هاوڵاتی ساڵ لەدوای ساڵ كاریگەرییەكانی وشكەساڵی لەعێراقدا دەردەكەوێت و ئەم وڵاتە بەپێی راپۆرتەكانی نەتەوەیەكگرتووەكان یەكێكە لەو پێنج وڵاتەی كە بەكاریگەرییەكانی كەشوهەوا زیانی پێگەیشتووە، حكومەتی عێراقیش هۆكارەكەی بۆ ئەو بەنداوانە دەگەڕێنێتەوە كە هەردوو وڵاتی ئێران و توركیا لەسەر هەردوو رووباری دیجلەو فورات دروستیان كردووە كەهەر ئەمەش بووەتە هۆكاری كەمبوونەوەی ئاستی ئاوی ئەو دوو بەنداوە. راپۆرتە فەرمییەكان ئاماژە بەوەدەكەن نزیكەی ٥٠٠ هەزار كەس لەسەرەتای ساڵی ٢٠٢٠ەوە لەناوچەكانی باشووری عێراقەوە روویان لەناوەڕاستی شارەكان كردووە، رێكخراوی خۆراك و كشتوكاڵی سەر بەنەتەوەیەكگرتووەكانیش هۆشداری ئەوەی داوە كەدۆخی كشتوكاڵ لەعێراقدا بەهۆی گۆڕانی كەشووهەواو كەمبوونەوەی ئاوەوە مایەی نیگەرانییەو پێویستی بەهاوكاری هەیە. بۆ نموونە لەپارێزگای بەسرە كەنزیكەی دوو ملیۆن دانیشتوانی هەیە لەماوەی چەند مانگی رابووردوودا زیاتر لە ٣٥٠ هەزار كەسی لەخۆگرتووە كە كۆچی بەكۆمەڵیان كردووە بەهۆی ئەوەی چیتر زەوییە كشتووكاڵیەكانیان بەكارناهێنن ئەویش بەهۆی كەمبوونەوەی ئاوەوە، ئەم خەڵكانەش ناچار بەشێوەیەكی هەڕەمەكیانەو بەبێ هیچ خزمەتگوزارییەك لەناو شاردا بڵاوبوونەتەوە. هۆكاری ئەم كۆچە بەكۆمەڵەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە پارێزگای بەسرە بەتایبەت ناوچەكانی باكوورو باكوری خۆرئاواری پارێزگاكە زیاتر لەهەموو پارێزگاكانی دیكە رووبەڕووی وشكەساڵی و كەمئاوی بوونەتەوە، ئەمەش وایكردووە كە بەدەیان هەزار جوتیار گوندو شوێنەكانیان بەجێبهێڵن و روو لەناوەندی شارەكان بكەن، لەئێستاشدا لەشارەكان بەبێ هیچ سەرچاوەیەكی ژیانكردنن و بەهاوكاری دەژین. رێكخراوەكانی ژینگەپارێزی جەخت لەوەدەكەنەوە كە نزیكەی ٥٠٠ هەزار جوتیار و خێزانەكانیان پارێزگاكانی باشووری عێراقیان بەرەو ناوەڕاستی شارەكان بەدوای ژیانێكی باشتردا بەجێهێشتووەو حكومەتیش لەئاستیاندا كەمتەرخەمە، ئەوەش رووندەكەنەوە ئەو دۆسیەیە هەر بەتەنیا ئەو كەمئاوییە نییە كە سیاسییەكان لەبارەیەوە دەدوێن، بەڵكو لەئەرزی واقیعدا وشكەساڵییەكی راستەقینە لەئارادایە. بەر لەهەفتەیەكیش نەتەوەیەكگرتووەكان هۆشداری ئەوەی دابوو كەعێراق رووبەڕووی وشكەساڵییەكی درێژ دەبێـتەوەو دەبێتەهۆی لەناوچوونی هەزاران دۆنم زەوی كشتووكاڵی، ئاماژەشی بەوەدابوو كە هۆكاری هەموو گرفتەكان دیاردە ناجێگیرەكانی كەشوهەواو و گۆڕانی دۆخەكەیە وەك شەپۆلی گەرمای درێژو باران بارینی زۆرو بەرزبوونەوەی پلەكانی گەرماو تێكچوونی كاتی باران بارین و پێشبینینەكردن بۆی و شەپۆلی خۆڵبارین و وشكەساڵی درێژو لافاوو كەمبوونەوەی ئاوی هەردوو رووباری دیجلەو و فورات بۆ رێژەی لەسەدا ٣٠ بۆ ٤٠. گۆڕانی كەشوهەوا هەر بەتەنیا كاریگەری ناخاتە سەر كەرتی كشتوكاڵی، بەڵكو دەبێتەمایەی هەڕەشەیەكی ترسناكیش لەسەر مافە بنەڕەتییەكانی مرۆڤ و لەمپەرێكیش دەبێت لەبەردەم گەشەسەندنێكی بەردەوامدا. لەماوەكانی رابووردووشدا وەزارەتی سەرچاوەكانی ئاوی عێراق ئاشكرای كردبوو كەمەترسییەكی گەورە لەگەردنی عێراقییەكان ئاڵاوە، ئەویش بەهۆی كەمی هاتنی ئاو لەوڵاتانی باكوورو رۆژهەڵاتی عێراقەوە (كەمەبەست لێی توركیاو ئێرانە)، ئاماژەشی بەوەكردبوو رێژەی خەزنكردنی ئاو لەوڵاتدا گەیشتووەتە لەسەدا ١٢ی رێژەی خەزنكردنی گشتی، ئەویش بەهۆی رێگریكردن لەهاتنی ئاو لەتوركیاو ئێرانەوە بەشێوەیەكی