرزەکانی ٦ی شوباتی باکوری کوردستان و تورکیای راگەیاند و وتی، " ژمارەی گیانلەدەستانی بومەلەرزە کەڕەتی پێنج بکەن." پرۆفیسۆر دکتور کوبیلای کاپتان لە تۆڕە کۆمەڵایەتیەکاندا، نووسینێکی لەبارەی دۆخی زیانلێکەوتووانی بومەلەرزە و ژمارەی قوربانیان بڵاوکردەوە. کاپتان لە نووسینەکەیدا دەڵێت، " پرۆسەی رزگارکردن و بەهاناچوونی قوربانیان بومەلەرزە زۆر خاو بەڕێوەچووە. ئەمەش وادەکات، ئاماری راستی گیانلەدەستدان رانەگەیەندرێت. بۆچوونی منیش بەم شێوەیەیە؛ پێنج ئەوەندەی ئاماری ئێستا هاوڵاتیەکانمان گیانیان لەدەستداوە، واتە ئاماری ئەمڕۆ کەڕەتی پێنج بکرێت، ئاماری راستەقینەی گیانلەدەستدان دیاری دەبێت." ئەو پرۆفیسۆرە تورکە وتیشی، " بۆ زانینی ئاماری راستەقینە، پێویستە بە دروستی ئاماری باڵەخانە رووخاوەکان ئاشکرا بکرێت." ئەوەش لە کاتێکدایە کە بەگوێرەی ئامارە فەرمیەکان، ژمارەی گیانلەدەستدانی بومەلەرزەکانی ٦ی شوبات گەیشتووەتە نزیکەی ٤٥ هەزار کەس. ئەگەر بەقسەی ئەو پسپۆڕە بێت و ئەو ٤٥ هەزارە کەڕەتی پێنج بکرێت، ژمارەی گیانلەدەستدان دەکاتە ٢٢٥ هەزار کەس.
هاوڵاتی نێجیرڤان بارزانی سەرۆکی حکومەتی هەرێم بەیانی ئەمڕۆ پێنجشەممە لەگەڵ جهنهراڵ ماتيو ماكفارلان، فهرماندهى هێزهكانى هاوپهيمانان له عێراق و سووريا کۆبونەوە وههردوولا هاوڕا بوون كه هێشتا داعش له عێراق و سووريا مهترسييهكى ڕاستهقينهيه و ههڕهشه له ئارامى و سهقامگيرى دهكات. بەگوێرەی راگەیەندراوێکی سەرۆکایەتیی هەرێمی کوردستان، لە کۆبوونەوەکەدا کە جێگرى سهرۆكى ههرێمى كوردستان و بهرپرسانى باڵاى وهزارهتى پێشمهرگه ئامادهى بوون، ههنگاوهكانى پرۆسهى چاكسازى و ڕێكخستنهوهى پێشمهرگه، دوايين پێشهاتهكانى شهڕى دژى تيرۆر و ههماههنگيى نێوان پێشمهرگه و سوپاى عێراق بۆ بهرهنگاربوونهوى تيرۆر، تاوتوێ كران. سەرۆکایەتیی هەرێمی کوردستان لەبارەی کۆبونەوەکەوە دەڵێت ، "نێچيرڤان بارزانى لهگهڵ دهربڕينى سوپاس و پێزاينن بۆ پشتگيريى ئهمهريكا و هاوپهيمانان له پێشمهرگه و سوپاى عێراق، دووپاتى كردهوه كه وێڕاى بهربهست و كێشهكان، وهزارهتى پێشمهرگه پابهنده و له پرۆسهى چاكسازى و ڕێكخستن و يهكخستنهوهى پێشمهرگه بهردهوام دهبێت و پرۆسهكه سهردهخهن." "ههروهها سوپاسى ئهمهريكا و وڵاتانى ديكهى دۆستى كرد بۆ هاوكارى و پشتگيرييان له پرۆسهكه.". هاوکات لە ڕاگەیەندراوەکەدا هاتووە، "ههردوولا هاوڕا بوون كه هێشتا داعش له عێراق و سووريا مهترسييهكى ڕاستهقينهيه و ههڕهشه له ئارامى و سهقامگيرى دهكات، بۆ ئهم مهبهستهش جهخت له گرنگيى بهردهواميى پشتگيريى هاوپهيمانيى نێودهوڵهتى له عێراق و ههرێمى كوردستان و هاريكارى و ههماههنگيى پێشمهرگه و سوپاى عێراق كرایەوە بۆ بهرهنگاربوونهوهى تيرۆر و نههێشتنى يهكجارهكيى داعش. پهيوهندييهكانى ههولێر ـ بهغدا، دۆخى كهمپى هۆڵ له سووريا و دوايين پێشهاتهكانى ناوچهكه بهگشتى، تهوهرێكى ديكهى كۆبوونهوهكه بوو."
