ڤیدیۆ.. بافڵ تاڵەبانی وەڵامی شاسوار عەبدولواحید دەداتەوە

هاوڵاتی لەڕاگەیەندراوێکدا نوسینگه‌ی راگه‌یاندنی سه‌رۆك وه‌زیرانی عێراق، ئه‌مڕۆ هه‌ینی وردەکاری کۆبوونەوەی محه‌ممه‌د شیاع سوودانی  سه‌رۆك وه‌زیرانی عێراق، له‌گه‌ڵ فرانك ڤاڵته‌ر شتاینمایر سه‌رۆكی ئه‌ڵمانیا، له‌باره‌ی هاریكاری ئاڵوگۆڕی نێوان هه‌ردوو وڵات و چه‌ند پرسێكی دیكه‌ی هاوبه‌ش له‌ به‌رلینی پایته‌ختی ئه‌ڵمانیا خستە ڕوو. لەڕاگەیەندراوەکەدا هاتووه‌: محه‌ممه‌د شیاع سوودانی سه‌رۆك وه‌زیرانی عێراق، له‌گه‌ڵ فرانك ڤاڵته‌ر شتاینمایر سه‌رۆكی كۆماری ئه‌ڵمانیای فیدراڵ كۆبووه‌ و گفتوگۆكرا له‌باره‌ی په‌یوه‌ندییه‌ دووقۆڵیه‌كانی نێوان هه‌ردوو وڵات له‌هه‌موو بواره‌كانه‌وه، هه‌روه‌ها ژماره‌یه‌ك پرسی‌ دیكه‌ی هه‌رێمایه‌تی و نێوده‌وڵه‌تی كه‌ جێگای بایه‌خی هاوبه‌شن، تاووتوێكران. هه‌روه‌ها گفتوگۆ له‌باره‌ی میكانیزمه‌كانی هاریكاری و ئاڵوگۆڕی نێوان هه‌ردوو وڵاتی دۆست و شێوازه‌كانی پێشخستن و فراونكردن له‌بواره‌ جیاجیاكانی ئابووری وه‌زه‌دا كرا، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی هه‌ردوو وڵات وپێشكه‌وتنی گه‌له‌كانیدا بێت.

هاوڵاتی   ساڵانە زیاتر لەچوار ملیار دۆلار بۆ كۆبوونی خۆراكی هاووڵاتیان لەعێراق تەرخاندەكرێت، بەنزیكەیی 40 ملیۆن هاووڵاتی سوودمەندن لەبەشە خۆراك، وەزارەتی بازرگانیش دەڵێت: لەساڵی رابردوودا 11 سەبەتەی خۆراكیان بەسەر هاووڵاتیاندا دابەشكردووە. لەگەڵ هاتنی هەر ساڵێكی نوێدا یەكێك لەو پرسە گەرمانە كەهاووڵاتیانی عێراقی بەخۆیەوە سەرقاڵ دەكات بەردەوامی بەشە خۆراكی مانگانەی هاووڵاتیانە لەلایەن حكومەت و زیادكردنی جۆرو بڕی دابەشكراوی ماددەكانی سەبەتەی خۆراكە. لەنوێترین راگەیەندراوی خۆیدا وەزارەتی بازرگانی عێراق ئاماژەی بەوەكردووە وەزارەتەكەیان توانیویانە خاوەن بەڵێنی خۆیان بن لەگەڵ هاووڵاتیانداو لەساڵی رابووردوو توانیویانە 11 سەبەتەی خۆراكی بەسەر هاووڵاتیاندا دابەشبكەن و بەردەوامیشن لەدابینكردنی بڕی پێویست و تەواوەتی بەشە خۆراكی ئەمساڵ بۆ هاووڵاتیان. جەختیشی لەوەكردووەتەوە وەزارەتەكەیان سەرقاڵی باشتركردنی جۆرو بڕی ماددە خۆراكییەكانە بۆ ئەوانەی كەهەژارن و ئەوانەشی بەرنامەی چاودێری كۆمەڵایەتی دەیانگرێتەوە، ئەویش بەزیادكردنی یەک كیلۆگرام شەكرو یەک لیتر زەیت و 200 گرام شیرو 250 گرام چا و یەک كیلۆگرام ئاردی سفر بۆ هەر كەسێك، ئەوەشی روونكردووەتەوە لەئێستادا هەر هاووڵاتییەك كە بەشەخۆراكی مانگانە وەردەگرێت بڕەكەی یەک كیلۆگرام شەكرو یەک لیتر زەیت و سێ كیلۆ برنج و 400 گرام دۆشاوو 500 گرام نیسك و 500 گرام لەتكە نۆكە، باسیشی لەوەكردووە بڕی پێویست خۆراك بۆ مانگەكانی داهاتوو لەكۆگاكاندا هەن. بەشە خۆراكی مانگانەی هاووڵاتیانی عێراق پرۆسەیەكی گەورەی دابەشكردنی خۆراكە بەسەر هاووڵاتیانی عێراقداو لەئەیلولی ساڵی 1990ەوە دوای داگیركردنی كوەیت لەلایەن عێراق و سەپاندنی سزای ئابووری بەسەر عێراقدا، لەلایەن دەسەڵاتی ئەوكاتی عێراقەوە جێبەجێكراوەو تائێستا بەردەوامی هەیە. لەنوێترین ئاماریشدا وەزارەتی پلاندانانی عێراق ئاشكرایكردووە لەساڵی 2022 رێژەی هەژاری گەیشتووەتە لەسەدا 25 لەناو هاووڵاتیانی عێراقدا لەكاتێكدا لەساڵانی 