ئێران هەژدەهەمین ڕۆژی ناڕەزایەتییەکان؛ هەزاران کەس کوژراون

بەرپرسێکی ئەمریکا رایگەیاند ئێران دەتوانێت لە 12 رۆژدا یۆرانیۆمی پێویست بۆ دروستکردنی بۆمبی ئەتۆم بەرهەم بهێنێت. کۆڵین کال، راوێژکاری وەزارەتی بەرگریی ئەمریکا (پنتاگۆن) رایگەیاند؛ بەهۆی کشانەوەی وڵاتەکەی لە رێککەوتنی ئەتۆمیی ، ئێران هەوڵەکانی بۆ پیتاندنی یۆرانیۆم خێراتر کردوە و دەتوانێت بە زورترین کات بۆمبی ئەتۆمیی دروست بکات. ئەو بەرپرسەی ئەمریکا وتویەتی: ساڵی 2018 و هاوکات لەگەڵ کشانەوەی واشنتۆن لە رێککەوتنی ئەتۆمیی ، ئێران دوای 12 مانگ دەیتوانیی بۆمبی ئەتۆمیی دروست بکات بەڵام ئێستا تەنها پێویستی بە 12 رۆژە. لێدوانی راوێژکاری وەزارەتی بەرگریی ئەمریکا لە کاتێکدایە بە پێی رێککەوتنی ئەتۆمیی ئێران و وڵاتانی 5+1 دەبێت ئاستی پیتاندنی یۆرانیۆمی وێستگە ئەتۆمییەکانی ئەو وڵاتە نابێت لە 5٪، زیاتر بەرز بکرێتەوە بەڵام پیتاندان لەو وێستگە ئەتۆمییانەدا بۆ 60 بەرز بوەتەوە. دروستکردنی بۆمبی ئەتۆم پێویستی بە پیتاندنی یۆرانیۆم بە رێژەی زایاتر لە 95٪ هەیە و گومان دەکرێت ئێران لە ئێستادا خاوەنی یۆرانیۆمی پیتێنراوی 84٪ بێت. ساڵی 2015 دوای 20 مانگ دانوستان و کۆبونەوە رێککەوتنی ئەتۆمیی لە نێوان ئێران و وڵاتانی 5+1 واژۆ کرا و  ئەمریکا لە ساڵی 2018 بە بڕیاری دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەو کاتی وڵاتەکە لەو رێککەوتنە کشایەوە.

هاوڵاتی دەزگای بەڕێوەبردنی کارەسات و رووداوی لەناکاوی تورکیا- ئافاد ئەمڕۆ چوارشەممە بڵاویکردەوە، ژمارەی گیانلەدەستدان بەهۆی بوومەلەرزەکەی 6-2-2023ەوە لە باکووری کوردستان و تورکیا بۆ 45 هەزار و 89 کەس بەرزبووەوە. ئافاد بەرەبەیانیی ئەمڕۆ چوارشەممە 1-3-2023 بڵاویکردەوە،لە پارێزگاکانی قەهرەمانمەڕەش، غازی عەنتاب، شانڵیئورفا، دیاربەکر، ئادانا، ئادیامان، عوسمانییە، هاتای، کلیس، ماڵاتیا و ئەلعەزیز بە تێکڕایی 45 هەزار و 89کەس گیانیان لەدەستداوە ژمارەی ئەو کەسانەیش کە لە ناوچەکەوە گواستراونەتەوە بۆ پارێزگاکانی دیکەی تورکیا، گەیشتووەتە یەک ملیۆن و ٩٧١ هەزار کەس هاوکات  دوای بوومەلەرزەکەی 6-2-2023ی مەرەش، 11 هەزار و 20 پاشلەرزە روویانداوە. بوومەلەرزەکەی رۆژی 6ی مانگ زیانی گەورەی بە باکووری کوردستان، رۆژئاوای کوردستان، تورکیا و سووریا گەیاند و قوربانییەکی زۆری لێکەوتەوە جگە لەوەی ژمارەی زۆر باڵەخانە ڕوخاون و خەڵکی لە ناوچە زیانلێکەوتووەکانی بومەلەرزەکان لەناو خێمەو سەر شەقامەکان دەمێننەوەو ژمارەیەکی زۆر منداڵ بێدایک و باوک بوون. هاوکات ژمارەی قوربانیان لە  رۆژئاوای کوردستان و سووریاش، نزیکەی 6 هەزار کەس گیانیان لەدەستداوە کە نزیکەی 1000 کەسیان لە هەرێمی عەفرینی رۆژئاوای کوردستان بوون.  بە گوێرەی هەواڵێکی ئاژانسی ڕۆیتەرزیش لە شەشی شوباتەوە  40هەزار هاوڵاتی سوری تورکیایان جێهێشتووە و گەڕاونەتە سوریا. مازین عەللوش بەرپرسی هێزەکانی گروپێکی چەکداری سوریا لە دەروازەی باب ئەلهەوا (جیلڤەگوز) بە ئاژانسی رۆیتەرزی راگەیاند، لە دەروازەکانی باب ئەلهەوا، جەرابلوس، باب ئەلسەلام و گرێ سپێ، نزیکەی 40 هەزار هاوڵاتی سوریا تورکیایان بەجێهێشتووە و گەڕاونەتەوە وڵاتەکەیان و پرۆسەی گەڕانەوەی سوریەکان تاوەکو ئێستاش بەردەوامە. بەگوێرەی ئامارە فەرمیەکان، تەنیا لە باکوری کوردستان و تورکیا بەهۆی بومەلەرزەکانەوە، زیاتر لە سێ هەزار و 500 ئاوارەی سوریا گیانیان لەدەستداوە. لە 17ی هەشتی 1999دا لە ئیزمیتی توركیا بوومەلەرزەیەك بە گوڕی 7.6 پلە ڕوویدا و نزیكەی 18 هەزار كەس گیانیان لەدەستدا. دوای نزیكەی چوار مانگ و لە 12ی یانزەی 1999دا بوومەلەرزەیەكی تر بە گوڕی 7.2 پلە لە پارێزگای دوزجە ڕوویدا و لەوەشدا نزیكەی هەزار كەسی تر گیانیان لە دەستدا. لەو كاتەوە دەوڵەتی توركیا باجێكی خستووەتە ئەستۆی هاوڵاتییەكانی بە ناوی باجی ڕووبەڕووبوونەوەی بوومەلەرزە و رووداوە سروشتییەكان. ئەوە بە چاوكردن لە هەندێك وڵات كرا بۆ ئەوەی بیناسازی لە توركیا بگەیەنرێتە ئاستێك، كە لە كاتی روودانی بوومەلەرزەدا بیناكان بەرگە بگرن و زیانیان كەمتر پێ بگات و هاووڵاتییان پارێزراو بن .بەڵام بە گوێرەی ئەو کاولکارییەی لە ٦ی دووی  ئەمساڵدا ڕویدا دەردەکەوێت یاساکە شوێنی خۆی نەگرتووە.