ئانقەست، وەزارەتەكە جەختیشی لەوەكردبووەوە كەهەنگاوەكانی حكومەتی عێراق بۆ چارەسەركردنی ئەو گرفتە لەدوو ئاراستەدا خۆی بینوەتەوە، یەكەمیان كەمكردنەوەی ئاسەواری كەمی ئاو لەسەر هاووڵاتیان، دووهەمیشان گرەنتی گەیشتنی بەشە ئاو بۆ هەموو سودمەندبووان. وەزارەتی سەرچاوەكانی ئاوی عێراقیش لەپێشوتردا پلانێكی 20 ساڵیی هەبوو بۆ مۆدێرنەكردنی ژێرخانی تۆڕەكانی ئاو كە لەساڵی 2015 دایڕشتووە، بەڵام نەبوونی بودجەو پشتیوانی، ئەو پلانەی بێ جێبەجێكردن هێشتووەتەوە. ئەو پلانە پێویستی بە 160 ملیار دۆلارە، واتە ساڵانە هەشت ملیار دۆلار بۆ ماوەی 20 ساڵ، بەڵام وەزارەتی سەرچاوەكانی ئاو كەمترین بودجەی بۆ تەرخان دەكرێت. بۆ نموونە لەساڵی 2017دا لەكۆی بودجەی 85.2 ملیار دۆلار، تەنیا 558.1 ملیۆن دۆلار بۆ وەزارەتی سەرچاوەكانی ئاو لەعێراق تەرخان كرابوو. وشكەساڵییەكەی عێراق بەجۆرێكە بەپێی لێدوانی فەرمی بەرپرسان لەساڵی 1930ەوە تائێستا دۆخی وەها رووی لەعێراق نەكردووەو عێراق قورسترین ساڵی بەڕێكردووە. شارەزایانی بواری ژینگە بڕوایان وەهایە ئەو شەپۆلی وشكەساڵییە كە وڵاتی گرتووەتەوە گرفتی راستەقینەی درووستكردوە بەتایبەت لەگەڵ زیادبوونی ژمارەی دانیشتوان و كۆنترۆڵكردنی سەرچاوەكانی ئاو لەلایەن ئێران و توركیاوە لەدوای ساڵی 2003ەوە كەوایكردووە عێراق لەوڵاتێك كە ئاوی لێ زیادبوو ببێتە وڵاتێك كەهەژاربێت لەڕووی ئاوەوە. ئەو شارەزایانە بڕوایان وایە ناوچەكانی باشوری عێراق زۆرترین زیانیان پێگەیشتووەو ناوچەكانی دیكەش هەریەكەو بەجۆرێك زیانیان پێگەیشتووە، بەمەش كۆچی بەكۆمەڵی لێكەوتووەتەوەو هۆڕەكان وشكیان كردووەو ئاژەڵ و بەرهەمی ماسی كەمبووەتەوە كە بەسەرچاوەی سەرەكی ژیانكردن لەو ناوچانە ئەژماردەكرێت. لەئێستاشدا قەبارەی ئاوی خەزنكراوی عێراق كەمترە لە پێنج ملیار مەتر چوارجا، كە سێ ملیاری ئاوی خەزنكراوی مردووە كەهیچ سودێكی لێ نابینرێت، بەڵام عێراق پەنای بردۆتەبەر ئەو ئاوە خەزنكراوە مردووەی دەریاچەی سەرسار، ئەوەی ئێستا سودی لێدەبینرێت تەنیا دوو ملیار مەتر چوارجا ئاوە. شارەزایان بڕوایان وایە ئەگەر دۆخەكە بەمجۆرە بڕوات ئەوا عێراق وەك وڵاتێكی ئەفریقی لێدێت لەڕووی برسێتی و تینویەتییەوە، ئەمە جگەلەوەی بێكارییەكی زۆر بڵاودەبێتەوە، هەربۆیە داواكارن عێراق داوای بەشە ئاوی خۆی بكات لەتوركیاو ئێران و ژێرخانی خۆی بونیات بنێتەوەو پەنا بباتەبەر كشتوكاڵی مۆدێرن و رێگە لەزیادەڕۆیی بگرێت.
هاوڵاتی یەکەم حاڵەتی تووشبوون بە پەتای کۆلێرا لە کوێت تۆمارکرا و توشبووەکە لە دەرەوەی وڵاتەوە گەڕاوەتەوە بۆ وڵاتەکەوە. بەپێی هەواڵێکی رۆژنامەی قبس، وەزارەتی تەندروستیی کوێت لە راگەندراوێکدا تۆمارکردنی یەکەم حاڵەتی تووشبوون بە کۆلێرای راگەیاندووە. لە راگەیەندراوەکەدا باس لەوە کراوە هاووڵاتییەکی کوێتی کە لە یەکێک لە وڵاتانی دراوسێ گەڕاوەتەوە، دوای پشکنین دەرکەوت هەڵگری پەتای کۆلێرایە. ناوی ئەو وڵاتەی هاووڵاتيیەکە لێیگەڕاوەتەوە نەخراوەتەڕوو، بەڵام باس لەوە کراوە کە توشبووەکە لە نەخۆشخانە کەرەنتینە کراوە و دەست بە چارەسەرکردنی کراوە. هەروەها لە راگەیەندراوەکەدا هۆشداریی دراوە لە سەردانکردنی ئەو وڵاتانەی کۆلێرایان تێدا بڵاوبووەتەوە و، داواش لەو کەسانە کراوە کە سەردانی ئەو وڵاتانەیان کردووە ئەگەر لە ماوەی حەوت رۆژدا نیشانەکانی وەک تای بەرز و سکچوون تێیاندا دەرکەوت، سەردانی نزیکترین بنکەی تەندروستیی بکەن.