2019 و 2020 رێژەكە لەسەدا 20 بووە، هۆكاری ئەمەش دەرئەنجامەكانی پەتای كۆرۆناو راوەستانی جووڵە ئابوورییەكان و تەنگەژەی ئابووری و كەمبوونەوەی نرخی نەوت و راوەستانی پرۆژەكان بووە. بەپێی ئامارەكانی فەرمانگەی چاودێری كۆمەڵایەتی عێراقیش ژمارەی هەژارەكانی عێراق نزیكەی 11 ملیۆن كەسەو زیاتر لەپێنج ملیۆن كەسیش موچەی چاودێری كۆمەڵایەتییان هەیە. ساڵانە حكومەتی عێراق نزیكەی پێنج ملیار دۆلار لەبودجەی گشتی وڵات بۆ دابینكردنی ماددە خۆراكییەكان و ئارد بۆ هاووڵاتیان تەرخاندەكات و بەبڕوای بەشێك لەچاودێرانی ئابووریش بەشێكی زۆری ئەو پارەیە بەهۆی هێنانی ماددەی خراپ و گەندەڵیییەوە بەفیڕۆ دەچێت. بەپێی ئەو ئامارانەی بڵاوكراونەتەوە هەر هاووڵاتییەكی عێراقی (جگە لەپارەی ئارد)، بەهای پارەی تەرخانكراو بۆ خۆراكی مانگانەكەی 8.90 دۆلارە، پارەی تەرخانكراوی مانگانەش بۆ 40 ملیۆن عێراقی نزیكەی 356 ملیۆن دۆلارە، پارەی تەرخانكراویش بۆ ساڵێك (12 سەبەتەی خۆراك)، چوار ملیارو 272 ملیۆن دۆلارە. چاودێرانی ئەو بوارە پێیان وایە گەندەڵی و بەهەدەردانێكی زۆر لەو بوارەدا دەكرێت و پەرلەمانیش ناتوانێـت لێپرسینەوە بكات، چونكە ئیرادەیەكی سیاسی بەهێز لەناو پەرلەماندا نییە بۆ لێپرسینەوەو حزبە دەسەڵاتدارەكان لەپشت بەرپرسانی ئەو بوارەوەن و نایانەوێت لێپرسینەوە هەبێت تاگەندەڵی و پارە بەهەدەردانەكانیان ئاشكرانەبێت، ئەمەش وەهایكردووە گەندەڵییەكی بەرفراوانی ساڵانە ئەنجامبدرێت. هەموو ئەمانە لەكاتێكدایە محەممەد شیاع سوودانی سەرۆك وەزیرانی عێراق بڕیاریداوە ئەو كەسانەی پلەیان لەبەڕێوەبەری گشتی بەرەو سەرەوەیە بەشە خۆراكی مانگەكەیان ببڕێت، هەروەها ئەوانەشی موچەی بنەڕەتییان لە دوو ملیۆن دینار زیاترە بەهەمان شێوە بەشە خۆراكەكەیان ببڕێت. وەزارەتی بازرگانیش رایگەیاندووە داوایانكردووە بەشە خۆراكی زیاتر لەپێنج ملیۆن هاووڵاتی ببڕدرێت كە لەدەرەوەی عێراق دەژین، بەڵام بەهۆی پێنەدانی ئامارو داتایەكی ورد لەلایەن لایەنە پەیوەندیدارەكانەوە بەوەزارەتەكە تائێستا نەتوانراوە ببڕدرێت.

هاوڵاتی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی كه‌شناسی و بومه‌له‌رزه‌زانی هه‌رێمی كوردستان بڵاویکردەوە، ئه‌مڕۆ هەینی ئاسمان لە نێوان نیمچە هەور و هەوری تەواو دەبێت، لەگەڵ ئەگەری بارینی نمەباران لە کات و ناوچەی جیاجیا، لە ناوچە شاخاوییە سنوریەکان ئەگەری بارینی کەمێک کڕیوە هەیە.  لەبڵاوکراوەکە ئاماژەی بەوەداوە، خێرایى با /  لە سەرخۆ و مامناوەند  دەبێت له‌ نێوان ( 10 -  20 ) كیلۆمه‌تر له‌ كاتژمێرێكدا ده‌بێت و ئاڕاستەی با باشوری خۆرهەڵات دەبێت، پلەکانی گەرماش نزمتر دەبێت بەراورد بە  تۆمارەکانی دوێنێ. سبەی ئاسمان هەوری تەواو دەبێت، لەگەڵ بارینی نمەباران لە هەندێک ناوچە بە تایبەت لە ناوچەکانی هەڵەبجە و سلێمانی کەشناسی پێشبینی کردوه، ڕۆژی شەممە ئاسمان هەوری تەواو دەبێت، لەگەڵ بارینی نمەباران لە هەندێک ناوچە بە تایبەت لە ناوچەکانی هەڵەبجە و سلێمانی و گەرمیان، لەناوچە شاخاوییە سنوریەکانی باکوری رۆژهەڵات ئەگەری بارینی کڕێوە و بەفرێکی کەم هەیە. خێرایى با لە سەر خۆ و مام ناوەند دەبێت و له‌ نێوان ( 10 -  20 ) كیلۆمه‌تر له‌ كاتژمێرێكدا ده‌بێت ئاماژەی