هێمن مەحموود هەڵبژاردن لە كوردستان بوەتە ئاڵنگاری لەبەردەم پرۆسەی سیاسیدا، دەسەڵات لەژێر فشاری ناوخۆیی و دەرەكیدایە بۆ ئەنجامدانی هەڵبژاردنی پەرلەمان، حزبەكانی دەسەڵات بە دیاریكراوی پارتی و یەكێتی یەكتری تۆمەتبار لە پرسی دواخستنی هەڵبژاردندا. رۆژی سێشەممە 28ی شوبات هەردوو دەزگای هەڵبژاردنی پارتی و یەكێتی و فراكسیۆنەكانیان كۆبوونەوەو لەسەر چوار خاڵ رێككەوتن كەبریتین لە (یەكەم : هەڵبژاردن بە چوار بازنە بكرێت. دووەم: هەڵبژاردن نیوە بە لیستی كراوە، نیوە بە لیستی داخراو. سێیەم: ژمارەی كورسیی بازنەكان لەسەر بنەمای ئاماری وەزارەتی بازرگانیی عێراق بێت. چوارەم: هەماهەنگی لەگەڵ كۆمیسیۆنی عێراق بكرێت بۆ سوودوەرگرتن لە لیستی دەنگدەرانی عێراق). پەرلەمانی كوردستان كە لەتشرینی یەكەمی ساڵی رابووردوو بەدەنگی زۆرینەی پەرلەمانتارانی تەمەنی خۆی بۆ ماوەی ساڵێك درێژكردەوە، لەسەر درێژكردنەوەی تەمەنی پەرلەمان لەدادگای فیدراڵی لە بەغداد سكاڵا لەسەر  پەرلەمانی كوردستان تۆماركراو دادگای فیدراڵیش دوای دوو دانیشتن هێشتا بڕیارێكی كۆتایی لەوبارەیەوە نەداوەو دوایخستووە بۆ 15ی ئەم مانگە، كە بەبڕوای زۆرێك لەچاودێران پێدەچێت هۆكاری دواخستنی بڕیاردانەكە بۆ بەخشینی كات بێت بەحزبە دەسەڵاتدارەكانی هەرێم تاوەكو وادەیەك بۆ هەڵبژاردنی نوێی پەرلەمانی دیاریبكرێت و دادگاكە لەو دۆخە رزگاربكەن كە تێیكەوتووە. ئەو سكاڵایەی لەدادگای فیدراڵی تۆماركراوە بە ناوی سروە عەبدولواحید، سەرۆكی فراكسیۆنی نەوەی نوێ لە پەرلەمانی عێراق پێشكەشكراوە، لە پاش ئەوەی لەگەڵ سێ سكاڵای دیكەدا یەكخران، كە لەلایەن یوسف محەممەد، سەرۆكی پێشووی پەرلەمانی كوردستان؛ شاسوار عەبدولواحید، سەرۆكی جووڵانەوەی نەوەی نوێ و كاوە عەبدولقادر، سەرۆكی فراكسیۆنی نەوەی نوێ لە پەرلەمانی كوردستان پێشكەش كرابوون، 18ـی كانوونی یەكەمی 2022، یەكەم دانیشتن لەبارەی سكاڵاكان كرا و تیایدا سكاڵاكاران داوای پووچەڵكردنەوەی یاسای ژمارە 12 رۆژی 9-10-2022 تایبەت بە درێژكردنەوەی خولی پێنجەمی پەرلەمانی كوردستان دەكەن بە پاساوی دژایەتیی لەگەڵ هەردوو ماددەی 5 و 20 كە لە دەستووری عێراقدا هەیە، هاوكات لەسكاڵاكەدا ئەوەشخراوەتەروو ئەو هەنگاوەی پەرلەمان «مافی دەستووریی دیاریكراو لە ماددەی 51 یاسای هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان ژمارە 1ـی ساڵی 1992 پێشێلدەكات.» لەهەرێمی كوردستاندا تا ئێستا 5 هەڵبژاردنی پەرلەمان ئەنجامدراوە كە لەساڵەكانی 1992_2005_2009_2013_2018 سازكراون، ژمارەی ئەندامانی پەرلەمان 111 كەسە كە 11 كورسی تایبەتە بە كۆتاكان (توركمان 5، مەسیحی 5، ئەرمەن 1 كورسی). بەپێی ئامارەكانی وەزارەتی پلاندانانی هەرێم، ژمارەی دانیشتوانی هەرێم لەساڵی 2021 زیاتر لە 6 ملیۆن و 100 هەزار كەسە، ئەمە لەكاتێكدا وەزارەتی پلاندانانی عێراق دەڵێت ژمارەی دانیشتوانی هەرێم 5 ملیۆن و 500 هەزار كەسە.

