ڤیدیۆ.. بافڵ تاڵەبانی وەڵامی شاسوار عەبدولواحید دەداتەوە

 هاوڵاتی لەلێدوانێکدا وەزیری نەوتی عێراق هەلی وەبەرهێنان لە ژمارەیەك لە پاڵاوگەكاندا رادەگەیەنێت کە یەكێكیان لە كەركوك دەبێت. لەوبارەیەوە حیان عەبدولغەنی وەزیری نەوتی عێراق رایگەیاند، وەزارەتەكەی پلانی پەرەپێدانی كەرتی وزەی هەیە و لەو چێوەیەشدا لە داهاتوودا ژمارەیەك هەلی وەبەرهێنان لە پاڵاوگەكانی باكوور و ناوەڕاست و باشوور رادەگەیەنێت. بەپێی ئەوە وەزیری نەوت بڵاویکردەوە پاڵاوگەی (عەمارە) لە پارێزگای میسان هەیە بە توانای 150 هەزار بەرمیلی رۆژانە. هەروەها پاڵاوگەی (موسەنا) بە توانای 100 هەزار بەرمیلی رۆژانە و پاڵاوگەی (كەركوك) بە توانای 100 هەزار بەرمیلی رۆژانە.

بەهای یۆرۆ بەرامبەر بە دۆلاری ئەمریکی  لە بازاڕەکانی جیهاندا بەرزبونەوەی بەخۆیەوە بینی و گەیشتوەتە بەرزترین ئاستی لە ماوەی حەوت مانگی رابردودا ئێستا لە بازاڕەکانی جیهان، بەهای هەر 100  یۆرۆیەک بەرامبەرە بە 107.7  دۆلاری ئەمریکی لە کاتێکدا پێشتر دۆلار و یۆرۆ بەهاکەیان هاوشانی یەکتر ببوەوە. ئەمەش بەرزترین ئاستە کە لەماوەی حەوت مانگی رابردودا بەهای یۆرۆ بەرامبەر بە دۆلار تۆماری کردوە. لە ماوەی رابردودا بەهۆی ئەو قەیرانەی لە بوارەکانی سەرچاوەی وزە لە ئەوروپا هاتە ئاراوە، بەهای یۆرۆ بەرامبەر بە دۆلاری ئەمریکی دابەزینێکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی و گەیشتە نزمترین ئاست لە مێژوی خۆیدا، بەڵام دوای گرتنەبەری چەند رێکارێک لەلایەن یەکێتی ئەوروپاوە، هەنگاو هەنگاو بەهای یۆرۆ بەرزبونەوەی بەخۆیەوە بینی.        

هاوڵاتی رێکخراوی چاودێریی مافەکانی مرۆڤ - هیومەن رایتس وۆچ، راپۆرتی ساڵانەی خۆی لەبارەی رەوشی مافەکانی مرۆڤ لە سەرانسەری جیهان لە ساڵی 2022 بڵاوکردەوە و تێیدا ڕاخنە لە حکومەتی هەرێم و عێراق دەگرێت. هیومەن رایتس وۆچ لە راپۆرتەکەیدا، کە ئەمڕۆ پێنجشەممە 12-01-2023 بڵاویکردووەتەوە، رەخنە لە حکومەتی هەرێمی کوردستان دەگرێت و دەڵێت، "دەسەڵاتدارانی هەرێمی کوردستان بەردەوام بوون لە هەڕەشەکردن لە مافە سەرەتاییەکانی مرۆڤ و لایەنگرانی کۆمەڵگەی مەدەنییان کردە ئامانج، سەرەڕای راگەیاندنی پلانێکی نوێی پێنج ساڵی بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی مافی مرۆڤ لە هەرێمی کوردستان" لە ڕاپۆرتەکەدا باس لە دادگایکردنی ڕەخنەگران لەلایەن  حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە کراوە وتیایدا  هاتووە: ساڵی 2021 دادگای تاوانەکانی هەولێر سزای سێ ڕۆژنامەنووس و دوو چالاکوانی بەشەش ساڵ  زیندانی دا ، بە پشبەستن بە پێشێلکاری کردن لە دادگایکردنەکە  هەروەها دەستێوەردانی سیاسی ئاست بەرز. رێکخراوە نێودەوڵەتییەکە حکومەتی هەرێمی کوردستان تۆمەتبار دەکات بەوەی، "لە ساڵی 2022، چەند یاسایەک کە دەقەکانیان روون نییە، بەکاریهێناون بۆ بەئامانجکردنی رەخنەگران لە بەرامبەر دەربڕینی رەخنە و بۆچوونەکانیان."  هاوکات باس لە کەمتەرخەمی دەکات لە سزادانی تاوانبارانی داعش و دەڵێت ، "سەرەڕای دەستدرێژیی سیستماتیکی داعش و کۆیلایەتی سێکسی و زەواجکردنی زۆرەملێ بەرامبەر ژنان و کچانی ئێزیدی، داواکاری گشتی کەمتەرخەمییان کردووە لە  تۆمەتبارکردنی گومانلێکراوانی داعش بە تۆمەتی دەستدرێژی سێکسی،کە سزای هەتا 15 ساڵ هەڵدەگرێت، تەنانەت لەو حاڵەتانەی کە تۆمەتبارەکان دانیان بەوەدا ناوە کە کچانی  ئێزدییان وەک کۆیلەیی سێکسی ڕاگرتووە." دەشڵێت، "بەڵکو دادوەرانی عێراق بە شێوەیەکی ڕۆتینی تۆمەتبارانی داعشیان بە تۆمەتی ئینتیمای داعش دادگایی کرد هیچ تۆمەتبارێکی داعش بەتاوانی نێودەوڵەتی وەک تاوانی جەنگ، تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی، یان جینۆساید، سەرەڕای کۆمەڵکوژی ئاشکرای داعش لە دژی ئێزدیەکان حکوم نەداوە." هیومان ڕایتس وۆتچ باس لە هێرشە بەردەوامەکانی تورکیا دەکات بۆ سەر خاکی هەرێم و دەڵێت، "هێرشە ئاسمانییەکانی دەوڵەتی تورک لە ساڵی 2022دا بەردەوام بوون  و لە چەند حاڵەتێکدا بۆتە هۆی کوشتنی هاوڵاتیانی مەدەنی  کە تیایدا  پارتی کوردی ئێران بۆ ژیانی ئازادی کوردستان (پژاک) و ئەندامانی پارتی کرێکارانی کوردستان بە ئامانج گیراون." هاوکات راپۆرتەکە بە وردەکارییەوە لەسەر تووندوتیژییەکانی پێش و دوای هەڵبژاردنە پێشوەختەکەی ساڵی رابردووی عێراق وەستاوەتەوە. هیومەن رایتس وۆچ دەڵێت، لێکۆڵینەوەی بۆ رووداوەکانی کوشتن، رفاندن و بریندارکردنی خۆپێشاندەران و چالاکڤانانی عێراق کردووە، بەڵام "بە ئەستەم دەبینی سکاڵای یاسایی خێزانەکان یان ئەندامانیان لەپێناو زامنکردنی دادپەروەری کاری لەسەر کرابێت."