بەوەش کردوه، خێرایى با لە سەر خۆ و مام ناوەند دەبێت و له‌ نێوان ( 10 -  20 ) كیلۆمه‌تر له‌ كاتژمێرێكدا ده‌بێت و ئاڕاستەی با / خۆرهەڵات دەبێت، پلەکانی گەرماش نزمتر دەبێتەوە  بە ( 1 تــا 2 ) پلە بەراورد بە  تۆمارەکانی ڕۆژی پێشو. کەشناسێ بەرزترین پلەکانی گەرمای پێشبینیکراو بە پلەی سیلیزی بەم شێوه ڕاگەیاندوە؛ هەولێر  :  12 پلەى سیلیزى سلێمانی : 9  پلەى سیلیزى دهۆک  :  12 پلەى سیلیزى کەرکوک: 14 پلەى سیلیزى هەڵەبجە  : 9 پلەى سیلیزى زاخۆ :  12 پلەى سیلیزى سۆران:  8  پلەى سیلیزى گەرمیان :  15 پلەى سیلیزی

نرخی دۆلار بەرامبەر دینار 000 157 نرخی تمەن بەرامبەر دۆلار $100=4,120,000 نرخی لیرەی تورکی بەرامبەر دۆلار 1860=100$ ‎نرخی یۆرۆ بەرامبەر دینار 166,000=€100 ‎ زێڕ یەک مسقاڵ عەیارە 18 360 000 عەیارە 21 420 000

دوای ئەوەی لەگوندی پارتاشی كۆنی ناوچەی ئەرجیشی وان كەدەكەوێتە دۆڵی زیلان ئاوی بەنداوێك بەهۆی وشكەساڵییەوە كەمیكرد، ئێسك و پروسكی دەیان مرۆڤ لەدەوروبەری بەنداوەكە دۆزرانەوە. ناوەندی مافی مرۆڤی سەر بەسەندیكای پارێزەرانی وان، سەردانی ناوچەكەی كردو دەستی بەلێكۆڵینەوە كرد.  لەڕاگەیەندراوێكدا سەندیكای پارێزەرانی وان رایگەیاند: لەگەڵ ژمارەیەك رێكخراوی ناحكومی دیكە سەردانی ناوچەكەیان كردووەو سەرۆكی داواكاری گشتی ناوچەی ئەرجیشیان ئاگادار كردووەتەوە. حكومەتی توركیا بێدەنگە ئاژانسی میزۆپۆتامیا لەسەر ئەم پرسە چاوپێكەوتنی لەگەڵ ژیان ئوزكاپلان، سەرۆكی لقی وانی كۆمەڵەی مافەكانی مرۆڤی توركیا كردووە، ئوزكاپلان ئاماژەی بۆ ئەوەكردووە: كە  لەناوچەكەدا ئێسك و پروسكی سەدان كەسیان دۆزیوەتەوەو وێنەیان گرتووە». ئاماژەی بەوەشكردووە، لێكۆڵینەوەی تەواویان لەسەر رووفاتەكان كردووە، راپۆرتێكیان پێشكەشی داواكاری كۆماری وان كردووەو دواتر چاویان بەبەرپرسان كەوتووەو دۆخەكەمان بەبەرپرسان راگەیاند، بەڵام ئێمە تاوەكو ئێستا نازانین، ئەو رووفاتانە كێن، تاوەكو ئێستا دامەزراوە پەیوەندیدارەكانی حكومەت وەڵامی ئێمەیان نەداوەتەوە». هەدەپە داوای لێكۆڵینەوە دەكات  لەلایەكی دیكەوە، تەیب تەمەل پەرلەمانتاری پارێزگای وانی پارتی دیموكراتی گەلان (هەدەپە) پرسەكەی بردووەتە، پەرلەمانی توركیاو داوایكردووە كە پەرلەمان دەست بەلێكۆڵینەوە بكات، پێی وایە، رووفاتەكان هی ئەو كەسانە بن كە لەكۆمەڵكوژی زیلاندا كوژراون. موعەزەز ئورهان پەرلەمانتاری هەدەپەی وانیش لەمبارەیەوە كۆنفرانسێكی رۆژنامەوانی ئەنجامدا. ئورهان ئاماژەی بەوەكرد كە ئێسك و پروسكێكی زۆری مرۆڤ لەدۆڵی زیلان دۆزراونەتەوەو دەڵێت، « وەزارەتی دادمان لەم دۆخە ئاگاداركردووەتەوەو داوامانكردووە بەزوترین كات و بێ دواكەوتن دەست بەلێكۆڵینەوە بكرێت و پێویستە بەكر بوزداغ وەزیری دادی توركیا لەسەر ئەم پرسە روونكردنەوە بدات». هەدەپە لەداواكاریەكەیدا بۆ وەزارەتی داد شەش پرسیاری ئاراستەی وەزیری داد كردووە كەئەم پرسیارانەی لەخۆگرتووە: یەكەم؛ ئایا ئێوە دەستتان بەهیچ لێكۆڵینەوەیەك كردووە، سەبارەت بەئەو ئێسك و پروسكانەی كە لەدۆڵی زیلان دۆزراونەتەوە؟ ئایا دەتانەوێت هیچ روونكردنەوەیەك بدەن؟ دووەم؛ ئایا هیچ تووێژینەوە، لێكۆڵینەوەو راپۆرتێك سەبارەت بەئەو ئێسك و پروسكانە ئەنجامدراون یان ئاراستەی ئێوە كراون؟ سێیەم؛ تایبەتمەندی چۆنایەتی و چەندایەتی ئێسك و پروسكەكان چین؟ پێشبینی دەكرێت ئێسك و پروسكی چەند كەس بن؟ چوارەم؛ ئایا لێكۆڵینەوەتان لەوە كردووە كەگۆڕی دیكەی بەكۆمەڵ لەو ناوچەیە هەبێت؟ پێنجەم؛ بۆ ئاشكراكردنی كۆمەڵكوژی زیلان و كۆمەڵكوژییەكانی هاوشێوە كە لەمێژووی توركیادا ناویاندەهێنرێت، هیچ هەوڵێك دەدەن؟ شەشەم؛ بەگوێرەی ئامارە فەرمییەكان لەئەرشیفی دەوڵەتدا، لەدۆڵی زیلان چەند كەس كوژراون؟ ئایا هیچ لێكۆڵینەوەیەكتان كردووە كەئەو خەڵكەی كوژراون بەشێوەیەكی بەكۆمەڵ بەخاكسپێردران؟ گۆڕە بەكۆمەڵەكان لەكوێن؟ ئایا ئەو ناوچەیە پارێزراوە؟ كۆمەڵكوژی زیلان دوای شكستی شۆڕشی ئاگری لەساڵی ١٩٣٠ بەهاوكاری شای ئێران، دەوڵەتی توركیا لەباكووری كوردستان دەستی بەهەڵمەتێكی پاكتاوی رەگەزی بەرامبەر ئەو هاووڵاتیە كوردانە كرد كە لەگەڵ شۆڕشدابوون. یەكێك لەو ناوچانەی كەخەڵكەكەی رووبەڕووی هێرشی سوپای توركیا بووەوە، گوندەكانی دۆڵی زیلانی سەر بەناوچەی ئەرجیشی پارێزگای وانی باكوری كوردستان بوو. هێرشەكانی دەوڵەتی توركیا، چەند مانگێك بەردەوامبوون و لەتەمموزی ١٩٣٠دا سەربازە توركەكان، هەموو رێگەكانی دۆلی زیلانیان داخست و دەستیان بەكوشتنی هاووڵاتیانی كورد، سوتاندن و تاڵانكردنی گوندو ماڵەكانیان كرد. رۆژنامەی حوڕیەتی توركی لەوكاتەدا خەڵكی ناوچەكەی بەپشتگیریكردن لەشۆڕش تۆمەتبار كردو رایگەیاند، ١٥ هەزار كەس لەدۆڵی زیلان كوژراون و ناوچەكە لە(یاخیبووەكان) پاككراوەتەوە، بەڵام بەگوێرەی شایەدحاڵەكان ٤٧ هەزار مرۆڤی بێتاوان لەژن و منداڵ و پیر كۆمەڵكوژكراون كە سەر بەهۆزەكانی حەسنا، زیلان، سبكان، ئەدمان بوون. هەروەها زیاتر لە ١٨٠ گوندی كوردەكان سووتێنران و ئەوانەی كە بەزیندوویی رزگاریان بوو، بۆ ناوچەكانی دیكەی باكوری كوردستان و هەندێكیان بۆ رۆژهەڵاتی كوردستان ئاوارەبوون. هەرچەندە ناوەندی كۆمەڵكوژییە گەورەكە دۆڵی زیلان بوو، بەڵام هێرشەكانی سوپای توركیا بەتەنیا لەوێ نەوەستانەوە، بەڵكو هەموو ناوچەی سەرحەدی باكوری كوردستانی گرتەوە كەپارێزگاكانی، وان، موش، ئاگری و ئیدر دەكرێتەوە. بەگشتی لەهێرشەكانی توركیادا زیاتر لە ٥٠ هەزار كورد كۆمەڵكوژكران.  حكومەتەكانی ئێران، سوریاو عێراقیش دەستیان لەكۆمەڵكوژكردنی كورددا هەبوو. دوای شكستی شۆڕشی ئاگری و كۆمەڵكوژی دۆڵی زیلان، بەرپرسانی توركیا سەردانی بەرپرسانی ئەو وڵاتانەیان كردو هەوڵیاندا ئەو شۆڕشگێرانەش دەستگیربكەن كەخۆیان گەیاندبووە دەرەوەی سنورەكانی توركیا. بەو هۆیەوە هەرسێ دەوڵەتە داگیركەرەكەی كوردستانیش لەدەستگیركردنی شۆڕشگێڕان رۆڵیان دەبێت و ژمارەیەك شۆڕشگێر دەستگیردەكرێن و رادەستی توركیایان دەكەنەوەو لەسێدارە دەدرێن. دەوڵەتی توركیا دوای شۆڕشی ئاگری و كۆمەڵكوژی دۆڵی زیلان، رایگەیاند كە ئیدی خەونی دەوڵەتی كوردیان لەچیای ئاگری خستووەتە ژێر گڵ، بەڵام ئەوەندەی نەخایاند، كەكوردانی باكوری كوردستان بەسەركردایەتی سەید رەزای دەرسیم شۆڕشیان بەرپا كرد. لەكۆتاییدا شۆڕشی سەید رەزاش بەدەردی شۆڕشی ئاگری براو لەدەرسیمیش بەگوێرەی ئامارە نافەرمییەكان ٩٠ هەزار كورد كۆمەڵكوژكران.  لەئێستاشدا كە ٩٢ ساڵ بەسەر كۆمەڵكوژی دۆڵی زیلاندا تێپەڕیوەو ئێسك و پروسكی ئەو هاووڵاتیە كوردانە بەهۆی كەمكردنەوەی ئاوی بەنداوێكەوە دەركەوتوون، بەڵام دەوڵەتی توركیا نایەوێت راستییەكان ئاشكرابكات و خۆی كەڕ، لاڵ و كوێر كردووە لەئاست ئەو كۆمەڵكوژییە كە لەجیهاندا كەموێنەیە. ئێران