هاوڵاتی ئەنتۆنیۆ گۆتێرێز، سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان درەنگانی شەوی رابردوو سێشەممە (28ـی شوبات/فێرێوەری 2023)، بە سەردانێکی فەرمی گەیشتە بەغدای پایتەخی عێراق و لەلایەن فوئاد حوسێن، وەزیری دەرەوەی عێراق پێشوازی لێکرا و لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاند "هیوادارم عێراق ئایندەیەکی گەشی هەبێت."  سەردانەکەی گۆتێرێز، بەگوتەی گوتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی عێراق، "لە چوارچێوەی پاڵپشتیکردنی حکومەتی عێراقە لە هەموو ئاستەکاندا و گوزارشتە لە رۆڵی هاوسەنگی لە عێراق کە ئاسایش و ئاشتی نێودەوڵەتی بەهێز دەکات."  گۆتێرێز و فوئاد حوسێن کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانییان سازکرد، تێیدا سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان خۆشحاڵی خۆی بە سەردانەکەی بۆ عێراق دەربڕی و رایگەیاند، دڵنیایە لەوەی گەلی عێراق دەتوانێت ئالنگاری و کێشە و گرفتەکان تێبەڕێنێت. لە بەشێکی دیکەی قسەکانیدا گۆتێرێز ئاماژەی بەوەکرد،  چەندین جار سەردانی عێراقی کردووە و هیواخوازە کاتی پێویست هەبێت بۆ ئەوەی سەردانی کەمپی ئاوارەکانی هەرێمی کوردستان بکات. سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان ئاماژەی بەوەشکرد، سەردانی ئەو هاووڵاتییانەی عێراقی کردووە کە ئاوارەی سووریا بوونە، کە وەکو خۆی دەڵێت، "بە بارودۆخێکی سەختی ژیاندا تێدەپەڕن"، پێشوازی لە هەوڵەکانی حکومەتی عێراق بۆ گەڕاندنەوەی هاووڵاتییان لە دەرەوەی وڵاتیش دەکات. هاوکات، د. فوئاد حوسێن گوتی: سەردانی سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ بەغدا لەسەر داوای ئێمە بووە و سوپاسی دەکەین کە بەدەم داواکەمانەوە هاتووە.  وەزیری دەرەوەی عێراق وتیشی، "پێویستمان بە پشتیوانی سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکانە بۆ رووبەڕووبوونەوەی ئاڵنگارییەکان." 

هاوڵاتی کۆر دی کۆمپیتس، دەستەی باڵای وردبینی فەڕەنسا دەڵێت، ساڵی ڕابردوو بودجەی  زیاتر لە ٦٠٠ ملیۆن یۆرۆ خەرجکراوە بۆ پەنابەرە ئۆکرانیەکان. دەستەی باڵای فەڕەنسا لە ڕاپۆرتێکیدا ئاشکرایکرد، بۆ هاوکاریکردن و پەناهەندەیی ١١ هەزار و ٥٠٠ پەنابەری ئۆکرانی زیاتر لە ٦٠٠ ملیۆن یۆرۆ خەرجکراوە، بەگویرەی دەستەی باڵای وردبینی فەڕەنسا بۆ هەر ئۆکرانیەک ئەو بودجەیی کە خەرجکراوە دوو هیندەی ئەو بودجەیە بووە کە بۆ پەنابەرێکی ئاسیی دابینکراوە.  وەزارەتی نیشتەجێبوون هەفتەی ڕابردوو ڕایگەیاند، لە ئێستادا مانگانە لە پاریس نزیکەی ٨٠٠ ملیۆن یۆرۆ دەدرێتە ئەو خێزانانەی کە لەماڵەکانی خۆیاندا بی بەرامبەر هاوکاری ئۆکرانیا دەکەن.   هاوکات دەستەی باڵای فەڕەنسا ئاماژەی بەوەشدا، بەشێکی زۆری بودجەکە بۆ نیشتەجێکردنی پەنابەرەکان بووە و نزیکەی ٢٠٠ ملیۆن یۆرۆش دراوە بە هاوڵاتیانی ئۆکرانیا. هەروەها لەبارەی بەردەوامی ئەو هاوکاریانەوە بەپرسانی فەڕەنسا دەڵێن،  " هیچ گرەنتیەک نییە" لەسەر ئەوەی کە ئەو یارمەتیانە بەردەوام بن، ئەمەش سەرەڕایی داواکاری کاربەدەستانی دەستەی باڵای وردبینی فەڕەنسا بۆ بەردەوامی هاوکاریەکان. ئەو هاوکاریانە بەپێی یاسای " پاراستنی تایبەتی" ساڵی ڕابردوو بەسەرکەوتووی جێبەجێ کراوە، کە تێیدا لە چوارچێوەی یاساکەدا ئۆکرانیەکان مۆڵەتی چوونە سەرکار و بەکارهێنانی خزمەتگوزاری تەندروستی، ڕەوانەکردنی منداڵەکانیان بۆ خوێندنگاکان، لەکاتێکدا ئەمە بۆ پەنابەرێکی ئاسایی ئەستەمە لەماوەیەکی ئاوا کەمدا.   ئەمەش لەکاتێکدایە کە جەنگی لەشکرکێشی ڕوسیا بۆسەر ئۆکرانیا پێی ناوەتە دووەم ساڵی خۆیەوە و بەپێی زانیاریەکان لەگەڵ وەرزی بەهاردا ئەگەری درووستبوونی گرژی وئاڵۆزی زیاتر دەکرێت لەبەرەکانی جەنگی نێوان هەردوو وڵات، کە ئەمەش دەبێتە هۆکاری زیادبوونی پەنابەرانی ئۆکرانیا لەسەرجەم وڵاتانی  ئەوروپا و بەتایبەت وڵاتانی هاونسور لەگەڵ ئۆکرانیا.