هاوڵاتی چوارچێوەی لێکۆڵینەوەکان لەسەر سکاڵای خاوەن بانکێکی عێراقی لەسەر ئەنجامدانی ساختەکاری بانکی، دوو گومانلێکراوی بە رەگەز ئوردنی، لە شاری مێرسین دەستگیر کران. بەگوێرەی راگەیەندراوێکی بەڕێوبەرایەتی ئاسایشی مێرسین که ئاژانسی ئانادۆڵۆ بڵاویکردۆتهوه هاووڵاتییەکی بیانی، خۆی وەک "کارمەندی بۆرسە" بە بەڕێوبەری بانکێک لە عێراق ناساندووە و ئەوەی پێڕاگەیاندووە کە ئەگەر ٥٠٠ هەزار دۆلار بنێرێتە سەر هەژمارە بانکییەکەی ئەوا پارەکەی بۆ دوو هێندە زیاد دەکات و یەک ملیۆن دۆلاری بۆ دەگەڕێتەوە. لە کاتێکدا خاوەنی بانکەکە لە بەریتانی بووە، بەڕێوبەرەکە دەستی بە ناردنی پارە کردووە و لە ماوەیەکی کەمدا ١٩ ملیۆن دۆلاری ناردووەتە سەر هەژماری گومانلێکراوەکە. کاتێک خاوەنی بانکەکە گەڕاوەتەوە عێراق بە بابەتەکەی زانیوە و لەسەر سکاڵای خاوەن بانکەکە بەڕێوبەری بانکەکە دەستگیر کراوە. - پارەکە لەڕێی سیستمی "حەواڵە"وە نێردراوە لە میانی لێکۆڵینەوە لە رووداوەکە، ئەوە ئاشکرا بوو کە پارەکە لەڕێی نووسینگەیەکی ئاڵوگۆڕی دراو لە شاری بەغداوە بە سیستمی "حەواڵە" نێردراوەتە سەر هەژماری هاووڵاتییەکی ئوردنی دانیشتووی شاری مێرسینی تورکیا بەناوی سوهەیر ئەلبەدری. خاوەنی بانکەکە بەردەوام بووە لە پەیوەندی لەگەڵ گومانلێکراوەکان و دواتر هاتووەتە شاری مێرسین و لە دادگا سکاڵای تۆمار کردووە. لە چوارچێوەی لێکۆڵینەوەکانیشدا تیمەکانی هۆبەی بەرەنگاربوونەوەی قاچاخچێتی و تاوانی رێکخراوەیی، لە ئۆپەراسیۆنێکدا لە شاری مێرسین، گومانلێکراوان سوهەیر ئەلبەدری و خالید ئەلنادییان دەستگیر کرد کە هەردووکیان بە رەگەز ئوردنین. دوای پشکنینی ناونیشانی گومانلێکراوەکان، دەستگیرا بەسەر یەک کیلۆگرام زێڕ، بڕێکی زۆر خشڵ، ٢٠ هەزار و ٧٠٠ دۆلار و ٨١ هەزار و ١٠٠ لیرەدا، ئەوەش ئاشکرا بوو کە لە هەژماری دراوی ئەلیکترۆنی ئەو دوو گومانلێکراوەکدا بڕی ١٣١ هەزار دۆلار هەیە. ئەو دوو کەسە لە ئیفادەکانیداندا دانیان بەوەداناوە. کە لە رێی هەژماری دراوی ئەلیکترۆنییەوە ئەو پارەیەی بە "حەواڵە" بۆیان هاتووە، ناردوویانەتە سەر هەژماری گومانلێکراوێکی دیکە و پارەی ناردنی پارەکەیان لێوەرگرتووە. تا ئێستاش ناسنامەی ئەو گومانلێکراوە ئاشکرا نەکراوە کە پارەکەی بۆ نێردراوە و لێکۆڵینەوەکان لەمبارەیەوە بەردەوامن.
هاوڵاتی گۆڤاری "میدل ئیست ئای" ڕاپۆرتێکی لەسەر دانوستانەکانی نێوان ڕووسیا و تورکیا سەبارەت بە ئۆپەراسیۆنی سەربازیی سنووردار لەدژی کوردەکانی سووریا لە باکووری ئەو وڵاتە بڵاو کردەوە. تورکیا کە لە هەفتەی ڕابردووەوە ئۆپەراسیۆنی ئاسمانیی دژ بە کوردەکانی سووریا زیاتر کردووە، هەوڵ بۆ دەست پێکردنی ئۆپەراسیۆنی زەمینی دەدات بە مەبەستی داگیر کردنی بەشێکی دیکەی ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی ئیدارەی خۆسەری کورد لە باکوور و باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا. گۆڤاری "میدل ئیست ئای" لە زاری چەند سەرچاوەیەکی تورکیاوە باس لە هەوڵەکانی تورکیا دەکات بۆ ڕازی کردنی ڕووسیا بۆ ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی زەمینی دژی کوردەکان. ئەمریکا و ڕووسیا دژی ئۆپەراسیۆنی سەربازیی بەربڵاوی تورکیان لەدژی کورد. بە گوێرەی ڕاپۆرتی ئەو گۆڤارە، تورکیا لە ئێستادا بە مەبەستی ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی سەربازیی سنووردار لە ڕۆژئاوای ڕووباری فورات لەگەڵ ڕووسیا لە دانووستاندایە. هەر بەگوێرەی ڕاپۆرتەکەی میل ئیست ئای؛ تورکیا بەنیازە تەلڕەفعەت لەژێر کۆنترۆڵی کوردەکانی سووریا دەربێنێت، چوونکە دەسەڵاتدارانی تورکیا ئیدیعای ئەوەیان کردووە کە کوردەکان لەم شارەوە ١٠٠ ئۆپەراسیۆنیان بۆسەر ئەو ناوچانە ئەنجامداوە کە لەژێر کۆنترۆڵی تورکیا سەربزیوانی سەر بەو وڵاتەدان.