118 رۆژە ناڕەزایەتییەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران بەردەوامە لە شارەگەورەکان دروشم نوسین و سوتاندنی پۆستەر و هێماکانی کۆماری ئیسلامی بەردەوامبون و ئەمڕۆش ژمارەیەک گەنجی دیکە لە شارەکانی رۆژهەڵات دەستگیرکران و سێ گەنجیش بە دانانی بارمتە ئازاد کران رێکخراوێکی نێودەوڵەتی ئاشکرای دەکات کە دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامی ئەوپەڕی توندوتیژیی دژی ناڕەزایەتییەکان بەکار هێناوە. دەستگیرکردنی لاوان و چالاکوانان لە بۆکان، مەهاباد، سنە و کامیاران رۆژی پێنجشەممەش بەردەوامبو و سێ گەنجیش دوای زیاتر لە دو مانگ دەستبەسەریی و زیندان بە دانانی بارمتە بە مەرج تا کاتی دادگاییکردنیان لە مەهاباد و بانە و سەقز ئازاد کران. لە شیراز و بەندەرعەباس و ئەسفەهان سوتانی پۆستەری بەرپرسان و هێماکانی کۆماری ئیسلامی ئێران بەردەوامبو و نوسینی دروشم لە تاران و چەند شارێکی دیکە دژی دەسەڵاتی وڵاتەکە بەردەوامبو. رێوڕەسمی بەخاکسپاردنی محەمەد مورادی، تەمەن 37 ساڵی خەڵکی شاری کرماشان لە شاری لیۆن لە فەڕەنسا بەرێوچو کە لە پێناو راکێشانی سەرنجی جیهان بۆ ناڕەزایەتییەکانی رۆژهەڵات و ئێران و ئاستی سەرکوتی دەسەڵاتی ئەو وڵاتە، خۆی خستە روباری (رۆن) لە فەڕەنسا و گیانی لەدەستدا. محەمەد کە خوێندکاری زانکۆ بو لە بەشی مێژوی زانکۆی لیۆن لە فەڕەنسا پێشتر لە تۆمارێکی ڤیدیۆیی رایگەیاندبو ئەو هەنگاوەی تەنها لە پێناو گەیاندنی دەنگی خەڵک و ئازادیخوازانە بۆ جیهان هەوڵدان بۆ راگرتنی کۆماری ئیسلامی ئێرانە.  خامنەیی دەستخۆشی لە ئەندازیاری ناڕەزایەتییەکانی ئێران دەکات عەلی خامنەیی، رێبەری کۆماری ئیسلامی ئێران لە وتاری رۆژی پێنجشەممەی وتی: وەک کەسێک کە چاودێریی روداوەکانی کردوە دەستخۆشی لە ئەندازیاری ناڕەزایەتییەکانی وڵاتەکە دەکەم چونکە بە رێکوپێکی هەر شتێکی لە شوێنی خۆی و بە قەبارەی خۆی رێکخستبو. توانجەکەی خامنەیی لە کاتێکدایە ئەو لە چەند وتارێکیدا خۆپیشاندەرانی بە دەستی دەرەکی و ناپاکی تۆمەتبار کردوە.   سێدارە سنورەکانی تێپەڕاندوە هیومان رایتس وۆچ راپۆرتێکی 700 لاپەڕەیی سەبارەت بە دۆخی مافی مرۆڤ لە جیهاندا بڵاوکردەوە و ئاماژەی بەسەرکوتی لە توندی ناڕەزایەتییەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران کردوە. لە بەشێک لەو راپۆتەکەدا ئاماژە بەوە کراوە کە دوای مەرگی ژینا ئەمینی و کاردانەوەکانی، ئاستی سەرکوت و زیندان و ئەشکەنجە و کوشتن بە شێوەیەکی بەرچاو لە ئێران زیادی کردوە و کۆماری ئیسلامی بۆ سەرکوتی ناڕەزایەتییەکان هێزی توندی بەکارهێناوە. رێکخراوەکە ئاشکرای کردوە تەنها لە 10 مانگدا 306 کەس لە ئێران لەسێدارە دراون. دورخستنەوە مامۆستای زانکۆ بەهۆی دژایەتی سێدراە بڕیاری دورخستنەوەی مامۆستایەکی زانکۆ و شارەزای یاسا درا کە دژی پڕۆسەی دادگایی دەستگیرکراوانی ناڕەزایتییەکان هەڵوێستی دەربڕیبو و رایگەیاندبو هیچ لەو دانیشتنانەی کە سزای سێدارەی تێدا دراوە یاسایی نەبوە و پێچەوانەی یاسا و شەرعی ئیسلام بوە. محسن بورهانی مامۆستای زانکۆ و شارەزای یاسایی بە بڕیاری دەستەی زانستی زانکۆی تاران لە پیشەی مامۆستایەتی دورخرایەوە لە کاتێکدا بە یەکێک لە شارەزا یاساییە ناودارەکانی ئێران لەقەڵەم دەدرێت. 