دەمیرتاش رایگەیاند، گەلی تورکیا هێڵێکی بەسەر ئەردۆغاندا هێناوە و بەم پێیەش جارێکی دیکە رێگە نادەن ئەردۆغان ئەشکەنجەیان بدات. سەلاحەدین دەمیرتاش هاوسەرۆکی پێشووی هەدەپە لە زیندانەوە تویتێکی دیکەی بڵاوکردەوە. دەمیرتاش لە تویتەکەیدا باسی رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆککۆماری تورکیا کرد و وتی، : ماوەیەکی دیکە ئاشکرا دەبێت کە ناوی کام لایەنەکان لەسەر فۆرمی دەنگدان دەبێت، بەڵام لە ئیستادا ئاشکرا بووە کە هەموومان پێکەوە لە زوڵم دەسەڵات رزگارمان دەبێت و کەسیش ناتوانێت ئەم راستیە بگۆڕێت." دەمیرتاش ئاماژەی بەوەکرد، گەلی تورکیا هێلێکی بەسەر ئەردۆغاندا هێناوە و بەم پێیەش جارێکی دیکە رێگە نادەن ئەردۆغان ئەشکەنجەیان بدات. دەمیرتاش وڵامی قسەکانی بەکر بوزداغ وەزیری دادی تورکیاشی دایەوە کە وتبووی، ' پێویستە بەکارهێنانی تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان لەلایەن هەندێک لە زیندانیان سنوردار بکرێت' و وتی، " خۆتان لە شوێنی ئێمە دانێن و بەم شێوەیە گۆڕانکاری لە زیندانەکاندا بکەن. لەبەرئەوەی زۆری نەماوە کە جێگەی ئێمە بگرنەوە."

هاوڵاتی- دهۆك حكومەتی هەرێم دەیەوێت پارێزگای دهۆك ببێتە خاوەنی زۆرترین كۆگای ساردكەرەوە بۆ پاراستنی بەرهەمە كشتۆكاڵییەكان، لەمانگی 12ی ساڵی رابوردوو موڵەتی دروستكردنی 48 كۆگای تر دەركراوەو بەشێكیان دەستیانكردووە بەدروستكردنی بناغەی كۆگاكان، بەتەواوبوونی ئەو كۆگایانە پارێزگای دهۆك دەبێتە خاوەنی 97 كۆگا. ئەحمەد سەعید، خاوەنی سێ باخی سێوە لەناحیەی كانی ماسی، ئەو دڵخۆشە بەدروستكردنی ژمارەیەك كۆگای ساردكەرەوە،  بەهاوڵاتی وت:» ساڵانە بەهۆی نەبوونی كۆگای ساردكەرەوە سێوەكانمان بەنرخێكی هەرزان دەفرۆشین، قازانجی ئەمساڵ لەهەرسێ باخەكەمان تەنیا 840 هەزار دینار بووە، بەبەهای زیاتر لە200 هەزار دینار دەرمان و پێداویستی ترم كڕیوە، هەر كێلویەكماک لەنێوان  200 بۆ 400 دینار فروشتووە، ئەگەر بەرهەمەكانی خۆمان لەكۆگای ساردكەرەوە دابنێین و لەوەرزی پێگەیشتنی نەفرۆشین سوودێكی باشی دەبێت، بەلایەنی كەمی هەر كیلۆیەك لەنێوان 600 بۆ 800  دینار دەفرۆشین و قازانجی ئێمەش دەبێتە دوو ئەوەندە». وتیشی:» هەرچەندە ئەم هەنگاوەی حكومەت زور دواكەوت و پێویست بوو پێش 10ساڵ ئەمەی كردبا، جگە لەمەش پێویستە كارگەی دروستكردنی شەربەتی هەنار، سێوو قۆخ دروستبكرێن تازۆرترین جوتیار سوودمەندبن، ئەم شتانەی كەباسمكرد لەهەموو وڵاتان هەیە بەتایبەت ئەو وڵاتانەی پشت بەبەرهەمە كشتوكاڵییەكان دەبەستن». هاوكات تەحسین سلێمان ساڵح، بەڕێوەبەری فەرمانگەی چاندن لەقەزای بەردەڕەش بەهاوڵاتی راگەیاند: «12 كۆگای ساردكەرەوە لەسنوری قەزای بەردەڕەش  هەیە كەزیاتر لەدوو ساڵە دروستكراون و هەمووشیان بۆ پاراستنی پەتاتە بەكاردەهێنرین، هەشت كۆگای تر لەقۆناغی دروستكردنن كەهێشتا تەواونەكراون و  پێدەچێت تاكۆتایی ئەمساڵ هەموویان تەواوبن و ژمارەیان دەبێتە 20 كۆگا». وتیشی:»لەكۆی ئەو 20 كوگایە تەنها یەكێكیان حكومییە، ئەوانەی تر هەموویان هی كەرتی تایبەتن، هەركەسێك لەتوانایدا هەبێت و داوا لەئێمە بكات بۆ دروستكردنی كۆگا ئێمە مامەڵەكانی بەزووترین كات بەڕێدەكەین و لەهەر شوێنێك رووبەڕووی كێشەیەك ببێتەوە، ئێمە هەوڵدەدەین كێشەكەی چارەسەربكەین». هەر سەبارەت بەو پرسە، ئەحمەد جەمیل، بەڕێوەبەری گشتی چاندن لەپارێزگای دهۆك بەهاوڵاتی  وت:» ئێستا لەسنوری پارێزگای دهۆك 49 كۆگای ساردكەرەوە بۆ پاراستنی بەرهەمە كشتوكاڵییەكان هەن، لەم ژمارەیە هەشتیان هی حكومییەو ئەوانەی تر كەرتی تایبەتن، لەمانگی 12ی ساڵی رابوردوو موڵەتی دروستكردنی 48 كۆگای تر دەرچووەو بەشێكیان دەستیانكردووە بەدروستكردنی بناغەی كۆگاكان و بەتەواوبوونی ئەو كۆگایانە پارێزگای دهۆك دەبێتە خاوەنی 97 كۆگا، لەهیچ شارێكی تری كورستان هێندەی پارێزگای دهۆك كۆگای نیەو نزیك دەبینەوە لەسەر ئاستی عێراقیش ببین بەیەكەم پارێزگا بۆ پاراستنی بەرهەمە كشتوكاڵییەكان». راشیگەیاند:»ئەو كۆگایانە دەكەونە سنووری هەریەك لەقەزاكانی سێمێل، بەردەڕەش، شێخان، ئێستا تەنها پەتاتە دەخرێنە ئەو كۆگایانە هەر لەبەرئەوەش تائێستا پەتاتەی خۆماڵی لەبازاڕەكاندا بەردەستەو نرخی نەهاتووەتە خوار، لەبەرنامەماندایە سێو، ترێ، هەنار بخەینە كۆگا تاوەكو لەوەرزی زستان سوود لەو بەرهەمانە وەربگرین». «هەر بازرگانێك یاخود وەبەرهێنەرێك داوا لەئێمە بكات بۆ دانانی كۆگا، ئێمە زۆر كارئاسانی و هاوكاری بۆ ئەو كەسە دەكەین، مامەڵەكانی بەزووترین كات بەڕێدەكەین، چونكە ئامانجان پاراستنی بەرهەمە كشتوكاڵییەكانە، هەروەها ئێمە خول و ۆورك شۆپ بۆ ئەو كەسانە دەكەینەوە كەچۆن و لەكوێ‌ كۆگاكانیان دابنێن تاقازانجێكی باش بكەن» ئەحمەد جەمیل وای وت.  