مەزلۆم کۆبانێ: ئەمریکا لە رێگەی مەکگۆرکەوە پێی راگەیاندم کە هەوڵی راوەستاندنی هێرشەکانی تورکیا دەدەن
هاوڵاتی مەزلۆم کۆبانێ فەرماندەی گشتی هێزەکانی سوریای دیموکراتی (هەسەدە) رایگەیاند، هەرچەندە ئەمریکا هەوڵ دەدات هێرشەکان بوەستێنێت، بەڵام تورکیا خۆی ئامادە دەکات بۆ دەستپێکردنی هێرش بۆ سەر کۆبانی، منبج و تەل رەفعەت. مەزلۆم کۆبانێ، لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا کە لە ڕێگەی ئەپی زوومەوە کە نۆرس پرێس ڕێکی خستبوو، ئەوەی خستەڕوو، روسیا و ئەمریکا دژی هێرشی تورکیان، بەڵام هەڵوێستە نێودەوڵەتییەکان پێویستە بەهێزتر بن، چونکە تورکیا بەنیازە هێرشەکە دەستپێبکات. کۆبانێ ئاشکرای کرد، لە هێرشەکانی ئەم دواییانەی دەوڵەتی تورکیادا، ١٤ هاوڵاتی مەدەنی و ١٦ شەڕڤانی گیانیان لەدەستداوە. هەروەها ٤٥ ناوەندی ژێرخانی باکور و رۆژهەڵاتی سوریا زیانیان بەرکەوتووە. فەرماندەی هەسەدە جەختی لەوە کردەوە، ئەمریکا بە فەرمی لە ڕێگەی برێت مەکگۆرکەوە ئاگاداری کردمەوە کە لەسەرخەتن و ئەمریکا پەیوەندی بە تورکیاوە دەکات بۆ ڕاگرتنی هێرشەکان و داوای کرد، حکومەتی ئەمریکا، تورکیا سزا بدات، بەهۆی ئەوەی رێککەوتنی ئاگربەستی پێشێل کردووە. دوابەدوای لەشکرکێشیەکانی تورکیا لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٩، تورکیا دوو ڕێککەوتننامەی ئاگربەستی واژۆکرد، یەکێکیان لەگەڵ روسیا و ئەوی دیکەیان لەگەڵ ئەمریکا. بەگوێرەی رێککەوتنەکە، هێزەکانی هەسەدە ٣٢ کیلۆمەتر لە سنورەکانی تورکیا دوور کەوتنەوە. کۆبانێ جارێکی دیکە رەتیکردەوە کە هەسەدە و رۆژئاوای کوردستان دەستیان لە هێرشەکەی ئەستەنبوڵدا هەبێت کە ١٣ی تشرینی دووەم، لە شەقامی ئیستقلالی ناوچەی تەقسیمی ئەستەنبوڵ روویدا و لە ئەنجامدا شەش کەس کوژران و ٨١ کەس بریندار بوون. مەزلۆم کۆبانێ فەرماندەی گشتی هێزەکانی سوریای دیموکراتی (هەسەدە) لە بەردەوامی قسەکانیدا، ئاماژەی بەوەکرد، سوریا بەشێکە لە کۆمکاری عەرەبی، میسر و وڵاتانی دیکەی عەرەبی دەبێت هەڵوێستی بەهێزیان هەبێت و دەڵێت، "هێزەکانی هەسەدە و خەڵکی کۆبانی ئامادەن رووبەرووی هەر جۆرە هێرشێکی تورکیا ببنەوە و ئەم شەڕە جیاواز دەبێت لە شەڕەکانی پێشوو." کۆبانێ هوشداری ئەوەیدا کە لە ئەگەری هێرشی تورکیادا، بە دریژایی سنوری سوریا و تورکیا، شەڕ بڵاودەبێتەوە و حکومەتی سوریاش دەبێت، هەماهەنگی بکات و هەسەدە ئامادەیە لەگەڵ هێزەکانی سوریا لەدژی هێرشەکانی تورکیا بەرەنگاری بکات. لەگەڵ ئەوەی چەندین جار، بەرپرسانی رۆژئاوای کوردستان و خۆبەڕێوەبەری باکور و رۆژهەڵاتی سوریا، رایانگەیاندووە، ئەوان بە هیچ شێوەیەک پەیوەندیان بە تەقینەوەکەی ئەستەنبوڵ نییە، بەڵام تورکیا سوورە لەسەر دەست پێکردنی ئۆپراسیۆنی زەمینی و رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆککۆماری تورکیا، رایگەیاندووە، رۆژێک لە ناکاودا دەست بە ئۆپراسیۆنەکە دەکەن.
هاوڵاتی هەسەدە ئاماری دوێنێ هێرش و پێکدادانەکانی دوێنێی رۆژئاڤای کوردستانی بڵاوکردەوە و رایگەیاند، دوێنێ 25ی تشرینی دووەم، سوپای تورکیا ٧٧ جار شاروچکە و گوندەکانی رۆژئاوای کوردستانی بۆردومان کردووە و لە پێکدادانەکانیشدا شەش چەکداری سەر بە تورکیا کوژراون. ناوەندی راگەیاندن و چاپەمەنی هێزەکانی سوریای دیموکراتی (هەسەدە) ئاماری شەڕ و پێکدادان و هێرشەکانی سوپای تورکیای بۆ سەر رۆژئاڤای کوردستان بڵاوکردەوە. لە راگەیەندراوەکەدا هاتووە، " سوپای تورکیا حەوت رۆژە بە چڕی هێرشەکانی بۆسەر خاکی رۆژئاڤای کوردستان دەست پێکردووە. دەوڵەتی تورکیا لە هێرشەکانیدا شوێنی نیشتەجێبوونی هاوڵاتیانی مەدەنی و ژێرخانی خزمەتگوزاری دەکاتە ئامانج. لە بەرامبەر هێرشەکاندا، هێزەکانمان مافی خۆپاراستنی رەوا بەکار دەهێنن." هەسەدە دەڵێت، لە هێرشەکانی دوێنێ هەینی ٢٥ی تشرینی دووەمدا کە شەشەمین رۆژی هێرشە چڕەکانی تورکیا بوو، ٧٧ گوند، شارۆچکەی رۆژئاڤای کوردستان تۆپباران کراون. هەروەها باسی ئەوە دەکات، گروپە چەکدارەکانی سەر بە تورکیا، هەوڵیانداوە هێرش بکەنە سەر دەوروبەری ناوچەی زرگانی سەر بە حەسەکە، بەڵام شەڕڤانان وڵامیان داوەتەوە. لە ئەنجامی شەڕ و پێکدادانەکاندا، شەش چەکدار کوژراون. هەسەدە ئاماژەی بەوەکرد، سوپای تورکیا بە گشتی هێرشی کردووتە سەر، عامودێ، قامشلۆ، تەل تەمر، کۆبانێ، دەروبەری گرێ سپی. تروازیەی سەر بە عەین عیسا، منبج، تەل رەفعەت، تەل تەمر، هۆڵ، منبج. دوای تۆمەتبارکردنی یەپەگە بە تەقینەوەکەی ١٣ی تشرینی دووەمی شەقامی ئیستقلالی ئەستەنبوڵ کە تێیدا شەش کەس کوژران و ٨١ کەس بریندار بوون، تورکیا ئۆپراسیۆنێکی ئاسمانی چڕی لەژێر ناوی ' چنگ – شمشێر' لە ١٩ی تشرینی دووەمدا، بۆ سەر زۆربەی شار و شاروچکەکانی رۆژئاڤای کوردستان دەست پێکرد. حەوت رۆژە هێرشەکانی تورکیا بەردەوامە و لە هێرشەکاندا چەندین، قۆتابخانە، کۆگای دەغڵ و دان، پاڵاوگە و کێڵگەی نەوت، کارگەی غاز و نەخۆشخانە بۆردومان کراون. بەگوێرەی ئامارەکانی هەسەدە، تاوەکو ئێستا لە هێرشەکانی تورکیادا، نزیکەی ٤٠ کەس لە خەڵکی مەدەنی، شەڕڤانان و هێزەکانی سوریا کوژراون.