هێمن مەحموود وادەردەكەوێت سەردانەكەی وەفدی عێراق بەسەرۆكایەتی وەزیری دەرەوە بۆ ئەمریكا لەماوەكانی رابووردوودا بەستەڵكی ساردو سڕی پەیوەندییەكانی واشنتۆن و كابینەكەی محەممەد شیاع سودانی تواندبێتەوەو دەوڵەتی یاساش بەسەرۆكایەتی نوری مالیكی رایدەگەیەنێت سودانی تا ئەم ساتە سەركەوتووبووە لەبەستنی پەیوەندی لەگەڵ ئەمریكا و ئەوروپادا، هاوكات راوێژكارێكی سودانی دەڵێت: پەیوەندی ئەمریكا و عێراق بە شەرت و مەرج بەڕێوەناچێت، بەڵكو لەسەر بنەمای بەرژەوەندییە هاوبەشەكانی نێوانمانە، باڵوێزی پێشووی ئەمریكاش لەعێراق بڕوای وایە ئیدارەی ئەمریكا بانگهێشتنامە بۆ سەرۆك وەزیرانی عێراق دەنێرێت تا سەردانی واشنتۆن بكات. دوای رووخانی رژێمەكەی پێشوو لەساڵی 2003 بەسەرۆكایەتی ئەمریكا و درووستكردنی سیستەمی نوێی سیاسی عێراق، پەیوەندییەكانی واشنتۆن و بەغداد زۆرجار بەئاستی بەرزونزمیدا تێپەڕیوون كە هۆكاری سەرەكی ئەمەش بەپێی قسەی بەرپرسانی ئەمریكا دەستوەردانەكانی ئێران بوون لەكاروبارەكانی عێراق و چەكداركردنی گرووپە شیعە توندڕەوەكان بووە، لەدوای زنجیرەك گۆڕانكاریش، دواجار محەممەد شیاع سوودانی كاندیدی لایەنەكانی چوارچێوەی هەماهەنگی نزیك لەئێران لەئۆكتۆبەری 2022 بووبە سەرۆك وەزیران و كۆتایی بەململانێكان هێنا، بەڵام سودانی جیاواز لەوانەی پێشووتر هەر لەسەرەتاوە رایگەیاند كە ئەو سەر بەهیچ بەرەیەك نییەو دەیەوێت لەگەڵ هەموو وڵاتان پەیوەندییەكانی یەكسان بن بەتایبەت لەگەڵ ئەمریكا، بۆ ئەم مەبەستەش لەماوەكانی رابووردوودا شاندێكی بەسەرۆكایەتی وەزیری دەرەوە ناردە واشنتۆن تاگفتوگۆ لەگەڵ بەرپرسانی ئەمریكا سەبارەت بەچەندین پرسی گرنگ بكات كە گرنگترینیان گەندەڵی و سەربەخۆیی وزە و رێژەی ئاڵوگۆڕی دراو و رێوشوێنەكانی وەزارەتی گەنجینەی ئەمریكا سەبارەت بە ناردنی دۆلار بۆ عێراق. رەنگە ئەوەی زیاتر پرسەكەی تاڕادەیەك ئاڵۆزكردبێت لەو سەروبەندەدا دابەزینی بەهای دیناربێت لەبەرامبەر دۆلاردا ئەویش بەهۆی گوشاری ئەمریكییەكان بۆ جێبەجێكردنی چەندین رێوشوێنن سەبارەت بەرێگەگرتن لە ناردە دەرەوەی دۆلار لەعێراقەوە بۆ ئێران وڵاتانی دژە ئەمریكایی دیكە، كە حكومەتەكەی سودانی خستە بەردەم هەڵوێستێكی شەرمهێنەرەوە لەبەرامبەر خەڵكیداو ناچاریكرد جارێكی دیكە بەهای دینار لە 1470بۆ هەر دۆلارێك دابەزێنێت بۆ 1300 