هاوڵاتی کرملین ڕایگەیاند، ڤلادیمیر پوتین سەرۆکی ڕوسیا لە پەیوەندییەکی تەلەفۆنیدا ڕۆژی چوارشەممە لەگەڵ ئیبراهیم ڕەئیسی سەرۆکی ئێران پرۆژەکانی وزە و گواستنەوەی تاوتوێ کرد  دەستپێکردنی داگیرکارییەکەی ڕووسیا لە ئۆکرانیا  بووە هۆی ئەوەی ڕۆژئاوا سزای توندی ئابووری بسەپێنێت بەسەر ڕووسیادا، ئەمەشبووە هۆی ئەوەی مۆسکۆ و تاران لێک نزیک بببنەوە و پەیوەندییەکانیان بەهێزتر بێت. کرێملن وتیشی، " سەرۆکەکان لە بەرژەوەندی بەردەوام بوونی جێبەجێکردنی پڕۆژەی کەرتەکانی وزە و گواستنەوە و لۆجیستیک قسەیان کردووە کە بە شێوەیەک بێت لە بەرژەوەندی هەردوولادا بێت." باسیلەوەشکرد، دوو وڵاتەکە هیوادارن " دۆخی سوریا ئاسایی " ببێتەوە و سەروەری و یەکپارچەیی خاکی وڵاتەکە " بگەڕێندرێتەوە."

هاوڵاتی سەرۆکی حکوومەتی هەرێمی کوردستان، مەسرور بارزانی و سەرۆکی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق، محەمەد حەلبووسی تاوتوێی چارەسەرکردنی کێشەکانی نێوان هەولێر و بەغدایان کرد. بەگوێرەی ئەو راگەیەندراوەی کە لە نووسینگەی رۆژنامەوانیی سەرۆکی حکوومەتی هەرێمی کوردستانەوە بڵاوکراوەتەوە، مەسرور بارزانی لە بەغدا لەگەڵ محەمەد حەلبووسی کۆبووەتەوە. لە راگەیەندراوەکەدا ئاماژە بەوە دراوە کە لە کۆبوونەوەکەدا بارودۆخی گشتیی و دوایین پێشهات و گۆڕانکارییەکانی عێراق و چارەسەکردنی کێشەکانی هەرێمی کوردستان و حکوومەتی فیدراڵ تاوتوێ کرا. سەرۆکی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق ئاماژەی بەوە داوه‌ "ئێستا دەرفەتێکی باش هەیە بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی نێوان هەرێمی کوردستان و حکوومەتی فیدراڵ بەتایبەتی کێشەکانی پەیوەندیدار بە پڕۆژە یاسای بوودجەی فیدراڵی بۆ ساڵی ٢٠٢٣ و پڕۆژە یاسای نەوت و گازی فیدراڵ". جەختی لە گرنگیی چارەسەرکردنی کێشە هەڵپەسێردراوەکان بەتایبەتی مافە دەستوورییەکان و شایستە داراییەکانی هەرێمی کوردستان لە بوودجەی فیدراڵی و ئامادەکردنی پڕۆژە یاسای نەوت و گازی فیدراڵی و جێبەجێکردنی ماددەی ١٤٠ و دەستەبەرکردنی مافە دەستوورییەکانی پێشمەرگە و جێبەجێکردنی رێککەوتننامەی شنگال کردەوە.