هاوڵاتی بریكاری وهزیری تهندروستی ههرێمی كوردستان رایگهیاند، دهرگای دامهزراندنیان بهڕوی 500 كارمهنددا كردوهتهوه، كه له سهردهمی كۆرۆناوه ئهزمونیان پهیداكردوه و بهردهوامیش دهبن بۆ ئهوهی دهرچوان دابمهزرێنن. ئهمڕۆ شهممه د. رههێڵ فهرهیدون، بریكاری وهزیری تهندروستی ههرێمی كوردستان له كۆنگرهیهكی رۆژنامهوانیدا له سلێمانی رایگهیاند، بهههوڵی تهواو توانیویانه بڕی پارهی سێكتهری تهندروستی كه مانگانه كۆی دهكهنهوه له چهند مانگی رابردودا بگهیهننه حهوت ملیار دینار،و دهرگای دامهزراندنیان بهڕوی ئهو 500 كارمهندهدا كردوهتهوه، كه له سهردهمی كۆرۆناوه ئهزمونیان پهیداكردوه و بهردهوامیش دهبن بۆ ئهوهی دهرچوان دابمهزرێنن. لهسهر پرسی دهرچوانی زانكۆكان كه لهكاتی كۆرۆنادا وهك تیمی چڕ دامهزران، د. رههێڵ فهرهیدون وتی، "ئێمه لهسهر ئهم پرسه لهگهڵ نوێنهرهكانیان كۆبوینهتهوه و لهسهر ئهو پرسهش بهڕێز د. سامان، وهزیری تهندروستی لێدوانیداوه، ئێمه لهسهر پرسی ئهو دهرچوانه پێشتر لهكاتی كۆرۆنادا وهك تیمی بهرهنگاربونهوهی خێرا و چڕ دامهزران، بهتایبهت له یاریدهدهری سڕكردن و پهرستاری زانكۆیی، ئێستاش له چهند بهشێكی نهخۆشخانهی شار و دامهزراوهی دیكه كاردهكهن، بهڵێنی دامهزراندنیان بۆدراوه و له ههفتهی داهاتوتردا رێكارهكانیان بهتهواوهتی كۆتایی پێدێت". ئهوهشی خستهڕو، "ئێمه كارمان لهسهر دامهزراندنی ئهو دهرچوانه كردوه كه پێشتر لهلایهن حكومهتهوه له سهردهمی كۆرۆنادا گرێبهستهكانیان شهش مانگ جارێك بۆ تازه دهكرایهوه، سهرهڕای ئهوهی ئێستا مانیان گرتوه و دهوامناكهن، بهڵام لهكاتی ئهو روداوه نهخوازراوهی سلێمانیدا بهشێكیان گهڕانهوه سهركارهكانیان بۆ ئهوهی كورتهێنان له پێشكهشكردنی خزمهتگوزاری تهواو لهسهر هاوڵاتیان و ههم نهخۆشخانهكانیشمان نهبێت". رونیشیكردهوه، "لهلایهكی دیكهشهوه شوێنی دیكهمان ههیه كه پێویستی به كارمهند ههیه وهك نهخۆشخانهی ئهڵمانی كه داوای دامهزراندنی 100 كارمهندمان بۆ كردون و شوێنی دیكهشمان ههیه كه پێویستیان به كارمهندی تهندروستی ههیه بۆ چاودێری چڕ، بهڵام له ئێستدا دهرگای دامهزراندن بۆ ئهو 500 كهسه كردوه كه ماوهی دوساڵه بهبهردهوامی كارمان لهگهڵدا دهكهن لهسهردهمی كۆرۆناوه ئهزمونی تهواویان ههیه لهو بارهیهوه پاشان دامهزراندن بۆ دهرچوانی دیكهش دهكرێتهوه". لهبارهی بهرزبونهوهی ژمارهی توشبوانی شێرپهنجهش دهڵێت، "بههۆی نهبونی پاره و بودجهوه ژمارهكه بهرزبوهتهوه و لهسهر پێدانی قهرزیش به توشبوانی شێرپهنجه هیچ نوسراوێكی فهرمیمان بهدهست نهگهیشتوه".