دینار، بەڵام هێشتا بەتەواوەتی كێشەكەی كۆنترۆڵ نەكردووە. دۆگلاس سلێمان باڵوێزی پێشوی ئەمریكا لەعێراق رایدەگەیەنێت: یەكێك لەو بابەتە ئیجابییانەی كە لەسەردانەكەی وەفدی عێراق كەوتۆتەوە ئەوەیە چاوەڕواندەكرێت ئیدارەی ئەمریكا بانگهێشتنامە بۆ سودانی بنێرێت تا سەردانی واشنتۆن بكات و چاوی بەسەرۆكی ئەمریكا بكەوێـت. سلێمان باس لەوەدەكات هەرچەندە سەردانی وەفدەكەی عێراق لەكاتێكی زۆر باشدا نەبوو بەتاییەت جەنگی ئۆكرانیا و فشارەكانی وەزارەتی گەنجینەو نامەی چەند كۆنگرێسمانێك لەدژی پەیوەندییەكانی ئیدارەی سودانی و ئێران و فشارەكانی بەغدا بۆ سەر هەرێم، بەڵام سەردانەكە توانی ئامانجەكانی خۆی تاڕادەیەك بپێكێت بەتایبەت وەفدەكە ئەو هەنگاوانەیان خستەروو كە سوودانی لەدژی هەژموونی ئێران گرتویەتیەبەر و لە وتارێكیشدا پشتگیری خۆی بۆ مانەوەی سوپای ئەمریكا لەعێراق رایگەیاندبوو، هەر بۆیە چاوەڕواندەكرێت ئیدارەی ئەمریكی لەواشنتۆن پێشوازی لە سوودانی بكات. سەبارەت بە بڵاوبونەوەی هەواڵی مەرجی ئەمریكاش بۆ سودانی، هیشام ركابی، راوێژكاری راگەیاندنی سەرۆك وەزیرانی عێراق راگەیاند: پەیوەندی ئەمریكا و عێراق بە شەرت و مەرج بەڕێوەناچێت، بەڵكو لەسەر بنەمای بەرژەوەندییە هاوبەشەكانی نێوانمانە، و هەر قسەكردنێك لەسەر هەبوونی مەرجی پێشوەخت بۆ سەردانی سەرۆك وەزیرانی عێراق بۆ واشنتۆن تەنها بۆ سەرقاڵكردنی رای گشتییە، لەو هەوڵە دیپلۆماسییانەی حكومەتی خزمەتی نیشتمانی لە بوارە جیاجیاكاندا دەیدات. هاوپەیمانێتی دەوڵەتی یاساش بەسەرۆكایەتی نوری مالیكی لەراگەیەندراوێكدا دەڵێت: سوودانی تا ئەم ساتە سەركەوتووبووە لەبەستنی پەیوەندی لەگەڵ ئەمریكا و ئەورووپادا، و هەوڵەكانی سودانی رووەو ئەمریكا و ئەوروپا و وڵاتە عەرەبییەكان هاوسەنگانەیە و تائێستا سەركەوتوبوە كە لەبەرژەوەندی عێراقییەكان تەواودەبێت، جەختیش لەوەكراوەتەوە سودانی دەیەوێت لەگەڵ تەواوی وڵاتانی ناوچەكەو جیهان پەیوەندییەكی سەركەوتووی باشی هەبێت. هاوكات لەكۆبوونەوەیەكشدا لەگەڵ قاسم ئەعرەجی راوێژكاری ئاسایشی نیشتیمانی عێراق، ئەلینا رۆمانۆسكی باڵیۆزی ئەمریكا لەبەغداد پشتگیری وڵاتەكەی بۆ حكومەتەكەی سودانی و بەرنامە وەزارییەكەی دووپاتكردۆتەوەو باسیان لە چالاككردنەوەی رێككەوتننامەی ستراتیژی نێوان هەردوو وڵات كردووە. هەوڵەكانی كابینەكەی