هاوڵاتی/دهۆک ئەمشەو لە گوندی ئێكمالی سەر بە قەزای بەردەڕەش لە سنوری پارێزگای دهۆک، بەهۆی کێشەیەکی کۆمەڵایەتییەوە کەسێک کوژرا. هێمن سلێمان ، ووتەبێژی پولیسی پارێزگای دهۆک ڕاگەیاند"دوای کۆژرانی کەسێک لەگوندی یەک ئێکماڵی سەر بەناحیەی روڤیا ، لەلایەن مەفرەزەیەکی پولیس بکوژەکە دەستگیرکرا و لێکوڵینەوە لەگەڵ بکۆژەکە دەکرێت " "ئەو کەسەی کوژراوە تەمەن60ساڵ، تاوانبار برای قوربانیەکەیە"

سەرەڕای توندبونەوەی دۆخی ئەمنیی و بانگەشەی دەسەڵاتدارانی کۆماری ئیسلامی بۆ روبەڕوبونەوەی ناڕەزایەتییەکان 117 رۆژە لە رۆژهەڵات و شارەکانی ئێران بە شێوازی جیاواز ناڕەزایەتییەکان بەردەوامە و دەستگیرکردنی گەنجان و لاوان و سەپاندی سزای سێدارە لە لایەن دەسەڵاتەوە نەوەستاوە. ئەمڕۆ هاوشێوەی رۆژانی رابردو دەستگیرکردنی لاوان و گەنجان لە سەقز، دیواندەرە، جوانڕۆ، کرماشان و چەند شارێکی دیکەی رۆژهەڵاتی کوردستان بەردەوامبو. لە زانکۆی هونەری تاران دژی سزای سێدراە ناڕەزایەتیی و گردبونەوە بەڕێوچو و خوێندکاران دژی ئەو سزایە و کوشتنی خۆپیشاندەران دروشمیان وتەوە. لە شارەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان و ئەسفەهان و تاران بە نوسینی دروشم و سوتاندنی وێنە و پۆستەرەکانی بەرپرسانی کۆماری ئیسلامی ئێران، ناڕەزایەتییەکان بەردەوامبون و لە چەند بەیاننامەیەکدا داوا لە گەنجانی سەرتاسەری وڵاتەکە کرا ئامادەکاریی بکەن  بۆ ناڕەزایەتیی سەرتاسەری لە رۆژی هەینیدا. ئێران لەسێدارەدانی گەنجێکی دەستگیرکراوی راگرت دادگای باڵای ئێران رۆژی چوارشەممە رایگەیاند؛ پێداچونەوە بۆ دۆسیەی محەمەد بروغەنی تەمەن 19 ساڵ دەکەنەوە کە سزای سێدراەی بەسەردا سەپێنراوە. بروغەنی کە بە تۆمەتی بەشداریی لە ناڕەزایەتییەکانی شاری تاران دەستگیرکرابو سزای سێدارەی لە لایەن دادگایەکی ئەو شارەوە بەسەردا سەپێنرا و پێشتریش دادگای باڵای ئێران لەسێدراەدانی ئەو گەنجەی پەسند کردبو بەڵام بەهۆی فشارە ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەکان ئەمڕۆ دادگای باڵا لەسێدارەدانی ئەو گەنجەی راگرت. ناوەندی هەرانا بۆ مافی کانی مرۆڤ بڵاوی کردەوە؛ لە خۆپیشاندان و ناڕەزایەتییەکاندا 520 کەس کوژران کە 70 کەسیان تەمەنیان لە 18 ساڵ کەمتر بوە و لە ناو کوژراواندا منداڵی دوو ساڵ و هەشت ساڵان هەیە. بە پێی ئامارەکانی هەرانا کە تا 116یەمین رۆژی ناڕەزایەتییەکان بڵاوی کردوەتەوە؛ 19 هەزار و 396 کەس دەستگیر کراون و لەو ژمارەیەش زیاتر لە 700 کەسیان خوێندکاری زانکۆ بون. هەرانا ئاماژەی بەوە کردوە 109 کەس بە تۆمەتی جیاواز لە لایەن دادگاکانی ئێرانەوە مەترسی سەپاندنی سزای سێدارەیان لەسەرە کە زۆربەیان دانیشتوی پارێزگاکانی رۆژهەڵاتی کوردستان و سیستان و بلوچستان-ن. ئەنجومەنی رۆژنامەنوسانی ئێران بڵاوی کردوەتەوە تا ئێستا زیاتر لە 30 رۆژنامەنوسی وڵاتەکە ئازاد نەکراون و پێشتر 79 رۆژنامەوان لە ناڕەزایەتییەکاندا دەستگیر کرابون. کازم غەریب ئابادی، ئەمینداری مافەکانی مرۆڤی کۆماری ئیسلامی لە ئێران تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانی (تویتەر، فەیسبوک.ئینیستاگرام)ی تۆمەتبار کرد بە هاوکاریی ناڕەزایەتییەکان لە وڵاتەکە. حیزبی نوێ لە ئێران دو حیزب بە ناوەکانی ئێرانی نوێ (ایران نوین) و رێکخراوی مەشروتەی ئێران (سازمان مشروطە ایران) لە ئەوروپا دامەزراندنی خۆیان راگەیاند و بانگەشەی ئەوە دەکەن دەیانەوێت چالاکییەکانیان بۆ روخانی کۆماری ئیسلامی ئێران دەست پێبکەن.   زوڵەیخا دادگایی کرا کەتایون ریاحی ئەکتەری ناوداری ئێران ئەمڕۆ چوە بەردەم دادگا و بە تۆمەتی لابردنی سەرپۆش و هاندانی خەڵک بۆ ناڕەزایەتییەکانی وڵاتەکە دادگایی کرا بەڵام بەهۆی تێکچونی باری تەندروستیی بە ئامبوڵانس رەوانەی نەخۆشخانە کرا. ریاحی تەمەنی 61 ساڵە و رۆلی لە دەیان فیلم و درامادا گێراوە و لە فیلمی یوزارسیف رۆڵی زوڵەیخای بینیوە.   وێنەی 120 کوژراوی شۆڕشی رۆژهەڵات بڵاو کرایەوە   تۆڕی مافەکانی مرۆڤی کوردستان وێنە و ناسنامەی 121 کەسی لە رۆژهەڵاتی کوردستان بڵاو کردەوە کە زۆرینەیان بە گوللـەی هێزە ئەمنییەکانی ئێران کوژراون و زیاتر لە 13 کەسیشیان بە ئەشکەنجە گیانیان لەدەستداوە. بە پێی ئامارەکان لانیکەم 130 کەس لە رۆژهەڵاتی کوردستان لە ناڕەزایەتییەکاندا کوژراون .  