هاوڵاتی بەگوێرەی دوایین راپرسی کە لەلایەن، یەکێک لە گەورەترین و متمانەپێکراوترین کۆمپانیاکانەوە لەبارەی هەڵبژاردنەکانی تورکیاوە ئەنجامدراوە، ئۆپۆزسیۆن چوار خاڵ لەپێش دەسەڵاتەوەیە. کۆمپانیای (ORC)ی لێکۆلینەوە و راپرسیەکان کە زۆر جار پێشبینی و راپرسیەکانی راست دەردەچن، راپرسیەکی لەبارەی رێژەی دەنگی پارتە سیاسیەکانی تورکیا ئەنجامداوە. راپرسیەکە کە ئەمڕۆ 26ی تشرینی دووەم بڵاوکراوەتەوە و لەنێوان ١٨ – ٢٣ مانگدا، لە ٤٥ پارێزگای تورکیا و باکوری کوردستان ئەنجامدراوە و رای چوار هەزار و ٢٨٠ هاوڵاتی تورکیا وەرگیڕاوە. بەگوێرەی راپرسیەکە رێژەی دەنگی پارتە سیاسیەکان بەم شێوەیەیە: پارتی داد و گەشەپێدان (ئاکەپە) ٣١.١٪ پارتی گەلی کۆماری (جەهەپە) ٢٤.٢٪ پارتی باش ١٧.٨٪ پارتی دیموکراتی گەلان ٧.٤٪ پارتی بزوتنەوەی نەتەوەپەرست ٦.٨٪ پارتی دوارۆژ ٢.٧٪ پارتی دەڤا ٢.٣٪ لە ئێستادا، سێ هاوپەیمانی بەهێز لە تورکیا پێکهێنراون کە بریتیە لە، هاوپەیمانی کۆمار (ئاکەپە – مەهەپە)، هاوپەیمانی گەل (جەهەپە، پارتی باش، سەعادەت، دوارۆژ و دەڤا و دیموکرات) و هاوپەیمانی رەنج و ئازادیەکان (هەدەپە و شەش پارتی چەپ و کۆمۆنیست). بەگوێرەی ئەنجامی راپرسی کۆمپانیای (ORC)، هاوپەیمانی کۆمار (ئاکەپە – مەهەپە) ٣٧.٩٪ و هاوپەیمانی گەل (جەهەپە، پارتی باش، سەعادەت، دوارۆژ و دەڤا و دیموکرات) ٤٢.٠٪ی رێژەی دەنگەکان بەدەست دەهێنن و بەم پێیە، بە چوار خاڵ، ئۆپۆزسیۆن بەڕەی دەسەڵات لەژێر پێی رەجەب تەیب ئەردۆغان دەردەهێنێت. هەروەها دەنگی هەدەپەش کە بەگوێرەی راپرسیەکان لەنێوان ٧٪ و ١٠٪یە، ئەگەر هەدەپە لە هەڵبژاردنەکانی سەرۆککۆماری و پەرلەمانیدا کە بڕیارە لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٣دا بکرێن، دەنگ بە کاندیدی هاوبەشی ئۆپۆزسیۆن بۆ پۆستی سەرۆککۆماری بدات، هاوکێشەیە بە تەواوی لە بەرژەوەندی ئۆپۆزسیۆن یەکلایی دەکاتەوە و کۆتایی بە دەسەڵاتی ٢٠ ساڵە پارتی داد و گەشەپێدان (ئاکەپە) دەهێنێت.
هاوڵاتی محهممهد شیاع سودانی سەرپەرشتیی کۆبوونەوەیەکی تایبەت بە پڕۆژەیاسای بودجەی کرد و داوایکرد بە زووترین کات پڕۆژەکە رەوانەی پەرلەمان بکرێت بۆئەوەی دەنگی لەسەر بدرێت. دەشڵێت، "بودجەی ساڵی داهاتوو کار بۆ رووبەڕووبوونەوەی بێکاری و کەمکردنەوەی رێژەی هەژاری دەکات." نوسینگەی محەمەد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرانی عێراق راگەیەندراوێکی بڵاوکردەوە و تێیدا هاتووە، ئەمڕۆ شەممە ئەنجوومەنی وەزیران کۆبوونەوەیەکی ئاساییان لەسەر گفتوگۆکردن لە بارەی پڕۆژە یاسای بودجەی گشتی فیدڕاڵی بۆ ساڵی ٢٠٢٣ی داهاتوو رێکخست. لە کۆبوونەوەکەدا سوودانی دەڵێت: "پێویستە ئهم پڕۆژهیاسایه، بهزووترین كات تەواو بکرێت و پێشكێشی پەرلەمان بکرێت تاوەکو بهبێ دواكهوتن بكهوێته بواری جێبهجێكردنهوه". سوودانی ئهوهشی گوتووە کە "كاره لهپێشینهكانی بهرنامهی حكومهت بریتین له نەهێشتنی بێكاری، كهمكردنهوهی ههژاری، رووبهربووبوونهوهی گهندهڵی و باشتركردنی خزمهتگوزارییهكان لهگهڵ ئهنجامدانی چاكسازی لهبواری ئابوورییدا". باس لەوەشکراوە، بودجەی ساڵی ٢٠٢٣ پێکدێت لە پڕۆژەی ژێرخانی ئابوری و چەندین پرۆژەی دیکە، کە کار بۆ دروستکردنی ژینگەیەکی گونجای ئابوری ناوخۆی دەکات، ئەمەش لە پێناو جێبەجێکردنی کارنامەی وزاری کابینەی حکومەتی ئێستای عێراق و پێشەکەش کردنی خزمەتگوزاری و دروستکردنی جیاوازی لەوەی بەدەست هاوڵاتیانی عێراق دەگات، لە کەرتە ئابورییە جۆراوجۆرەکان. جێگەیباسە بەپێی یاسای کارگێڕی دارایی، پێویستە تاوەکو 15ی مانگی 10 هەموو ساڵێک پڕۆژەیاسای بودجە رەوانەی پەرلەمان بکرێت، بەڵام تاوەکو ئێستا پڕۆژەیاسای بودجە رەوانەی پەرلەمان نەکراوە.
هاوڵاتی تورکیا ئاشکرای دەکات لە 10 مانگدا زیاتر لە دو ملیۆن گەشتیاری ئێرانی رویان لەو وڵاتە کردوە. بە پێی ئامارەکانی ناوەندی کەلتور و گەشتیاریی تورکیا تەنها لە یەک مانگدا 186 هەزر کەس لە ئێرانەوە رویان لەو وڵاتە کردوە و بە گشتی لە 10 مانگدا دو ملیۆن 30 هەزار گەشتیاری هەڵگری رەگەزنامەی ئێرانی سەردانی تورکیایان کردوە. تورکیا رونی کردوەتەوە ژمارەی گەشتیارانی ئێران بەراورد بە ساڵی رابردو دو هێندە و نیو بەرزبونەوەی بەخۆیەوە بینیوە. ناوەندی کەلتور و گەشتیاریی تورکیا ئاماژەی بەوە کردوە بە گشتی لە 10 مانگی ئەمساڵدا 40 ملیۆن گەشتیاری بیانی رویان لە وڵاتەکەی کردوە. ئاژانسی هەواڵی ئانادۆڵ لە راپۆرتێکدا بڵاوی کردوەتەوە زۆربەی گەشتیارانی ئێران بە مەبەستی کڕینی کاڵا و کەلوپەل رویان لەو وڵاتە کردوە.