هاوڵاتی: هێزە ئەمنییەکانی  تاڵیبانی ئەفغانستان ڕۆژی دوو شەممە ڕایگەیاند  دوو فەرماندەی سەرەکی دەوڵەتی ئیسلامییان  لە هەڵمەتێکی شەوانەدا  بۆ بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر بۆ سەر حەشارگەکەیان لە کابولی پایتەخت کوشتووە. زەبیحوللە موجاهید، وتەبێژی تاڵیبان لە بەیاننامەیەکی درەنگانی شەودا رۆژی دووشەممە  ڕایگەیاند "بەرپرسی هەواڵگری و ئۆپەراسیۆنەکانی داعش" لە ئەفغانستانیش لەنێو ئەو کەسانەدایە کە لە درەنگانی یەکشەممەدا لە ئۆپەراسیۆنەکەدا کوژراون،  ناوبراو ناسنامەی سەرکردەی تیرۆری کوژراوی بە ناوی قاری فاتح ناساندووە.   ئەم ڕاگەیاندنە چەند کاتژمێرێک پێش ئەوە هات کە ئەمریکا لە ڕاپۆرتێکی نوێدا ڕایگەیاند کە تا ٣ هەزار چەکداری داعش لەو وڵاتە  چالاکی سیاسی و چالاکیی تیرۆریستی ئەنجام دەدەن. هاوکات زەبیوحوللە موجاهید ئاماژەی بەوەشکرد، قاری فاتح  یەکێکە لە کوژراوەکان و  پلانی هێرشەکانی ئەم دواییەی دژی نوێنەرایەتییە دیپلۆماسییەکان و مزگەوتەکان و ئامانجەکانی دیکەی لە کابول داڕشتووە، هەروەها زەبیوحوللە موجاهید لە بەیاننامەکەی ڕۆژی دووشەممەیدا  پشتڕاستی کردەوە کە ئۆپەراسیۆنێکی دژە تیرۆری تاڵیبان لە سەرەتای ئەم مانگەدا ئیجاز ئەمین ئەهەنگەری سەرۆکی داعش لە  کیشوەری هیندستان لەگەڵ دوو فەرماندەکەی دیکەدا کوژراون. لەگەڵ ئەوەشدا زەبیوحوللە  بەبێ ئەوەی زانیاری زیاتر بخاتە ڕوو وتی، "ژمارەیەک لە ئەندامانی داعش، لەنێویاندا بیانییەکان"یش لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا دەستبەسەرکراون.  ڕێکخراوی داعش  هیچ لێدوانێکی لەبارەی بانگەشەکانی تاڵیبان سەبارەت بە کوشتنی سەرکردە باڵاکەی نەدا لەدوای بەیاننامەکەی وتەبێژی تاڵیبانەوە، بەڵام هەفتەی ڕابردوو داعش لەبارەی کوژرانی  سەرکردەیەکی ناسراوی داعش  بە   "ئاهەنگەر" کە ناوی ئەبو عوسمان ئەلکشمیرییە پشتڕاستکردەوە و لە ڕاگەیەندراوێکدا ڕایگەیاند کە لە ١٤ی شوباتدا لە پێکدادانێکدا لەگەڵ تاڵیبان کوژراوە بەڵام بە وردی باسی شوێنەکەی نەکردووە. تاڵیبان لە دوای گەڕانەوەی بۆ دەسەڵات لە کابول لە مانگی ئابی ٢٠٢١دا، لە کاتێکدا هێزە بیانییەکان بە ڕابەری ئەمریکا لە وڵاتەکە کشاونەتەوە، جارجارە ئۆپەراسیۆنەکانیان دژی داعش ئەنجامداوە.  

هاوڵاتی بەگوێرەی ئامارێک، لە ئامەد بومەلەرزە زیانی بە دوو هەزار و ٢٩٥ باڵەخانە گەیاندووە و پێویستە ٥٧ باڵەخانە بو زوترین کات بڕووخێندرێن. پلاتفۆرمی یەکگرتن و پاراستنی شاری ئامەد کە دوای بومەلەرزەکانی ٦ی شوبات لەگەڵ تیمەکانی وەزارەتی ژینگە و شارستانی، دەستی بە دەستنیشانکردنی زیانەکانی بومەلەرزە کردبوو، ئاماری زیانەکانی بومەلەرزەی بڵاوکردەوە. بەگوێرەی ئاماری پلاتفۆرمەکە، لە شاری ئامەد ٢٢ باڵەخانە بە تەواوی ڕووخاون، ٥٧ باڵەخانە بە زوترین کات پێویستە بڕووخێندرێن، زیانێکی زۆر بە دوو هەزار و ٢٩٥ باڵەخانە گەیشتووە و زیانێکی کەمیش بە دوو هەزار و ٢٣٦ باڵەخانە گەیشتووە. پلاتفۆرمەکە دەڵێت، تاوەکو ئێستا لێکۆلینەوە لە دوو هەزار و ٧٦٩ باڵەخانە نەکراوە و ٧٢ هەزار و ٢٢٩ باڵەخانە هیچ زیانێکیان بەرنەکەوتووە. شەشی شوبات، سێ بومەلەرزەی بەهێز پارێزگاکانی مەڕەش و دیلۆکی باکوری کوردستانیان هەژاند و لە ١١ پارێزگا بووە هۆی کاولکاری و کارەساتێکی مرۆیی زۆر. بەگوێرەی دوایین ئاماری فەرمی کە ژمارەی گیان لەدەستدان تەنیا لە باکوری کوردستان و تورکیا، گەیشتووەتە ٤٤ هەزار و ٣٧٤ کەس و زیاتر لە ١١٥ هەزار هاوڵاتیش بریندار بوون.