فەرمانگەی فیدراڵیی فڕۆکەوانیی ئەمریکا رایگەیاند، کۆتاییان بە بڕیاری وەستاندنی گەشتەکان هێناوە و فڕۆکەکان بەرە بەرە دەست بە فڕین دەکەنەوە. پێشتر فەرمانگەکە داوای لە هەموو هێڵە ئاسمانییەکان کردبوو، هەموو گەشتە نێوخۆییەکانیان بووەستێنن، چونکە سیستمی پێدانی رێنمایی سەلامەتی بە فڕۆکەوانەکان لەکارکەوتبوو.   بە پێی ڕاگەیاندراوێکی فەرمانگەکە، ئێستا گەشتە ئاسمانییەکان لە زۆربەی فڕۆکەخانەکان خەریکە دەستپێدەکەنەوە.   وەکو فەرمانگەی فیدراڵیی فڕۆکەوانیی ئەمریکا پێشبینی دەکرد، گەشتە ئاسمانییەکان لە زۆربەی فڕۆکەخانەکان لە دوای کاژێر 9ی بەیانی بە کاتی رۆژهەڵاتی ئەمریکا (واتە 5ی ئێوارە بە کاتی هەولێر) دەستیان پێکردنەوە.    تەنانەت لە کاتی وەستاندنی گەشتەکانیش لە کاتی هەبوونی کێشە تەکنیکییەکەدا، ئەو فڕۆکانەی لە ئاسمان بوون، رێگەیان پێ درابوو گەشتەکەیان تەواوبکەن و بگەنە شوێنی مەبەستیان.    کارین ژان پیێر، گوتەبێژی کۆشکی سپی لە تویتێکدا باسی لەوە کرد، بایدن لە لەکارکەوتنی سیستمی فەرمانگەی فیدراڵیی فڕۆکەوانی ئاگادارکراوەتەوە، هێشتا هیچ بەڵگەیەک لەسەر هەبوونی هێرشی سایبەری نییە، بەڵام سەرۆکی ئەمریکا داوای کردووە لێکۆڵینەوە بکرێت.    فەرمانگەکەش باسی لەوە کردوه، کاردەکات بۆ وەگەڕخستنەوەی سیستمکە، کە فڕۆکەوانەکان لە مەترسییەکان و گۆڕانی رێکارەکانی فڕۆکەخانەکان ئاگاداردەکاتەوە.    لە تویتێکی فەرمانگەکەدا هاتبوو: "فەرمانگەی فیدراڵیی فڕۆکەوانی کاردەکات بۆ وەگەڕخستنەوەی سیستمی رێنموونیکردنی ئەرکە ئاسمانییەکان، دوای ئەوەی کە لەکارکەوت. ئەگەرچی هەندێ لە کردارەکانی دەستیان پێکردووەتەوە، بەڵام هێشتا کارەکانی سیستمی نیشتمانیی کایەی ئاسمانی، سنووردارن."   لای خۆیەوە جۆبادین سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا ڕاگەیاند: تا نازانین هۆکاری ڕاوەستانی گەشتەکان چیە