.jpg)
هاوڵاتی ئەڵمانیا گۆڕانکاری لە یاساکانی پێدانی رەگەزنامەدا دەکات و کۆچبەران بە سێ ساڵ دەتوانن ببنە خاوەنی پاسپۆرتی ئەڵمانی. رۆژنامەی بیڵد لە راپۆرتێکدا بڵاویکردووەتەوە، وەزارەتی ناوخۆی ئەڵمانیا کار لەسەر رەشنووسە یاسایەک دەکات، کە رێگە بەو بیانییانە دەدات کە لە ئەڵمانیا نیشتەجێن، لە جیاتی هەشت ساڵ، دوای پێنج ساڵ داوای رەگەزنامە بکەن، هەروەها ئەوانەشی کە پاسپۆرتی وڵاتێکی دیکەیان هەیە بە هەمانشێوە دەتوانن داوا بکەن. بەپێی راپۆرتەکە، ئەو منداڵانەی لە ئەڵمانیا لە دایک و باوکێکی بیانی لە دایکبوون، ئەگەر دایکەکە یان باوکەکە بۆ ماوەی پێنج ساڵ دانیشتووی ئەڵمانیا بووبێت ئەوا راستەوخۆ رەگەزنامەیان پێدەدرێت. ڕۆژنامەکە ئاماژەی بەوەشکردووە، ئەگەر کۆچبەران و کەسانی بیانی داواکاری رێوشوێنەکانی تایبەت بە پەنابەرانیان تەواوکردبێت، تەنیا دوای سێ ساڵ دەتوانن داوای پاسپۆرتی ئەڵمانی بکەن. هەر بەپێی چاکسازییەکان، ئەو کەسانەی تەمەنیان لە سەروو 67 ساڵەوەیە، چیتر پێویست ناکات تاقیکردنەوەی زمانی ئەڵمانی بە نووسراو بکەن، تەنیا هەڵسەنگاندنی زارەکی بەس دەبێت بۆ بە دەستهێنانی مافی هاووڵاتیبوون. جێگەیباسە وەزارەتی ناوخۆی ئەڵمانیا بە رۆژنامەکەی راگەیاندووە، هێشتا گفتوگۆ لەسەر ئەو پێشنیازانە دەکەن، "تا ئێستا هیچ شتێک یەکلایی نەبووەتەوە."
هاوڵاتی بارەگای هاوپەیمانی نێودەوڵەتی لە شاروچکەی شەدادی سەر بە حەسەکە کرایە ئامانج و باس لەوە دەکرێت، ئێران لە پشت هێرشەکەوە بێت. مەرسەدی سوری بۆ مافەکانی مرۆڤ کە ناوەندەی لە لەندەنی پایتەختی بەریتانیایە، ئەمڕۆ 26ی تشرینی دووەم، ئاماژەی بەوەکرد، دوێنێ ئێوارە، بارەگای هاوپەیمانی نێودەوڵەتی دژی داعش لە شاروچەکی شەدای سەر بە کانتۆنی حەسەکەی رۆژئاوای کوردستان رووبەرووی هێرشی مووشەکی بووەتەوە. مەرسەدی سوری دەڵێت، دوو مووشەک ئاڕاستەی بارەگاکە کراوە، بەڵام زیانی گیانی لێنەکەوتووەتەوە. باسی ئەوەش دەکات، بەگوێرەی بەدواداچوونەکانیان، دەرکەوتووە، بە ئەگەرێکی زۆر، میلیشیاکانی سەر بە ئێران، هێرشەکەیان ئەنجام دابێت. لەگەڵ زیادبوونی، هێرشەکانی تورکیا و ئێران لە ناوچەکەدا، مەترسی لەسەر کارمەند و هێزەکانی ئەمریکا لە عێراق و سوریا زیادی کردووە. وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا لە راگەیەندراوێکدا کە دوو رۆژ لەمەوبەر لەبارەی هێرشەکانی تورکیا بۆسەر رۆژئاوای کوردستان بڵاویکردبووەوە، وێڕای ئەوەی داوای کۆتاییهێنان بە هێرشەکان کردبوو، ئاماژەی بەوەش دابوو کە هێرشەکان مەترسی جددی لەسەر کارمەند و هێزەکانیان لە ناوچەکەدا دروست دەکەن.
هاوڵاتی لە سەرەتای خۆپیشاندانەکانی ئێران و رۆژهەڵاتی کوردستانەوە تاوەکو ئێستا کە ١٦ی ئەیلولی ئەمساڵ بەهۆی کوشتنی ژینا ئەمینی کچە کوردی شاری سەقز لە تارانی پایەختی ئێران ئێرانەوە لەلایەن پۆلیسی ئەخلاقەوە کوژرا، ١٠٤ کورد کوژراون. تۆڕی مافەکانی مرۆڤی کوردستان، ئاماری کوژراوەکانی خۆپیشاندانەکانی رۆژهەڵاتی کوردستانی بڵاوکردەوە و ئاماژەی بەوەکرد کە بە گشتی تاوەکو ئێستا ١٠٤ هاوڵاتی کورد کوژراون کە ١١ منداڵیان تێدایە. بەگوێرەی ئامارەکە، ٤٢ کەس لە ورمێ، ٣٤ کەس لە سنە، ٢٠ کەس لە کرمانشان، کەسێک لە ئیلام، پێنج کەس لە تاران، کەسێک لە خوراسانی باکور، کەسێک لە قەزوین و کەسێکیش لە کەرەج کوژراون. لەلایەکی دیکەوە، رێکخراوەکانی مافەکانی مرۆڤی ئێران باس لە کوژرانی ٤٢٠ کەس لە سەرتاسەری ئێران و رۆژهەڵاتی کوردستان دەکەن و دەڵێن، نزیکەی ٢٠ هەزار کەسیش دەستگیرکراون. دوێنێ ٢٥ی تشرینی دووەم، ئەنجومەنی مافەکانی مرۆڤی سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکان لەبارەی دۆخی مافی مرۆڤ و کوشتنی هاوڵاتیان لەلایەن هێزەکانی سەر بە دەوڵەتەوە بە شێوەیەکی نائاسی کۆبووە. زۆربەی دەوڵەتانی بەشدار لە کۆبونەوەکە، داواین کرد، کۆمیتەیەکی لێکۆلینەوە بۆ رووداوەکان و کوشتنی هاوڵاتیان پێکبهێنرێت، بەڵام چەند وڵاتێک پشتگیریان لە ئێران کرد و دەست پێکردنی لێکۆلینەوەیان لە دۆخی ئێران رەت کردەوە.
