هاوڵاتی وڵاتی عومان ئەمڕۆ ئاسمانی وڵاتەکەی بەڕووی ئیسرائیلدا کردەوە و لە ئێستاوە دەتوانن بەسەر ئاسمانی عوماندا بفڕن دوای ئەوەی وڵاتی کەنداو ئاسمانی خۆی بۆ هەموو ئەو کۆمپانیایانە کردەوە کە مەرجەکانی دەسەڵاتی فڕۆکەوانی مەدەنییان تێدایە. ئیلی کوهین، وەزیری دەرەوەی ئیسرائیل ڕۆژی پێنجشەممە سوپاسی سوڵتان هەیسەم بن تاریق ئەلسەعیدی کرد بۆ ئەو بڕیارەی کە دەبێتە هۆی کورتکردنەوەی " کاتی گەشتەکانی بۆ ئاسیا" هەروەها ئیلی کوهین وتیشی، “بڕیارێکی مێژوویی و گرنگە بۆ ئابووری ئیسرائیل و گەشتیارە ئیسرائیلییەکان"، ئەم بڕیارەی عومان دەبێتە هۆکاری کورتبوونەوەی گەشتەکان لانیکەم دوو کاتژمێر بۆ تایلەند و هیندستان کەم دەکاتەوە. ئەمە لەکاتیکدایە ساڵی ڕابردوو سعودیە ڕێگەی بە هێڵە ئاسمانییەکانی ئیسرائیل دا کە ئاسمانی وڵاتەکەی بەکاربهێنن بەڵام بەهۆی ئەوەی ئاسمانی عومان داخرابوو، کۆمپانیاکانی گواستنەوەی ئیسرائیلی نەیانتوانی ئەو ڕێگایە بەکاربهێنن بۆ گەشتکردن بۆ ئاسیا، کە ئەم بڕیارەی عەرەبستانی سعودیش دوای ئەوە هات کەوا ساڵی ڕابردوو جۆ بایدن سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا سەردانی ناوچەکەی کرد. لەگەڵ ئەوەشدا کە عومان و ئیسرائیل پەیوەندیەکی دیپلۆماسی بەرچاویان نیە، بەڵام ساڵی ٢٠١٨ سوڵتان قابووس لە شاری مەسقەت پێشوازی لە بنیامین نەتەنیاهو کرد، هەروەها یەکەم وڵاتیش بوو کە پیرۆزبایی دامەزراندن و بەرەوپێشچوونی پەیوەندیە دیپلۆماسیەکانی نێوان بەحرەین وئیماراتی کرد لەگەڵ ئیسرائیل.
هاوڵاتی میدحاد سانجار هاوسەرۆکی هەدەپە رایگەیاند، تاوەکو ئێستاش چادر بەسەر بەشێک لە زیانلێکەوتووانی بومەلەرزەکاندا دابەش نەکراوە و زیانلێکەوتووان پێداویستی زۆریان بە شیری منداڵ، خۆراک و کەلوپەلی پاککردنەوە هەیە. میدحاد سانجار هاوسەرۆکی گشتی پارتی دیموکراتی گەلان (هەدەپە) و شاندێکی هاوەڵی سەردانی زیانلێکەوتووانی بومەلەرزەکەیان کرد لە گوندی نارلی سەر بە ناوچەی بازارجخی پارێزگای مەرەشی باکوری کوردستان و دواتر کۆنفڕانسێکی رۆژنامەنووسی ئەنجامدا. سانجار لە کۆنفڕانسە رۆژنامەنووسیەکەدا رایگەیاند، ١٧ رۆژ بەسەر بومەلەرزەکانی ٦ی شوباتدا تێدەپەڕێت، بەڵام تاوەکو ئێستاش بێپلانی دەوڵەت بەردەوامە و وتی، " هاوکاریەکان بەسەر زیانلێکەوتوواندا بەشێوەیەکی سنوردار دابەش دەکرێن. تاوەکو ئێستا هاوکاری نەگەیەندراوەتە بەشێک لە گوندەکان. چادر لە هەندێک شوێنی دیاریکراو هەیە، بەڵام لە شوێنێکدان کە مەترسیان لەسەرە. بە گشتی زیانلێکەوتووان کێشەی خۆراک، شیری منداڵ و کەلوپەلی پاککردنەوەیان هەیە." هاوسەرۆکی هەدەپە رەخنەی لە سیاسەتی نیشتەجێبوونی دەسەڵات گرت و وتی، " هەموو کەسێک دەبینێت کە سیاسەتی نیشتەجێبوونی دەسەڵات هۆکارێکی سەرەکی ئەم وێرانبوونەیە. رووخانی ئەم هەموو بینایە، تەنیا بەهۆی بوومەلەرزەوە نییە. ئەم ناوچانە لەسەر هێڵی بوومەلەرزەن و پێویست بوو باڵەخانەکان بەباشی دروست بکردانە." دوای بومەلەرزەکانی ٦ی شوبات کە زیاتر لە ٤٢ هەزار کەس بەوهۆیەوە لە باکوری کوردستان و تورکیا گیانیان لەدەستدا، ئۆپۆزسیۆنی تورکیا باسی لە یاسای لێبۆردنی نیشتەجێبوون کرد کە لەساڵی ٢٠١٧دا لەلایەن ئاکەپەوە پەسەند کرا. لە ساڵی ٢٠١٧دا چەند مانگێک بەر لە هەڵبژاردنەکان، مۆڵەت بە هەموو ئەو باڵەخانە و خانووانەدرا کە بە کوالیتیەکی خراپ دروستکرابوون و ئۆپۆزسیۆن یەکێک لە هۆکارەکانی رووخانی خانوو و باڵەخانەکان بۆ ئەو یاسایە دەگەڕێنێتەوە.