هاوڵاتی ئەنتۆنیۆ گۆتێرێز، سکرتێری گشتی نەتەوەیەکگرتوەکان و کۆمیسیاری مافی مرۆڤ درەنگانی ئەمشەو بەسەردانێک دەگاتە بەغدا و لەبارەی کێشە و گرفتە ژینگەیی وسیاسیەکانەوە لەگەڵ بەرپرسانی عێراق کۆدەبێتەوە، هاوکات ڕۆژی پێنجشەممە دەگاتە هەولێری پایتەختی هەرێمی کوردستان. میدیا عێراقیەکان بڵاویانکردۆتەوە کە ئەمشەو سکرتێری گشتی نەتەوەیەکگرتوەکان دووەم سەردانی خۆی بۆ عێراق ئەنجام ئەدات و دەگاتە بەغدای پایتەختی عێراق و هاوکات ڕۆژی پێنج شەممەش بە سەردانێک دێتە هەولێری پایتەخت، بەگوێرەی زانیاریەکان بڕیارە ئەنتۆنی گۆتێرێز لەگەڵ سەرۆک کۆمار و پەرلەمان و ئەنجومەنی وەزیران و هەروەها چەند سەرکردەیەکی سیاسی عێراق کۆدەبێتەوە. ئەمە دەبێتە دووەم  سەردانی ئەنتۆنی  گۆتێرێز بۆ عێراق دوای وەرگرتنی پۆستەکەی ، یەکەم جار   لە ٣٠ی ئازاری ٢٠١٧دا بوو کە سەردانی عێراقی کردبوو. هەروەها بڕیارە لەمیانی سەردانەکەیدا سکرتێری گشتی نەتەوەیەکگرتوەکان  باس لە پرسەکانی پەیوەست بە ژینگە، تەندروستی، هەژاری، قەیرانی ئاو، کێشە سیاسی و ئەمنییەکان بکات، هاوکات لەگەڵ تاوتوێکردنی  ئامادەکارییەکان بۆ هەڵبژاردنەکانی داهاتو، لەگەڵ ئەوەشدا بەگوێرەی زانیاریەکان   گەشتێک دەکات بۆ هەندێک لە کەمپەکانی ئاوارەکانی ناوخۆی عێراق، کە بنکەکانیان لە هەرێمی کوردستانە". هەروەها عامر ئەلفایز: سەرۆکی لیژنەی پەیوەندیەکانی دەرەوە لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق لەبارەی سەردانەکەی ئەنتۆنی گۆتێرێزەوە دەڵێت، حکومەتی عێراق پێویستی بە پاڵپشتی نێودەوڵەتی هەیە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ دۆسیەی ئاوارەکان و  لە قۆناغی داهاتووشدا، وتیشی"  سەردانەکە بۆ عێراق زۆر گرنگە، چونکە وڵاتەکە بەدەست کێشەی گەورەی ژینگەیی و ئاوییەوە دەناڵێنێت". عامر ئەلفایز باسی لەوەش کردووە لە میانی سەردانەکەدا بارودۆخی سیاسی وئەمنی عێراقیش تاوتوێ دەکرێت. ئەمەش لەکاتێکدایە کە عێراق ئامادەکاری دەکات بۆ ئەنجامدانی هەڵبژاردنی پارێزگاکان تا مانگی تشرینی یەکەم؛ بڕیارە ئەمساڵ هەڵبژاردنی گشتی پێشوەختە ئەنجام بدرێت،  بەڵام بلۆکە سیاسییە شیعەکانی لایەنگری ئێران کە زۆرینەیان لە پەرلەماندا هەیە، دەیانەوێت ماوەی یەک ساڵەی کابینەی سودانی درێژ بکەنەوە.