سودانی بۆ بەستنی پەیوەندییەكی باش هەر بەتەنیا بە ئەمریكاوە نەوەستاوە، بەڵكو هەر بەتەنیا لەمانگی شوباتدا جگە لەپەیوەندیی تەلەفونی نێوان جۆ بایدن و سودانی و ناردنی وەفدێك بۆ ئەمریكا و رۆیشتی سوودانی بۆ كۆنگرەی میونیخ و چاوپێكەوتنی لەگەڵ زۆرێك لەسەركردەو سیاسیەكانی جیهان، لەسعودیە هەردوو وەزیری ناوخۆی عێراق و سعودیە پرۆتۆكۆڵی هاوكاریی ئاسایشی نێوان هەردوو وڵاتیان واژۆكرد سەبارەت بە ژمارەیەك پرۆژەی هاوبەش كە جێگەی بایەخی هاوبەشن لە بوارەكانی ئاسایش و رووبەڕووبوونەوەی مادەی هۆشبەر، هاوكات وەزیری بەرگری عێراقیش سەردانی ئێرانی كرد و كۆنگرەی یەكێتی پەرلەمانتارانی عەرەبیش لەبەغدا بەسترا. وادەردەكەوێت حكومەتەكەی سودانی هەر بەوەندەشەوە نەوەستێت بەڵكو هەوڵی رێككەوتنی نێوان سعودیەو ئێرانیش بدات، هەر لەو چوارچێوەیەشدا مستەفا كازمی سەرۆك وەزیرانی پێشووی عێراقیش سەردانی ئێرانی كردو لەگەڵ سەرۆك كۆماری ئەو وڵاتەو بەرپرسانی دیكەدا كۆبوویەوەو بەپێی زانیارییە میدیاییەكان عێراق دەیەوێت گەڕێكی دیكەی كۆبوونەوەكانی ئێران-سعودیە لەبەغدا بەڕێوەبچێت. وادەرناكەوێت كە هەموو ئەوانەی لەواشنۆتنن پشتگیری لەسودانی و كابینەكەی بكەن، هاوكاتی سەردانەكەی وەفدی عێراق بۆ ئەمریكا، سێ ئەندامی كۆنگرێس لە نامەیەكی هاوبەشدا داوا لە سەرۆكی ئەمریكا دەكەن، سیاسەتەكەی بەرامبەر عێراق تووندتر بكات، چونكە پێیانوایە حكومەتەكەی محەممەد شیاع سودانی هێشتا لەسەر هێڵی ئێران دەڕوات. نیكی هیلی كاندیدی كۆمارییەكانیش بۆ سەرۆكایەتی ئەمریكا رایگەیاند ئەگەر ببێت بەسەرۆكی ئەمریكا هەموو هاوكارییەك لەعێراق دەبڕێت، راشیگەیاندووە دەبێت باجدەرە ئەمریكییەكان بزانن پارەكانیان بۆ كوێ دەڕوات، گەلی ئەمریكا توشی شۆك دەبن كاتێك دەزانن پارەكانیان بۆ ئەو وڵات و لایەنانە دەڕوات كە دوژمنی ئەمریكان. بەبروای بەشێك لەچاودێرانی دۆخی عێراقیش پێناچێت مانگی هەنگوینی نێوان كابینەكەی سودانی و ئیدارەی ئەمریكا زۆر بخایەنێت ئەویش بەهۆی ئەوەی دواجار هاوشێوەی كابینە حكومییەكانی نزیك لەئێران، چارەنوسی ئەم كابینەی سودانیش لایەنگریكردنی ئێرانە ئەویش بەهۆی هەژموونی گرووپە شیعە چەكدارییەكانەوە لەزۆربەی پۆستە باڵاكانی وڵاتداو رۆڵیانە لەگۆڕینی ئاراستەی سیاسەتی كاركردنی حكومەتدا بەرەو رووی ئێران و بەرژەوەندییەكانی ئێران.