هاوڵاتی دەستەی نەزاهەی عێراق بەتۆمەتی لەمپەردانان لەبەرامبەر جێبەجێكردنی بڕیارەكانی دادوەری تایبەت بەدۆسیەی خواردنی زیندانیان بڕیاریدا (خالید شوانی) وەزیری داد بانگهێشت بكات، لەبەرامبەردا وەزیری داد دەڵێت: بابەتەكە پەیوەندی بە»دەستپاكی»یەوە نیەو پێموایە سەرۆكی دەستەی دەستپاكی پەلەی كرد، هاوكات پەرلەمانتارێكی عێراقیش رایگەیاند: خواردنی زیندانیەكان گەورەترن گەندەڵی تێدایە. دەستەی نەزاهەی عێراق بەتۆمەتی لەمپەردانان لەبەرامبەر جێبەجێكردنی بڕیارەكانی دادوەری تایبەت بەدۆسیەی خواردنی زیندانیان و راگیراوانی عێراق و پێنەدانی بەڵگەنامەی پێویست بەدەستەی نەزاهە بڕیاریدا (خالید شوانی) وەزیری داد لەسەر پشكی یەكێتی بانگهێشت بكات. دەستەكە دەڵێت: ئەم بانگهێشتكردنە بەپێی ماددەی 320ی یاسای سزادانی عێراقی ژمارە 111ی ساڵی 1969 بوو،  كە بەپێی ماددەكە پێویستە فەرمانگەو وەزارەت و لایەنە حكومییەكان تەواوی پێشینەو بەڵگەنامەی داواكراو بدەنە دەستەی نەزاهەو ئەوەشی جێبەجێی نەكات یاخود رێگە لەجێبەجێكردنی بگرێت بەماوەیەك كە لە پێنج ساڵ زیاتر نییە زیندانی دەكرێت یاخود سزای دارایی دەدرێت. سۆران عومەر پەرلەمانتاری كۆمەڵی دادگەری لەپەرلەمانی عێراق رایگەیاندووە خواردنی سێ ژەمی زیندانیەكانی عێراق گەورەترن گەندەڵی تێدایە، نزیك بە ٨٠ هەزار زیندانی هەیە لەعێراق، بۆ هەر ژەمێك خواردن هەزار دینار لەئامادەكردنی خواردنەكان بدزرێت ئەوا بۆ هەر رۆژێك ٢٤٠ ملیۆن دینار دەكات، بۆ مانگێك دەكاتە حەوت ملیارو ٢٠٠ ملیۆن دینار. ئاماژەی بەوەشكردووە لەكاتێكدا بەشێكی زۆر لەزیندانیەكان ئەو خواردنە ناخۆن بەهۆی خراپیەوە، كەئەگەر خواردنی ژەمەكان بەپێی ئەو گرێبەستەبێت كەوەزارەتی داد لەگەڵ كۆمپانیاكە ئەنجامیداوە قازانجی زۆر دەكەن، بەڵام بەداخەوە گەندەڵی بەجۆرێك بڵاوبووەتەوە لەعێراق گەیشتووە بەخواردنی زیندانیەكی بەدبەخت كەبەشی زۆریان بەهۆی ستەم و نادادیی حوكمڕانەكانەوە تووشی تاوان و لادان بوون.  دەستەی نەزاهەی عێراق لەسەرەتای مانگی كانونی یەكەمی ساڵی رابووردوو دەستیكرد بەلێكۆڵینەوە لەو دەنگۆیانەی باسیان لەگەندەڵی دەكرد لەپێدانی خواردنی زیندانیەكان و خراپی جۆری خواردنەكان و پێدانی بڕی كەم پێیان سەرەڕای پێدانی پارەی تەواوەتی بەبەڵێندەران، بەڵام ئەوەی وایكرد نەزاهە وەزیری دادو بەرپرسی رێگەپێدانی ئەمنی وەزارەتی داد بانگهێشت بكات، تۆمەتی رێگەگرتنە لەتیمەكانی دەستەی نەزاهەو لەمپەر دروستكردنە لەبەردەم تیمەكاندا. لەبەرامبەردا خالید شوانی، وەزیری دادی حكومەتی عێراق لەبارەی تۆمەتباركردنی لەلایەن دەستەی دەستپاكییەوە دەڵێت: بابەتەكە پەیوەندی بە «دەستپاكی»یەوە نیەو رایگەیاند: «پێموایە سەرۆكی دەستەی دەستپاكی پەلەی كرد كەئەو كۆنفرانسە رۆژنامەوانییەی ئەنجامداو سوكایەتی و ناوزڕاندنی وەزارەتی دادو وەزیری دادی تیابوو»، ئاماژە بەوەشدەكات:» ئەوەی روویداوە بووەتە هۆی شێواندنی ناوو پێگەی وەزیرو وەزارەتەكەشی، ئەوەش قبوڵكراو نییە، بۆیە رێكاری یاسایی بەرامبەر سەرۆكی دەستەی دەستپاكی عێراق دەگرنەبەر.» دەربارەی وردەكاری رووداوەكەش خالید شوانی دەڵێت: «رۆژی 3ی ئەم مانگە دوو لێكۆڵەر لەدەستەی دەستپاكییەوە هاتوون بۆ وەزارەتی دادو كاتێك ئێمە لەكۆبوونەوەی ئەنجومەنی وەزیران بووین داوای رەگەزنامە و ناسنامەی عێراقی چەند فەرمانبەرێكیان كردووە كە پەیوەندییان بەگرێبەستی خواردەمەنییەوە هەیە كەدەدرێت بەزیندانیەكان، لەبەرئەوەی كاتژمێر 2:00 هاتوون و دەوام تەواوبووە، رێككەوتوون رۆژی 4ی 1 بێنەوەو بەیانی زوو ئەوراقەكانیان بدرێتێ و نووسراوێكیان واژۆكردووەو تیاشیدا نووسراوە كە بەڕێوەبەری كارگێڕی و دارایی وەزارەتی داد زۆر هاوكاریان بووە». هاوكات سایتی میدل ئێست ئۆنلاین بڵاویكردووەتەوە، كە خالید شوانی خۆی ئەوەی خستووەتەڕوو: «دوای سەردانێكی مەیدانی بۆ زیندانەكان و  بەپێی راپۆرتی لایەنەكانی وردبینی كە گەیشتووە بەدەست وەزارەتەكەمان دەركەوتووە كەكۆمپانیاكان تەواوی ماددە خۆراكییەكان بەزیندانیان نادەن لەكاتێكدا بڕی پێویستیش پارە وەردەگرن». وەزارەتی دادی عێراقی بەپێی ماددەی 12/2 ب-ی یاسای چاكسازی گیراوان و راگیراوانی ساڵی 2018 گرێبەست لەگەڵ چەند كۆمپانیایەكی ئەهلیدا دەكات بۆ دابینكردنی خواردنی تەندروست و پێویست بۆ هەر زیندانییەك بەپێی بڕواو عەقیدەی خۆی كەدەبێت میوەو گۆشت لەخۆبگرێت. لەئێستاشدا لێكۆڵینەوەو بەدواداچوونەكان بۆ ئاشكراكردنی دیوەكانی دیكەی ئەم دۆسیەیە هێشتا بەردەوامی هەیەو بەبڕوای چاودێرانیش هاوشێوەی دۆسیەكانی دیكەی گەندەڵی ئەم دۆسیەیەش دزی و پارەبەهەدەردانی زۆری تیادا كراوە. هەرچەندە هێشتا ئامارێكی فەرمی تەواوەتی بۆ ژمارەی زیندانیانی عێراق نییە، بەڵام بەپێی ئاماری رێكخراوەكانی مافی مرۆڤ زیاتر لە 100 هەزار زیندانی لەزیندانەكانی وەزارەتی دادو ناوخۆ و بەرگریدا هەن، ئەمە جگە لەزیندانەكانی دەزگا ئەمنییەكان و زیندانە نهێنییەكانی دیكەی گرووپ و میلیشیاكان.  