ژمارەیەک وڵاتی جیهان لە بەیاننامەیەکی هاوبەش لە نەتەوەیەکگرتوەکان داوای راگرتنی سزای سێدارەیان لە دەسەڵاتی ئێران کرد و رایانگەیاند سێدارە بوەتە ئامرازێک بۆ سەرکوتی ناڕەزایەتییەکان و نەیارانی دەسەڵات لەو وڵاتە. لە دووەمین رۆژی (52)یەمین کۆبونەوەی ئەنجومەنی مافەکانی مرۆڤی سەر بە رێکخراوی نەتەوەیەکگرتوەکان، 54 وڵاتی جیهان بیاننامەیەکی هاوبەشیان سەبارەت بە پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ لە لایەن کۆماری ئیسلامی ئێرانەوە واژۆ کرد و سەرەڕای ئیدانەکردنی سزای سێدارە داوای راگرتنی ئەو سزایەیان کرد. لەو کۆبونەوەیەدا کە لە شاری جنێف لە سویسرا بەڕێودەچێت؛ وڵاتانی ئەوروپا، ئەمریکا، بەریتانیا و کەنەدا لەگەڵ چیلی، ئیکوادۆر، کۆلۆمبیا، پیرۆ، کاستاریکا، ئوروگوای و چەند وڵاتێکی دیکە بەیاننامەکەیان دژی سزای سێدارە لە ئێران واژۆ کرد و دەقی بەیاننامەکەش لە لایەن جێگری وەزیری دەرەوەی وڵاتی کاستاریکا خوێندرایەوە. لەو بەیاننامە هاوبەشەدا هاتوە ئەو 54 چوار وڵاتەی کە واژۆیان کردوە بە قوڵی نیگەرانن لە جێبەجێکردنی سزای سێدارە و بەکارهێنانی وەک ئامرازێک بۆ سەرکوت لە لایەن کۆماری ئیسلامی ئێرانەوە چونکە هاوکات ئەو سزایە بۆ ترساندن و تۆقاندن دژی نەیارانی دەسەڵات بەکاردەهێنرێت. ئەو وڵاتانە رایانگەیاندوە؛ دەسەڵاتی ئێران بە رونی مافەکانی مرۆڤی سەبارەت بە مامەڵە لەگەڵ دەستگیرکراوانی ناڕەزایەتییەکان پێشێل کردوە و تەنانت رێگەی بە ژمارەیەکی زۆر لەو دەستگیرکراوانە نەداوە کە پارێزەریان هەبێت. ساڵی 2018 لە بەیاننامەیەکی هاوشێوە دژی سزای سێدارە تەنها 25 وڵات واژۆیان کرد و لە ساڵی رابردوشدا لە چوارچێوەی ئیدانەی سزای سێدارە لە ئێران 59 وڵات پشتگیریی خۆیان بۆ بەیاننامەکە لە ئەنجومەنی مافەکانی مرۆڤی سەر بە نەتەوەیەکگرتوەکان دەربڕی. ئێران بەراورد بە ژمارەی دانیشتوان زیاترین سزای سێدارەی تێدا جێبەجێ دەکرێت و دوای چین دووەم وڵاتی جیهانە کە زیاترین کەس تێیدا لەسێدارە دەدرێن. لە ناڕەزایەتییەکانی دوای مەرگی ژینا ئەمینی زیاترین سزای سێدارە لە زیندانەکانی ئێران و رۆژهەڵاتی کوردستان جێبەجێ کراوە بە جۆرێک کە تەنها لە دوو مانگدا 29 کەس لە رۆژهەڵاتی کوردستان لەسێدارە دراون کە دەکاتە زیاتر لە 30%ی کۆی لەسێدارەدانی ئەو ماوەیە.

هاوڵاتی جێگیری وەزیری تەندروستی ئێران لەبارەی ژەهراوی بوونی  سەدان خوێندکاری کچەوە دەڵێت، " هەندێک کەس دەیانویست هەموو قوتابخانەکان، بەتایبەت قوتابخانەی کچان دابخەن". یونس پەناهی، جێگری وەزیری تەندروستی ئێران لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا لە مەشهەد،  ڕایگەیاند، ژەهراوی کردنی یەک لەدوای یەکی  خوێندکارانی قوتابخانەکانی کچان بە هۆی "ئاوێتە کیمیاییە بەردەستەکان" بووە  و وتی، "دوای ژەهراویکردنی خوێندکاران لە قوتابخانەکانی قوم  بۆ چەند جارێک، دەرکەوت کە هەندێک خەڵک ویستویانە کە هەموو قوتابخانەکان، بە تایبەتی قوتابخانەکانی کچان دابخرێن". لە سەرەتای مانگی کانوونی دووەمەوە، زیاتر لە ٢٠٠ خوێندکاری کچ لانیکەم لە  ١٢ قوتابخانەی قوم و دوو قوتابخانەی بۆروجێرد بەهۆی ژەهراویبوونی کۆئەندامی هەناسەدانەوە گەیەندراونەتە نەخۆشخانە. هاوکات کەناڵی بی بی سی بەریتانیش لە توێژینەوەیەکیدا ئاماژە بەوە ئەدات، لەماوەی سێ مانگی ڕابردوودا لانیکەم ٨٣٠ کەس لە قوتابخانەکاندا ژەهراوی بوون، دوو کەسیان مامۆستان و زیاتر لە ٦٥٠ خوێندکاری کچن و بەشێکیشیان خوێندکاری پیاون،  هەروەها دەشڵێت ئەم ژمارەیە تا ڕۆژی حەوتەمی مانگی ئازارە و دەتوانێت زۆر زیاتریش بێت. یونس پەناهی یەکێکە لەو بەرپرسانەی  وەزارەتی تەندروستی ئێران لەناوئەندامانی سەرەکی لێژنەی زانستی لێکۆڵینەوە لە ژەهراوی بوونی خوێندکارانی کچ، هاوکات بەهرام عەینوڵڵاهی، وەزیری تەندروستی ئێران هەواڵی ژەهراویبوونی خوێندکارانی کچی پشتڕاستکردەوە وتی، ژەهراویبونێکی سوک بووەتە هۆکاری ئەو حاڵەتانە و وتیشی لەگەڵ باشترین پسپۆڕەکانمان لێکۆڵینەوە لە بابەتە دەکەین. هاوکات هەفتەی ڕابردوو محەمەد جەعفەر مونتەزەری، داواکاری گشتی ئێران ڕایگەیاندبوو کە "ئەگەری کردەوەی تاوانکاریی بە ئەنقەست" لەم ڕووداوانەدا هەیە.