700 نوسەری و ئەدیبی ناوداری جیهان لە ئەمریکا و ئەڵمانیا و فەڕەنسا و بەریتانیا و ناوخۆی ئێران و دەیان وڵاتی دیکە بەیاننامەیەکیان بە ناوی (راپەڕین دژی سێدراە) بڵاو کردەوە و داوایان لە وڵاتان و سیاسەتمەدارانی جیهان کرد بە هەموشێویەکە هەوڵی راگرتنی سزای سێدارە بدەن لە ئێران. لە هندستان دژایەتیی لەسێدرەدان لە ئێران دەکرێت چالاکوانێکی کچ لە هندستان وەک ناڕەزایەتیی بەرامبەر لەسێدراەدانی گەنجان لە لایەن کۆماری ئیسلامی ئێرانەوە چالاکیی جیاواز ئەنجام دەدات.   بەخشین چاو بۆ ئازادیی‌! نزیکەی 600 کەس لە ناڕەزایەتییەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران بەهۆی تەقەی هێزە ئەمنییەکان بە گوللـەی ساچمەیی، چاوێک یان دووچاویان لەدەست داوە. زۆربەی ئەو کەسانەی کە بونەتە قوربانیی گوللـەی ساچمەیی و توندوتیژیی هێزە ئەمنییەکانی ئێران لە ناڕەزایەتییەکاندا، بە بڵاوکردنەوەی پەیام و پۆست لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان رایانگەیاندوە؛ چاویان پێشکەشی ئازادی و خەڵک و خاکی وڵاتەکەیان کردوە.   بودجە سوپای پاسداران زیاد دەکات بە پێی پڕۆژە یاسایەکی نوێ لە ئێران بودجەی سوپای پاسداران لە ساڵی داهاتودا 131% زیادی کردوە و گەیشتوەتە 119 تریلیۆن تمەن کە دەکاتە نزیکەی دو ملیارد و 700 ملیۆن دۆلار بودجەی ساڵی رابردوی ئەو سوپایە بە تمەن 80 تریلیۆن و 600 ملیارد بوە. سوپای پاسداران زیاترین رۆڵی لە سەرکوتی ناڕەزایەتییەکان بینیوە و نزیکەی 50 ئەندام و چەکداریان لە ناڕەزایەتییەکاندا کوژراون.        ئێران باڵیۆزی سوید لە تاران بانگهێشت دەکات و هۆشداریی دەدات لەوە بە ناوی ئازادییەوە نابێت بێڕێزیی بە نەتەوە و ئایین و کەمینەکان بکرێت. وەزارەتی دەرەوەی ئێران بەهۆی بڵاوبونەوەی کاریکاتێری رێبەری کۆماری ئیسلامی ئێران لە بڵاوکراوەی شارلی ئیبدۆ باڵیۆز سویدی لە تاران بانگهێشت کردوە چونەکە سوید لە ئێستادا سەرۆکایەتیی یەکێتی ئەوروپا دەکات.  

هاوڵاتی میدیاکانی یەکێتی لەزاری بەرپرسی مەڵبەندی دهۆکی یەکێتییەوە بڵاویانکردۆتەوە دوو هەفتەیە پارتی دوو کارگێڕ کۆمیتەی ڕفاندووە. لێپرسراوی مەڵبەندی دهۆکی یەکێتی بەمیدیای فەرمیی یه‌كێتیی نیشتمانیی كوردستان بەمیدیاکانی حزبەکەی ڕاگەیاندووە:  دوو هه‌فته‌یه‌ ئاسایشی پارتی دوو كارگێڕی كۆمیته‌ی دینارته‌ی سه‌ر به‌مه‌ڵبه‌ندی دهۆكی یه‌كێتی رفاندوه‌و بێ سه‌روشوێنی كردون،   ته‌نها ده‌زانین ئه‌و كادرانه‌ی یه‌كێتی له‌لای ئاسایشی پارتییه‌ له‌دهۆك، چه‌ندجارێك پارێزه‌كانمان هه‌وڵیانداوه‌ سه‌ردانیان بكه‌ن و بیانبینن، به‌ڵام ئاسایشی دهۆك رێگه‌ی نه‌داوه‌. ئاماژە بەوەشکراوە ئه‌مه‌ یه‌كه‌مجارنیه‌ ئاسایشی پارتی له‌هه‌ولێر و دهۆك كادرانی یه‌كێتی به‌ بیانوی جیاجیا ده‌ڕفێنرێن و بێ سه‌روشوێنیان ده‌كه‌ن، له‌ساڵانی رابردووشدا چه‌ندین حاڵه‌تی دیكه‌ی له‌وشێوه‌یه‌ له‌و دووپارێزگایه‌ روویانداوه‌، به‌ڵام له‌م كابینه‌یه‌دا ئه‌و حاڵه‌تانه‌ تۆختربوونه‌ته‌وه.