هاوڵاتی ‎شەبنەم كۆرور فینجانجی سەرۆكی كۆمەڵەی پزیشكانی توركیا كە بە تۆمەتی هاوكاریكردنی پەكەكە دەستگیركرابوو دوای زیاتر لە دوو مانگ و نیو لە زیندان ئازاد كرا.  ‎فینجانجی لەمانگی تشرینی یەكەمی ساڵی رابردوو بە هۆی لێدوانێكی لەبارەی بڵاوبوونەوەی دیمەنێكی ڤیدیۆیی گەریلاكانی پەكەكەوە دەستگیركرا كە لە ڤیدیۆكەیا دەردەكەوێت ژمارەیەك گەریلا بەهۆی بەكارهێنانی چەكی كیمیاییەوە شەهید بوون. ‎فینجانجی رایگەیاندوو، بەكارهێنانی چەكی كیمیایی تاوانە و پێویستە شاندێكی سەربەخۆ سەردانی ناوچەكانی شەڕ بكات و لێكۆڵینەوە بكات. ‎دواتر پەكەكە ناسنامەی ١٧ گەریلای بڵاوكردەوە و ئاماژەی بەوەكرد كە بە چەكی كیمیایی شەهیدكراون. لە مانگی كانونی یەكەمی ساڵی رابردووشدا پەكەكە جارێكی دیكە ناسنامەی ١١ شەهیدی بڵاو كردەوە كە بە چەكی كیمیایی شەهید كراون. ‎دەسەڵاتدارانی توركیا بەكارهێنانی چەكی كیمیایی و قەدەغەكراویان رەتكردووە و رایانگەیاند،ئەوەی باسی ئەم پرسە دەكات پێویستە هاوڵاتیبوونی توركیای لێوەرگیرێتەوە و دادگایی بكرێت. بۆیەش داواكاری كۆماری ئەستەنبوڵ داوای سەپاندنی زیاتر لە دوو ساڵ سزای زیندانی بۆ فینجانجی بڕیەوە. ‎ بەڵام ئەمڕۆ دادگای سزا قورسەكانی ئەستەنبوڵ بڕیاری بێتاوانی فینجانجیدا و ئازاد كرا.

هاوڵاتی نەوزاد شێخ کامیل بەڕێوبەری بەشی بازرگانی لەوەزارەتی بازرگانی و پیشەسازی هەرێمی کوردستان ڕایگەیاند زۆربەی مادەکانی بەشە خۆراکی مانگانە هاتون و چاوەڕێی پشکنینین بۆ دابەشکردنی. جێی باسە کۆتایی مانگی ڕابردوو محمود شیاع سودانی بڕیایدا چەند ماددەیەک بۆ بەشەخۆراکی مانگانە زیادبکرێت، وەک چا شیر ئاردی سفر کە بڕی 200گرام چا، 250گرام شیر ، یەک کیلۆ ئاردی سفرە، هەروەها بڕیاردیا بڕی زەیت و شەکر بۆ دوهێندە زیادبکرێت. سەبارەت بە زیادکردنی بڕی ماددەکان بەڕێوبەرەکەی بەشی بازرگانی وتی:تا ئێستا یەک لانەبۆتەوە ئەو بابەتە،ئایا هەر بۆ بەشی کۆمەڵایەتیه یان هەمو خەڵک دەگرێتەوە. ئەو وتیشی بەمزوانە یەکەم بەشه خۆراکی مانگی ساڵی2023 دابەشدەکەین، بەڵام هیچ ماددەیەکی تا ئێستا بۆزیادنەکراوە.