هاوڵاتی دەستەی دەستپاکی عێراق ئەمڕۆ پێنجشەممە له بهیاننامهیهكدا رایگەیاند، 11 تۆمەتباريان لە پارێزگای نەینەوا دەستگير كردووە، کە بڕی 8 ملیار دیناریان لە هاووڵاتیان کۆکردووەتەوە. فەرمانگەی لێکۆڵینەوەی دەستەی دەستپاکی عێراق بڵاویکردەوە، حەوت فەرمانبەر و دوو پارێزەر و دوو کەسی دیکەیان دەستگیرکردووە کە تۆمەتبارن بە کۆکردنەوەی پارە لە هاوڵاتیان بەرامبەر گۆڕینی ڕەگەزی زەوی بۆیان لە کشتوکاڵیەوە بۆ نیشتەجێبوون و تێپەڕکردنی مامەڵەکانیان بە شێوەیەکی نایاسایی. دهستهكه ئهوهشی روونكردهوه، "ئەندامانی کۆمەڵەکە بڕە پارەیەکیان لە هاووڵاتیان وهرگرتووه، لە بەرامبەر پێشخستنی مامەڵەی گۆڕینی جۆری زەوی لە کشتوکاڵییەوە بۆ نیشتەجێبوون، ههروهها بڕە پارەیەکی تر وەک دەرماڵەی پەیوەستبوون بە کۆمەڵەکە و رێکخستنی وەسڵەکانی ئاڵوگۆڕ لە بەرژەوەندی کۆمەڵە بۆ وەرگرتنی ئەو قیستانەی کە دەبێ لە هاووڵاتیان وەربگرن، جگه لهوهی دادوەر بڕیاری دابوو هیچ بڕە پارەیەک بە شێوەی قیست لههاووڵاتیان وهرنهگیرێت" . له بهشی كۆتایی بهیاننامهكدا ئامەژە بەوەکراوە، "دەست بەسەر ژمارەیەکی زۆر لە وەسڵەکانی ئاڵوگۆڕکردندا گیراوه، کە کۆی گشتی بڕی 7,731,100,000 ملیار دینار بوو.
وەزارەتی خوێندنی باڵا: ویلایەتە یەکگرتوەکانى ئەمریکا بەرنامەى "فولبرایت"ی بۆ خوێندنى ماستەر ڕاگەیاند
.jpg)
هاوڵاتی وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی هەرێمی کوردستان ئەمڕۆ پێنجشەممە رایگەیاند، ویلایەتە یەکگرتوەکانى ئەمریکا، بۆ ساڵی 2024 بەرنامەى فولبرایت بۆ خوازیارانى خوێندنى بەرنامەى ماستەر لە سەرتاسەرى عێراق لە بوارى جیا جیا ڕادەگەیەنێت، بۆ ئەم مەبەستە وەزارەتى خوێندنى باڵا و توێژینەوەى زانستى داوا لە سەرجەم مامۆستایان لە زانکۆکانى کوردستان دەکات، ئەگەر مەرجەکانیان تێدایە داواکاری بۆ بەرنامەکە پێشکەش بکەن. وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی لە ڕاگەیەندراوێکدا باسی لەوەشكردوە، ڕێنمایى و مەرجەکانى وەزارەتى خوێندنى باڵا بۆ ئەوانەی داواکاری پێشکەش دەکەن ئەوەیە پێشکەشکار نابێت کۆنمرەی بەکالۆریۆسی لە (65%) کەمتر بێت، هەروەها دەبێت دوای بە دەستهێنانی بڕوانامەی بەکالۆریۆس دو ساڵ خزمەتی هەبێت. باسی لەوەشکردوە، دەبێت پێشکەشکار لە هەمان بواری بەکالۆریۆسەکەی داواکاری بۆ خوێندنی بەرنامەی ماستەر پێشکەش بکات، دواکات بۆ پێشکەشکردنیش بریتییە لە 2023/5/1. بەم مەرج و داخوازییانەی خوارەوە دەتوانرێت داواکارى پێشکەش بکرێت: - پێشکەشکار پێویستە هاووڵاتی و دانیشتووی عێراق بێت. - هاووڵاتیی ئەمریکی و هەڵگری کارتی سەوز بۆیان نییە داواکاری پێشکەش بکەن. - پێشکەشکار پێویستە لە وڵاتی عێراق دابنیشێت، لە کاتی پێشکەشکردن و پڕۆسێسکردنی ئەم بەرنامەیە. - پێشکەشکار دەبێت دوو ساڵ شارەزایی لە کارکردن هەبێت دوای بە دەستهێنانی دوایین بڕوانامە. - پێویستە پێشکەشکار خاوەن بڕوانامەی بەکالۆریۆس بێت لە یەکێک لە زانکۆ باوەڕپێکراوەکان. - پێویستە باکگراوندێکی ئەکادیمیی بەهێزی هەبێت. - پێویستە توانستی