هاوڵاتی مەولود چاوشئۆغلۆ وەزیری دەرەوەی تورکیا رایگەیاند، سەرەتای مانگی شوبات، لەگەڵ بەرپرسانی سوریا کۆدەبنەوە. مەولود چاوشئۆغلۆ کە لە وڵاتی روئاندایە کۆنفڕانسێکی رۆژنامەوانی ئەنجامدا و باسی لە پرۆسەی خۆنزیککردنەوەی لە رژێمی ئەسەد کرد و وتی، " ئەگەری هەیە لە سەرەتای مانگی شوباتدا، لەگەڵ بەرپرسانی سوریا کۆببنەوە." وەزیری دەرەوەی تورکیا ئاماژەی بەوەکرد کە هەوڵێک هەبووە هەفتەی داهاتوو، کۆبونەوەکە ئەنجام بدرێت، بەڵام رێنەکەوتووە و دەشڵێت، پێدەچێت خۆی لەگەڵ هاوتا سوریەکەی فەیسەل میقداد کۆبێتەوە، بەڵام تاوەکو ئێستا دیار نییە، ئایا سەرگی لاڤرۆف وەزیری دەرەوەی روسیاش بەشدار دەبێت یان نە. لەلایەکی دیکەوە، کڤانچ ئەلە رۆژنامەنوسی بەشی تورکی داوچە وێللای ئەڵمانیا لە زاری سەرچاوەیەکی حکومەتی تورکیا کە ناوی ئاشکرا نەکردووە، وتی، پێدەچێت ئەمجارە کۆبونەوەکە لە ئەنقەرە ئەنجام بدرێت. یەکەم کۆبونەوەی فەرمی سوریا و تورکیا دوای ١١ ساڵ لە تێکچوونی پەیوەندیەکانیان، ٢٨ی کانونی یەکەمی ٢٠٢٢ ئەنجامدرا. لە کۆبونەوەکەدا خولوسی ئاکار وەزیری بەرگری تورکیا، هاکان فیدان سەرۆکی دەزگای هەواڵگری تورکیا (میت)، عەلی مەحمود عەباس وەزیری بەرگری سوریا بە نێوەندگیری سێرگی شۆیگۆ وەزیری بەرگری روسیا لە مۆسکۆ ئەنجامدرا. بەرپرسانی تورکیا نەیانشاردووەتەوە کە ئامانجی سەرەکی خۆنزیککردنەوەیان لە رژێمی ئەسەد، بۆ لێدانە لە یەپەگە و خۆبەڕێبەری باکور و رۆژهەڵاتی سوریا. ئەمریکا لەدژی دانوستانەکانی نێوان تورکیا و سوریایە هەفتەی رابردوو نید پرایس وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمەریکا لە کۆنفڕانسێکی رۆژنامەوانیدا ئاماژەی بە هەوڵەکانی تورکیا بۆ ئاساییکردنەوەی پەیوەندیەکانی لەگەڵ رژێمی سوریا کردبوو و رایگەیاندبوو، سیاسەتی ئەمریکا لە سوریا نەگۆڕاوە و وتبووی، " پشتگیری لەو وڵاتانە ناکەین کە دەیانەویت پەیوەندیەکانیان لەگەڵ بەشار ئەسەدی دیکتاتۆر و زاڵم ئاسایی بکەنەوە. داوا لە وڵاتان دەکەین بە وردی رەچاوی پێشینەی دڕندانەی رژێمی ئەسەد بکەن کە لە ماوەی ١٢ ساڵی ڕابردوودا بەردەوامە لە گۆشەگیریکردنی گەلی سوریا و رەتکردنەوەی هاوکاریە مرۆییەکان بۆ لێقەوماوان." پرایس ئاماژەی بەوەکردوو، " هەوڵێک لەنێوان تورکیا، سوریا و روسیا هەیە. کاتی ئەوە نییە، تورکیای هاوپەیمانمان پەیوەندیەکانی لەگەڵ سوریا ئاسایی بکاتەوە و پشتگیری لە دانوستانەکان ناکەین. ئێمە لەگەڵ هێزەکانی سوریای دیموکراتی (هەسەدە) لە بەرەنگاری تیرۆر بەردەوام دەبین."  

بودجەی سوپای پاسداران نزیکەی دو هێندە و نیو زیاد دەکرێت و یەک لەسەر شەشی داهاتی نەوتی ئێران بۆ بەشی سەربازیی تەرخان دەکرێت. میدیاکانی ئێران بڵاویان کردوەتەوە؛ لە پڕۆژە یاسای ساڵی نوێی بودجەی وڵاتەکەدا 16%ی کۆی داهاتی نەوت بۆ هێزە سەربازییەکانی وڵاتەکە تەرخان دەکرێت. بە پێی پڕۆژە یاساکە بودجەی سوپای پاسدارانی ئێران لە ساڵی داهاتودا 131% زیادی کردوە و گەیشتوەتە 119 تریلیۆن تمەن کە دەکاتە نزیکەی دو ملیارد و 700 ملیۆن دۆلار. بودجەی سوپای پاسداران لە ساڵی رابردودا بە تمەن 80 تریلیۆن و 600 ملیار بوە. لە پڕۆژە یاساکەدا ئاماژە بەوەش کراوە کە 16.6%ی داهاتی فرۆشی نەوتی وڵاتەکە بۆ سەرجەم دامەزراوە سەربازییەکان تەرخان دەکرێت.  