  ئەمریکا رەتی دەکاتەوە بە بەرپرسانی عێراقدا پەیامی بۆ کۆماری ئیسلامی رەوانە کردبێت و لێدوانی بەرپرسانی ئێران لەسەر پرسی ئەتۆمیی بە ناڕاست لەقەڵەم دەدات. نێد پرایس، وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا رایگەیاند؛ پێچەوانەی لێدوانی حسێن ئەمیرعەبدوڵاهیان، وەزیری دەرەوەی ئێران هیچ پەیامێک سەبارەت بە چالاککردنەوە رێککەوتنی ئەتۆمیی لە واشنتۆنەوە بە بەرپرسانی عێراقدا بۆ دەسەڵاتدارانی ئێران رەوانە نەکراوە. پرایس وتویەتی: تەنها بەپرسانی ئێران دەتوانن وەڵامی ئەوە بدەنەوە کە بۆچی ئەو هەمو لێدوانە ناڕاستە لەسەر رێککەوتنی ئەتۆمیی دەدەن. وتەبێژی وەزارەتی دەرەوە لێدوانەکانی ئەمیرعەبدوڵاهیانی سەبارەت بە وەرگرتنی پەیامی واشنتۆن لە رێگەی وەزیری دەرەوەی عێراقی بە "درۆ" ناو هێناوە و جەختی لەوە کردوەتەوەکە هیچ گۆڕانکارییەک لە هەڵوێستی پێشوی ئەمریکا بۆ رێککەوتنی ئەتۆمی روی نەداوە. رۆژی یەکشەممەی رابردو ئەمیرعەبدوڵاهیان لە لێدوانێکدا بۆ تەلەڤیزیۆنی (ئەلعالەم)ی وڵاتەکەی رایگەیاند؛ لە کاتی گەشتەکەی بۆ بەغدا و کۆبونەوەی لەگەڵ بەرپرسانی عێراق ، فوادحسێن وەزیری دەرەوەی وڵاتەکە پەیامی واشنتۆنی سەبارەت بە چالاککردنەوەی رێککەوتنی ئەتۆمیی پێ راگەیاندوە. زیاتر لە دوو مانگە بەرپرسانی کۆماری ئیسلامی بە بەردەوامی رایانگەیاندوە کە ئەمریکا خوازیاری چالاککردنەوەی رێککەوتنی ئەتۆمییە و بۆ ئەو مەبەستەش چەند پەیامێکی رەوانەی تاران کردوە لە بەرامبەردا وەزارەتی دەرەوە و کۆشکی سپی ئەمریکا سەرجەم لێدوانی بەرپرسانی دەسەڵاتی تارانیان سەبارەت بەو رێککەوتنە رەت کردوەتەوە. یەک مانگ دوای ناڕەزایەتییەکان ئەمریکا رایگەیاند سەرنجیان لەسەر پشتیوانیی لە خەڵک و خۆپیشاندەرانی ئێران دەبێت و ئامانجیان چالاک کردنەوەی رێککەوتنی ئەتۆمیی نابێت و ئەوەش بوە هۆی بەرزبونەوەی بەهای دۆلار بەرامبەر تمەن و هەر لێدوانێکی بەرپرسانی واشنتۆن لەسەر رەتکردنەوەی رێککەوتنی ئەتۆمیی بەهای دۆلار لە بەرامبەر تمەندا زیاتر بەرز دەکاتەوە.    

حکومەتی عێرق و حکومەتی هەرێم لەسەر پڕۆژه یاسایی بوردجەی2023 ڕێکەوتن و  پشكی هه‌رێمی كوردستان له‌ بودجه‌کە كه‌ بریتییه‌ له‌ 12.67%.  ئیخلاس دلێمی، ئه‌ندامی ئه‌نجوومه‌نی نوێنه‌رانی عێراق له‌ فراكسیۆنی پارتی ئەمڕۆ سێ شەممە 28ی2ی2023 به‌ میدیای نزیک لەپارتی راگه‌یاند،كه‌ رێككه‌وتنی كۆتایی له‌نێوان حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان و حكومه‌تی فیدراڵی له‌بارەی پڕۆژە یاسایی بودجه كراوه‌ و پشکی هەرێم بە %12.67 دیاریکراوه  ئاماژەی بەوەش کردوه، كه‌ مووچه‌ و شایسته‌ داراییه‌كانی هێزه‌كانی پێشمه‌رگه‌ له‌سه‌ر خه‌رجی سیادی ده‌بێت. ئەو پەرلەمانتاره سه‌باره‌ت به‌و رێژه‌یه‌ی دیاریكراوه‌، جەختی له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كرده‌وه‌، تا ئه‌نجامدانی سه‌رژمێری له‌ عێراقدا، 12.67% له‌ كۆی گشتی بودجه‌ی فیدراڵی بۆ هه‌رێمی كوردستان ته‌رخانده‌كرێت و دوای ئه‌نجامدانی سه‌رژمێریش، ئه‌و رێژه‌یه‌ به‌گوێره‌ی رێژه‌ی ژماره‌ی دانیشتووانی هه‌رێمی كوردستان گۆڕانكاری به‌سه‌ردادێت.