نایدە ئەحمەد ئەو پیاوەی لەهەولێر تۆمەتبارە بەكوشتنی كچە تەمەن 15 ساڵانەكەی پێشتر لەلایەن پۆلیستەوە دەستگیركراوەو دواتر ئازادكراوە، بەڕێوەبەری ئۆفیسی مناڵپارێزی كوردستانیش دەڵێت: لەبەرئەوەی ئێمە لەكاتی رووداوەكە دەواممان نەبووە زانیارییەكی ئەوتۆمان لەسەر رووداوەكە نیە، هاوكات دەستەی مافی مرۆڤ ئاماژە بۆ ئەوەدەكات: ناتوانرێت لەئێستادا هیچ لایەنێك تاوانبار بكرێت تاوەكو لیژنەكەمان لێكۆڵینەوە دەكات. هۆگر عەزیز وتەبێژی بەڕێوەبەرایەتی پۆلیسی  پارێزگای هەولێر بەڕۆژنامەی هاوڵاتی راگەیاند:» لە 6ی كانونی دووەم  كەئاگاداركرانەوە بەتاوانێكی كوشتن دەستبەجێ هێزەكانمان گەشتنە شوێنی رووداوەكەو لێكۆڵینەوەمان لەڕووداوەكە دەستپێكرد، دەركەوت كەباوكێك بەشێوەیەكی دڕندانە كچەكەی ئەشكەنجەداوەو دواتر كوشتویەتی، دوابەدوای رووداوەكەش هێزەكانمان لەناوشاری هەولێرو دەوروبەری بڵاوەپێكرد بۆ دەستگیركردنی تاوانبارەكە، بەڵام لە حەوتی 1ی 2023 تاوانبار خۆی رادەستی هێزەكانی پۆلیس كردووەو بەتاوانی ماددەی 406 دەستگیركراوەو  پەڕاوی لێكۆڵینەوەی بۆكراوەتەوە بۆ ئەوەی بەسزای یاسایی خۆی بگات». وتەبێژی بەڕێوەبەرایەتی پۆلیسی  هەولێر دەڵێت: تاوانبار  لەساڵی 2019 بەپێی سكاڵایەكی خێزانی دەستگیركراوە، بەڵام دواتر بەكەفالەت ئازادكراوە. سەبارەت بەكوژرانی ئەو منداڵە، نایف سلێمان بەڕێوەبەری ئۆفیسی مناڵپارێزی كوردستان بۆ رۆژنامەی هاوڵاتی دواو وتی:» لەبەرئەوەی ئێمە لەكاتی رووداوەكە دەواممان نەبووە زانیارییەكی ئەوتۆمان لەسەر رووداوەكە نیە، بەڵام وەك مناڵپارێزی كوردستان ئەگەر بزانین  بەهەر شێوەیەك لەشێوەكان مەترسی لەسەر ژیانی منداڵێك هەیە دەمودەست ئیجرائاتی خۆمان دەكەین، چ لەئاگاداركردنەوەی پۆلیسی ئەو شوینەی كەمنداڵەكە ژیانی لەمەترسیدایە  یان دەكرێت توندوتیژی خێزانیشی لێئاگاداربكرێتەوە، بەڵام  تایبەت بەو كچەی كە لەلایەن باوكییەوە كوژرا ئەوە رووداویك بووە  لەدەست دەرچووەو بەبێ ئەوەی ئێمە یان حكومەت ئاگاداربین، لەبەرئەوەی  پێشتر سكاڵا تۆمارنەكراوە كەئاگاداری رەوشی ژیانی ئەو منداڵەبین كەڕۆژانە لەلایەن باوكییەوە ئەشكەنجە دەدرێت». ئاماژەی بۆ ئەوەشكرد: ئەوان تیمی پارێزەریان هەیە بۆ هەرمنداڵێك كەسكاڵا تۆماردەكات بەهەموو شێوەیەك لەدادگا پارێزگاری لەمندڵەكە دەكەن، لەگەڵ ئەوەشدا ئەگەر منداڵەكە پێویستی بەخزمەتگوزاری هەبوو ئەوا خزمەتگوزاری دەروونی و كۆمەڵایەتی پێشكەشدەكەین بەمەبەستی دووبارە بونیاتنانەوەی منداڵەكە، داوا لەهەر منداڵێك دەكەین كەئەشكەنجەدەدریت و لێی دەدرێت و دەچەوسێنرێتەوە پەیوەندی بكات بەهێڵی گەرمی 216 كەهێڵێكی فرییەو زانیاری بدات لەوەی چی مەترسییەك لەسەر ژیانی هەیە». هەر سەبارەت بەكوشتنی كچەكەی شاری هەولێر، سلێمان موحسین سندی بەڕێوەبەری گشتی پەیوەندییەكان و راگەیاندن لەدەستەی مافی مرۆف دەڵێت:» ئێمە وەك دەستەی مافی مرۆڤ لەسەر ئەم تاوانە پەیامی خۆمان هەبووەو بەتوندی ئیدانەی ئەوكارە وەحشیگەرییە دەكەین،  پیشنیارم بۆ سەرۆكی دەستە كردووە لیژنەیەك لەسەر ئەم رووداوە پێكبهێنرێت، چونكە لەقسەكانی مامی كچەكە دەردەكەوێت كە لەسێی 11ی ساڵی رابردوو سكاڵایان تۆماركردووە لەسەر باوكی كچەكەو باسی لەوەكردووە سكاڵاكەیان ئەنجامی نەبووە، پاشان مامی كچەكە باس لەوەشدەكات كەچەندڕۆژێك پێش ئەوەی كچەكە بكوژرێت لەلایەن باوكییەوە ئەشكەنجەدراوە، هەموو ئەوانە پێمان دەڵێت كەكەمتەرخەمی هەبووەو  ئێمە دەمانەوێت  لیژنەكەمان بەدواداچوونی خۆی بكات بۆ ئەوەی بزانرێت كەمتەرخەمی لەچ شوێن و لایەنێكەوەیە، بۆیە ناتوانرێت لەئێستادا هیچ لایەنێك تاوانبار بكرێت تاوەكو لیژنەكەمان لێكۆڵینەوە دەكات و بەڵگەی پێویستی دەستدەكەوێت، قسەی كۆتاییش هەڵدەگرین بۆ كۆتایی لێكۆڵینەوەی لیژنەكەمان لەم كەیسە». دكتۆر زیاد ئەنوەر پسپۆڕی یاسایی دەڵێت:» لەڕابردوودا ئەگەر كەسێك كەسێكی بكوشتایە تانەیان دەگرت لەئەقڵییەتی كەسی بكوژ كەئەم بكوژە لەڕووی دەروونییەوە تەواونییە بۆ ئەوەی سزاكەی بكرێتە هەمیشەیی نەك ئیفراج بكرێت، بەڵام سەبارەت بەو كەیسەی لەپارێزگای هەولێر روویدا تاوانەكەی لەسەر سابتە بەماددەی 406، ئەمە حاڵەتێكی تایبەتە‌و  وەك زینای مەحرەم وایە كە بەهیچ شێوەیەك لیخۆشبوونی بۆ نییەو لێبوردنی گشتی نایگرێتەوە تەنانەت ئەگەر لەژێر كاریگەری ماددەی هۆشبەر ئەو كارەشی ئەنجامدابێت و ئاگای  لەخۆی نەبووبێت ، سزاكەی بۆ كەمناكرێتەوەو  هەمیشەییە».    

هاوڵاتی لەڕاگەیەندراوێکدا نوسینگەی راگەیاندنی سەرۆک وەزیرانی عێراق ناوەڕۆکی کۆبوونەوەی نێوان محەمەد شیاع سودانی سەرۆك وەزیرانی عیراق و مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان ئاشکراکرد. لەڕاگەیەندراوەکەدا نووسینگەی راگەیاندنی سەرۆك وەزیرانی عیراق بڵاویكردەوە، محەمەد شیاع سودانی سەرۆكی ئەنجوومەنی وەزیران، پێشوازی لە مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان و شاندیی یاوەری كرد. لەڕاگەیەندراوەکەدا هاتووە لەدیدارێكدا گرنگترین پرسەكانی سەر ئاستی نیشتمانی و ڕێگەكانی تەواوكاری كارەكانی حكومەتی فیدراڵ و حكومەتی هەرێم لەپێناو پێشكەشكردنی باشترین خزمەتگوزاری بەهاولاتیان لەسەرانسەری پارێزگاكانی عیراق خرانە بەرباس وگفتوگۆ.