هاوڵاتی   ئەمڕۆ وەزارەتی دەرەوەی رووسیا لە بەیاننامەیەکدا ڕایگەیاند،  کە لە ئەنجامی هەڵوێستەکانی بەریتانیا و دژایەتیەکانی لەندەن دژی ڕووسیا، سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا و ٣٦ بەرپرسی کابینەکەی، هەروەها چەندین ڕۆژنامەنوسی بەریتانیاش دەخاتە لیستی ڕەشەوە. وزارەتی دەرەوەی ڕوسیا، ئاماژەی بەوەکردووە بەریتانیا لەگەڵ واشنتن بەردەوامن لە هەڵوێستەکانیان دژ بەڕووسیا وپەرەدان بە " ڕوسۆفۆبیا"، هەربۆیە چەندین وەزیری سەر بەکابینەی ڕیشی سوناک، سەرۆکوەزیرانی نوێی بەریتانیا خراونەتە لیستی ڕەشی ڕوسیاوە، کە لەناویاندا ژمارەیەک ڕۆژنامەوان و بەرپرسی جێبەجێکردنی یاسا وئەمنیشیان تێدایە. هاوکات وەزارەتی دەرەوەی ڕووسیا، بانگەشەکان وگوتارەکانی بەریتانیا وئەمریکای بە پڕوپاگەندە لە قەڵەم داوە وڕایەگەیاندووە بەریتانیا دژایەتی خەڵکی ڕووسیا و نەتەوەکەی دەکات، هەروەها ڕۆژئاوا ناتوانێ لە حوکمەتی نازی ئۆکرانیا تێبگات. هەروەها لەمیانەی بەیاننەماکەدا وەزارەتی دەرەوەی ڕووسیا رایگەیاندووە کە هەڵوێستەکانی بەریتانیا کە دژ بە ڕووسیا ونەتەوەکەی گرتویەتیە بەر بەبێ وەڵآم نامێننەوە،وتیشی بەریتانیا بەبێ هیچ هۆکار وبیانویەک هەموو گفتوگۆیەکی بنیادنەر لەگەڵ ڕووسیا رەت ئەکاتەوە. ئەم سزایانەی ڕووسیا بۆ سەر بەریتانیا لەکتێکدایە کە سەرەتای دەستپێکی جەنگی داگیرکاری ڕووسیا بۆسەر ئۆکرانیا وڵاتانی یەکێتی ئەوروپا و بەریتانیا وئەمریکا چەندین سزای سەختیان بەسەر ڕوسیا وبەرپرسە سیاسی و سەربازیەکانی ڕووسیادا سەپاندووە، هاوکات هەموو جۆرە هاوکاری و پاڵپشتیەکیان بۆ ئۆکرانیا دابین کردووە لە جەنگی دژ بە ڕووسیا، لە ماوەی ڕابردوودا لەلایەن بەریتانیاوە چەندین بازرگان وسیاسەتمەدار خراونەتە لیستی سزاکانی بەریتانیاوە کە لەناویاندا یاریدەدەری پوتین و هاوسەری وەزیری دەرەوەی ڕووسیا هەیە.  

هاوڵاتی لەڕاگەیەندراوێکدا دەزگاى ئاسایشى نیشتمانیى عێراق ڕایگەیاندووە دوو کەسیان لە پارێزگاى موسەننا دەستگیر کردووە کە جادووگەر بوون و 841 کەسیان، کە هەندێکیان ئافرەتن، بەناوی جادووکردنەوە فریوداوە.   بەپێی راگەیێندراوێکی دەزگاى ئاسایشى نیشتمانیى عێراق کە شەوی 11-01-2023 بڵاوکراوەتەوە، ئاشکرایکرد، بە فەرمانى دادوەر دوو کەسیان لە پارێزگاى موسەننا دەستگیر کردووە کە لە بەرامبەر وەرگرتنى پارە جادوویان کردووە. بەگوێرەى دەزگاکە، ئەو دوو کەسە 841 کەسیان لە رێگەى تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە فریوداوە و بڕى 50 ملیۆن دیناریان لەو رێگەیەوە دەستکەوتووە.

بەگوێرەی راپرسیەک، زۆربەی هاوڵاتیانی تورکیا لە داهاتووی ئابوری وڵاتەکەیان نیگەران و دەڵێن، ئابوری وڵاتەکەیان زیاتر دەرووخێت. کۆمپانیای (پی دەبلیۆ سی) و (ئیپسۆس) پێکەوە راپرسیەکیان لەبارەی ئابوری تورکیا ئەنجامداو. بەگوێرەی راپرسیەکە لە ساڵی ٢٠٠٦ەوە تاوەکو ئێستا یەکەمجارە، هاوڵاتیانی تورکیا بەم ئەندازەیە بەهۆی دۆخی ئابوریەوە بێهیوان. راپرسیەکە ئاشکرای کردووە کە ٧١٪ی هاوڵاتیان هیوایان نەماوە کە ئابوری تورکیا باش ببێت و دەڵێن، خراپتر دەبێت. دوو رۆژ لەمەوبەریش دەزگای ئامارەکانی تورکیا، ئاماری بێکاری لەو وڵاتەدا بلاوکردەوە و بەگوێرەی ئامارەکە، لە تورکیا و باکوری کوردستان، سێ ملیۆن و ٥٧٦ هەزار کەس بێکارن. کۆمپانیای میترۆپۆلی تورکیش کە تایبەتە بە ئامار و لێکۆلینەوەکان، چوار ئەم مانگە راپرسیەکی بە بەشداری دوو هەزار و ٧٧ کەس لە ٢٨ پارێزگای تورکیا و باکوری کوردستان لەبارەی رێژەی هەڵاوسان ئەنجام دابوو. بەگوێرەی ئامارەکە: ٤٧.٥٪ی بەشداربووان پێیان وابووە کە رێژەی هەڵاوسان لەو وڵاتە زیاترە لە ١٧٠٪. هەروەها ١٨.٨٪ی بەشداربووان پێیان وابووە کە رێژەی هەڵاوسان گەیشتووەتە نزیکەی ١٧٠٪. ٢٤.٢٪ی بەشداربووان وتوویانە رێژەی هەڵاوسان ٨٤٪ی تێپەڕ کردووە و ٩.٥٪ی بەشداربووانیش رایانگەیاندووە کە نازانن.