هاوڵاتی میدیایەکی فەڕەنسی ئاشکرای دەکات ئەو چەکە ساچمەییانەی کە هێزە ئەمنییەکانی ئێران بۆ سەرکوتی خەڵک و خۆپیشاندەران بەکاری دەهێنن، لە وڵاتانی ئەوروپا بەرهەم دەهێنرێت. تەلەفیزیۆنی فڕانس 24 لە راپۆرتێکدا ئاشکرای کردوە ئەو چەکە ساچمەییانە کە لە لایەن هێزە ئەمنییەکانەوە بەکاردەهێنرێن دروستکراوی فەڕەنسا و ئیتاڵیایە و لە ساڵی 2011 گەیشتوەتە دەست هێزە ئەمنییەکانی ئێران. لە راپۆرتی ئەو تەلەفیزۆنەدا هاتوە؛ لە نۆ شاری ئێرانەوە وێنەی ئەو گوللـە ساچمەییانەیان بۆ ئەوروپا ناردەوە کە دەیسەلمێنێت ئەو گوللـە بەکارهێنراوانە لە لایەن هێزە ئەمنییەکانی ئێرانەوە، دروستکراوی وڵاتانی ئەوروپایە. بە پێی راپۆرتەکە زۆربەی ئەو گوللـە ساچمەییانە ناوی (چدیت) لەسەریان تۆمار کراوە کە لە دو کارگەی ئیتاڵیا و فەڕەنسا دروست دەکرێن. پێشتر 270 پزیشیک و پسپۆڕی چاو لە ئێران بە بەیاننامەیەک هۆشدارییان داوە لەبەکارهێنانی چەکی ساچمەیی لە لایەن هێزە ئەمنییەکانەوە دژی خۆپیشاندەران چونکە ئەو چەکە زیانی زۆری بە چاوی خۆپیشاندەران گەیاندوە. ئەو پزیشکانە ئاشکرایان کردوە لە ماوەی خۆپیشاندانەکاندا 580 کەس رویان لە نەخۆشخانەکانی تایبەت بە چاو کردوە و لەو ژمارەیەش هەندێکیان چاوێک یان هەر دو چاویان لەدەستداوە و تەنانەت پزیشکان ناچاربون بە تەواوەتی چاوی ژمارەیەک کەس دەربکەن بۆ ئەوەی روبەڕوی هەوکردن نەبنەوە.
هاوڵاتی بەڕێوەبەرایەتیی ئاوی کۆیە رایگەیاند، بەهۆی لێڵبوون و قوڕاوبوونی ئاوی زێی بچووکەوە دابەشکردنی ئاو بۆ شاری کۆیە وەستێندراوە. قایمقامی قەزاکە دەڵێت، لە هەوڵدان و ئێوارەی ئەمڕۆ کێشەکە چارەسەر دەکەن. رۆژی شەممە، 26-11-2022، تاریق حەیدەری، قایمقامی کۆیە رایگەیاند، دابەشکردنی ئاوی ماڵان بەهۆی بارانبارین و زۆربوونی ئاوی زێی بچووکەوە راگیراوە. قایمقامی کۆیە گوتیشی: "کە ئاوی رووبارەکان زیاد دەکەن، لێڵبوون روودەدات. تیمەکان لە هەوڵدان بۆئەوەی تاوەکو ئێوارەی ئەمڕۆ کێشەکە چارەسەر بکەن". هاوکات دوێنێ لە راگەیێندراوێکدا بەڕێوەبەرایەتیی ئاوی کۆیە رایگەیاند: "پڕۆژەی ئاوی تەقتەق- کۆیە و پرۆژەی ئاوی بۆگد - کۆیە وەستێندراوە، ئەوەش بەهۆی ئەو بارانبارینە بەخوڕەی چەند شوێنێکی گرتووەتەوە و بووەهۆی لێڵبوونی ئاوی زێی بچووک، کە سەرچاوەی دابینکردنی ئاوی پاکە بۆ قەزای کۆیە و بەشێک لە شارۆچکە و گوندەکانی دەوروبەری". ئاماژەی بەوەشداوە، بۆیە بە ناچاری هەردوو پرۆژەی دابین کردنی ئاوی پاک بۆ شاری کۆیە رابگیرێن بەهۆی ئەوەی رێژەی لێڵێ ئاو(NTU) لە سەرووی ١٠ هەزارەوەیە کە ئەم رێژەیەش زۆرە و فلتەرەکانی پاڵاوتی ئاو ناتوانن کاری خۆیان ئەنجام بدەم وە ئاوەکە شیاونیە بۆ خواردنەوە. دەشڵێت، "داواکارین لە هاولاتیانی شاری کۆیە بەوریاییەوە ئاو بەکار بهێنن تاوەکو ئەو کاتەی ئاوی زێی بچووک روون دەبێتەوە پڕۆژەکان دەکەونەوە کار". جێگەی باسە هەردوو پڕۆژەی ئاوی بۆگد – کۆیە و تەق تەق ئاو بۆ نزیکەی ۱۰۰ هەزار هاوڵاتی کۆیە دابین دەکەن.