فەرماندەی گشتی سوپای پاسداران لەسەر پشتیوانیی لە ناڕەزایەتییەکانی و نەیارانی کۆماری ئیسلامی هۆشداریی دەداتە ئەوروپا و رایدەگەیەنێت ئەتوانن موشەکەکانیان بگەیەننە ئەو وڵاتانە. حسێن سەلامی، فەرماندەی گشتی سوپای پاسدارانی ئێران لە رێوڕەسمێکدا لە شاری ئابادان لە باشوری وڵاتەکە رایگەیاند؛ سوپای پاسداران بەشێوەیەک موشەکەکانی رێکخستوە کە نەگاتە ئەوروپا لە کاتێکدا ئەو موشەکانە توانای ئەوەیان هەیە. سەلامی وڵاتانی ئەوروپای تۆمەتبار کردوە بە پشتیوانیی لە نەیارانی کۆماری ئیسلامی لە وڵاتەکانیان و وتی؛ چەک و کەرەستەی سەربازیی ئەوروپا رادەستی نەیارانی نیشتەجێی ئەو وڵاتانە کراوە و لە روی میدیا و راگەیاندنەوە پشتگیریان دەکرێت بۆیە هیوایان ئەوەیە ئەو وڵاتانە پشتیوانی و پشتگیرییەکانیان راگرن. ئەو وتیشی؛ ئێران توانای کۆنتڕۆڵکردنی گواستنەوەی نەوتی لە کەنداو هەیە و  ئەوروپا پێویستی بە سوتەمەنی و ئاسایش هەیە و ئەگەر ئەوانە لەدەست بدات روبەڕوی کێشە و قەیرانی قوڵ دەبێتەوە. فەرماندەی گشتی سوپای پاسداران جەختی لەوە کردەوەتەوە کە کۆماری ئیسلامی دانی بەخۆیدا گرتوە و دەبێت ئەورپا رێزی ئەو دانبەخۆدانانە بگرن چونکە دەتوانن موشەکەکانیان بەشێویەک رێکخەن کە توانای بڕینی مەودای تا ئەوروپای هەبێت. هەڕەشەکانی سەلامی لە کاتێکدایە پێشتر ئەمیرعەلی حاجی زادە، فەرماندەی هێزە ئاسمانییەکانی سوپای پاسداران لەگەل ئاشکراکردنی موشەکێکی نوێ بە ناوی (پاوە) رایگەیاند وەک رێز بۆ ئەوروپا توانای موشەکەکانیان بۆ دوو هەزار کیلۆمەتر سنوردار کردوە و دەبێت ئەو وڵاتانە رێزی خۆیان بگرن بۆ ئەو هەنگاوەی کۆماری ئیسلامی.

لەسەر چوار ماددەی یاسایی هەڵبژاردن یەکێتی و پارتی ڕێککەوتن.   دەزگای هەڵبژاردنی پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتی نیشتمانی کوردستان، ئەمڕۆ ، سێشەممە 28ی2ی2023 لەسەر یاسا و شێوازی بەڕێوەچونی هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان کە بڕیارە ئەمساڵ بەڕێوە بچێت کۆبونەوە و لەسەر چورماددەی یاسایی هەڵبژاردن ڕێککەوتن.  بەپێی زانیارییەکانی میدیایی نزیک لەپارتی، ئەو چوار ماددەیەی کە دەزگای هەڵبژاردنی هەردوو حیزب ،لەسەری رێککەوتن بریتین لە:   یەکەم : هەڵبژاردن بە چوار بازنە بکرێت. دووەم: هەڵبژاردن نیوە بە لیستی کراوە، نیوە بە لیستی داخراو.  سێیەم: ژمارەی کورسیی بازنەکان لەسەر بنەمای ئاماری وەزارەتی بازرگانیی عێراق بێت. چوارەم: هەماهەنگی لەگەڵ کۆمیسیۆنی عێراق بکرێت بۆ سوودوەرگرتن لە لیستی دەنگدەرانی عێراق.  

ئاژانسی رویتەرز رایگەیاند، لە شەشی شوباتەوە کە چەند بومەلەرزەیەکی بەهێز باکوری کوردستانیان هەژاند و کاولکاری و کارەساتێکی گەورەی مرۆیی لێکەوتەوە، ٤٠هەزار هاوڵاتی سوری تورکیایان جێهێشتووە و گەڕاونەتە سوریا. مازین عەللوش بەرپرسی هێزەکانی گروپێکی چەکداری سوریا لە دەروازەی باب ئەلهەوا (جیلڤەگوز) بە ئاژانسی رۆیتەرزی راگەیاند، لە دەروازەکانی باب ئەلهەوا، جەرابلوس، باب ئەلسەلام و گرێ سپێ، نزیکەی ٤٠ هەزار هاوڵاتی سوریا تورکیایان بەجێهێشتووە و گەڕاونەتەوە وڵاتەکەیان. بەرپرسێکی سەربازی لە دەروازەیەکی نێوان سوریا و تورکیاش کە ناوی ئاشکرا نەکردووە، بۆ رۆیتەرزی پشتڕاستی کردووەتەوە کە ٤٠ هەزار سوری تورکیایان جێهێشتووە و پرۆسەی گەڕانەوەی سوریەکان تاوەکو ئێستاش بەردەوامە. لە جەژنی قوربانی ساڵی رابردووەوە، حکومەتی تورکیا هاتوچۆی هاوڵاتیانی سوریای لەنێوان ئەو وڵاتە و تورکیای قەدەغەکردبوو، بەڵام دوای بومەلەرزەکانی شەشی شوبات رێگریەکان هەڵگیران و لە ئێستادا هەر سوریەک داوا بکات، دەتوانێت بگەڕێتەوە وڵاتەکەی. بەگوێرەی ئامارە فەرمیەکان، تەنیا لە باکوری کوردستان و تورکیا بەهۆی بومەلەرزەکانەوە، زیاتر لە سێ هەزار و ٥٠٠ ئاوارەی سوریا گیانیان لەدەستداوە. ئەو کاولکاریەش بووەتە هۆی ئەوەی هاوکاریەکان لەلایەن حکومەتی تورکیاوە بۆ ئاوارەکان کەم بێتەوە و بەگوێرەی هەندێک لە میدیاکانی تورکیا، هەڵوێستی نەژادپەرستی لەدژی سوریەکان دوای بومەلەرزە زیادی کردووە و هاوڵاتیانی تورکیا ئامادە نین، خانووەکانیان بە ئاوارە سوریەکان بدەن. لەبەر ئەو هۆکارانەش، ئاوارە سوریەکان ناچار دەبن، بگەڕێنەوە وڵاتەکانیان. زۆربەی ئەو ئاوارانەشی دەگەڕێنەوە، سەر بە گروپ و پارتە ئۆپۆزسیۆنەکانن و بۆیەش لە ناوچەکانی ژێر کۆنتڕۆڵی گروپە چەکدارەکان نیشتەجێ دەبن.