زمانی ئینگلیزی بەرچاوی هەبێت یا ئامادەیی بەشداریکردنی کۆرسی زمانی ئینگلیزی درێژخایەنی هەبێت، پێش دەستپێکردن بە کۆرسی ئەکادیمی. - پێشینە دەدرێت بەو پێشکەشکارانەی کە شارەزاییان نییە یا کەمێک شارەزاییان هەیە لە خوێندن و بەسەربردنی ژیان لە وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. - خاوەن باکگراوندی جیا جیا لەگەڵ خاوەن پێداویستیی تایبەت هاندەدرێن بۆ پێشکەشکردن بۆ ئەم بەرنامەیە. سەبارەت بە ڕێنمایى و مەرجەکانى وەزارەتى خوێندنى باڵا و توێژینەوەى زانستى: - پێشکەشکار نابێت کۆنمرەی بەکالۆریۆسی لە (٦٥%) کەمتر بێت. - دەبێت دوای بە دەستهێنانی بڕوانامەی بەکالۆریۆس دوو ساڵ خزمەتی هەبێت. - دەبێت لە هەمان بواری بەکالۆریۆسەکەی داواکاری بۆ خوێندنی بەرنامەی ماستەر پێشکەش بکات. - دوای بەدەستهێنانی ئۆفەری ئەکادیمی، کاندیدی سەرکەوتوو، سەردانی وەزارەت دەکات بۆ پرۆسێسکردنی مۆڵەتی خوێندن و پڕکردنەوەی فۆرمی ئەلیکترۆنی لە ڕێگەی (Scholarship.digital.gov.krd). - بۆ ئەوانەی دانەمەزراون لەکەرتی گشتی، دوای بە دەستهێنانی ئۆفەری ئەکادیمی، کاندیدی سەرکەوتوو دەبێت فۆرمی ئەلیکترۆنی لە ڕێگەی ئەم لینکە (Scholarship.digital.gov.krd) پربکاتەوە، بەپێچەوانەوە مۆڵەتی خوێندنی پێنادرێت. تێبینی: - ئەپلیکەیشنەکە لەم لینکە (https://iq.usembassy.gov/education-culture/exchange-programs/fulbright-foreign-student-program/) بەردەستە و پێشکەشکردن لە ڕێگەی ئەم لینکە دەبێت (https://apply.iie.org/ffsp2024/) - تەواوی خەرجیی ئەم بەرنامەیە لە سەر ئەستۆی حکومەتی ئەمریکایی دەبێت. - دواکات بۆ پێشکەشکردن بریتییە لە (١/٥/٢٠٢٣).
هاوڵاتی بەهۆی هەبوونی گومان لە دزەپێکردنی داتاکان و مەترسیی سیخوڕیکردن، حکومەتی کەنەدا تیکتۆکی لەسەر هەموو مۆبایل و ئامێرەکانی دام و دەزگا رەسمییەکانی حکومەت قەدەخەکرد. حکومەتی کەنەدا لە راگەیێندراوێکدا گوتی، لە رۆژی سێشەممەوە ئەپلیکەیشنی تیکتۆکی لەسەر هەموو مۆبایلەکانی حکومەت لابردووە. بەکارهێنەرانی ئەو ئامێرانە لە داهاتوویشدا رێگەی داونلۆدکردنی ئەپلیکەیشنەکەیان پێ نادرێت. لە راگەیێندراوەکەدا باس لەوە کراوە، بەرپرسانی تەکنەلۆژیای زانیاریی کەنەدا گەیشتوونەتە ئەو بڕوایەی کە تیکتۆک "ئاستێکی مەترسیی قبووڵنەکراوی لەسەر تایبەتمەندی و ئاساییش هەیە." ئەمە لەکاتێکدایە کۆمیسیۆنی یەکێتیی ئەوروپا هەفتەی رابردوو ئەپەکەی لە ئامێرەکانی خۆی قەدەخەکرد، دوای ئەوەی کە ئەمریکاش هەمان هەنگاوی نا. گوتەبێژێکی تیکتۆک رایگەیاند، بڕیارەکەی کەنەدا بۆ قەدەخەکردنی تیکتۆک "جێگەی سەرنجە"، چونکە "بێ دەستنیشانکردنی هیچ نیگەرانییەکی ئەمنیی دیاریکراو" یان بێ راوێژکردن بە کۆمپانیاکە دراوە. پەیوەندییەکانی نێوان کەنەدا و چین لە ماوەی ساڵانی رابردوودا بە شێوەیەکی بەرچاو روویان لە خراپی کردووە، بە دیاریکراویش دوای ئەوەی کە لەسەر داوای ئەمریکا، کەنەدا بەڕێوەبەرێکی باڵای کۆمپانیای هواوەی لە ساڵی 2018 دەستگیرکرد، کە چین لە تۆڵەیدا دوو هاووڵاتیی کەنەدیی دەستگیرکرد