بەرپرسانی هەواڵگریی و ئاسایشیی ئیسرائیل ئاشکرایان کردوە کە ئێران نزیکەی دوو هەزار فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی رادەستی روسیا کردوە و لە ئێستادا تاران رادەستکردنی موشکی بۆ ئەو وڵاتە راگرتوە. پێگەی هەواڵی ئەکسیۆس (Axios) ئەمریکا لە زاری سێ بەرپرسی ئیسرائیل بڵاوی کردوەتەوە؛ لە ئێستادا ئێران رادەستکردنی ئەو موشەکە بالیستییانەی راگرتوە کە بڕیاربو رادەستی روسیای بکات بە مەبەستی بەکارهێنانی لە جەنگی ئۆکرانیا. ئەو سێ بەرپرسە ئاماژەیان بەوە کردوە ئیسرائیل بۆ یەکەمجار لە مانگی حوزەیرانی ساڵی رابردودا ئەمریکای ئاگادار کردوەتەوە کە ئێران بڕیاری داوە فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و موشەک رادەستی روسیا بکات و تەنانەت دەزگای هەواڵگریی ئیسرائیل (مۆساد) لە رێگەی پەیوەندییەکانییەوە لەگەڵ فەرماندەیەکی سەربازیی روسیا زانیارییەکانی دەستکەوتوە و دواتر وردەکارییەکان رادەستی ئەمریکا کراون. ئیلا هولاتا، راوێژکاری پێشوی ئاسایشی نیشتیمانی ئیسرائیل بە ئەکسیۆسی راگەیاندوە؛ هاوکاریی مۆسکۆ و تاران لە بواری سەربازیی و لە جەنگی ئۆکرانیا چاوەڕوان نەکراو نەبوە و مۆساد پێشبینیی ئەو هاوکارییەی کردوە. ئەو بەرپرسەی ئیسرائیل ئاشکرای کردوە دوای گەڕانەوەی جۆ بایدن سەرۆکی ئەمریکا لە گەشتەکەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەزیری بەرگریی ئیسرائیل و ژمارەیەک بەرپرسی دیکە سەردانی واشنتۆنیان کردوە و زانیارییەکانیان لەسەر هاوکاریی سەربازیی نێوان مۆسکۆ و تاران رادەستی بایدن کردوە. هولاتا رونی کردوەتەوە؛ مۆساد بەدواداچونی وردی کردوە سەبارەت بە راگرتنی بڕیاری رادەستکردنی موشەکی بالیستیی ئێران بۆ روسیا و دەرکەوتوە تاران لە ئێستادا ئەو بڕیارەی پشتگوێ خستوە و ئامادە نییە موشەکەکان رادەستی مۆسکۆ بکات بەڵام بە پێی پێشنییەکانی مۆساد ئەگەری رادەستکردنی ئەو موشەکانە بەهێزە. بە پێی زانیارییەکانی ئیسرائیل تا ئێستا ئێران لانیکەم هەزار و 700 فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی رادەستی روسیا کراون کە زۆربەیان لە جۆری (خۆکوژن) و توانای تەقینەوە و وێرانکاریی ئەو فڕۆکە بێفڕۆکەوانانە زۆر زیاد کراوە بە ئامانجی زیانی گەورە لە دژی ئۆکرانیا. پێشتر یۆئاڤ گاڵانت، وەزیری بەرگریی ئیسرائیل لە کۆنفڕانسی ئاسایشیی میونخ لە ئەڵمانیا رایگەیاند؛ ئێران سەرقاڵی دانوستانە بۆ فرۆشتنی فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانی بۆ زیاتر لە 50 وڵاتی جیهان.
ئەگەرچی تومەن تەنها لە یەكساڵدا زۆرترین بەهاكەی بەرامبەر بە دۆلار لەدەست داوە، بەڵام بەپێی نوێترین لێدوانی هاوبەشی بەرپرسانی ئەمریكا و بەریتانیا، فەڕەنسا، ئەڵمانیا بەرامبەر دەسەڵاتی كۆماری ئیسلامی، پێشبینی دەكرێت بەهای تومەن دابەزینی زیاتر بەخۆیەوە ببینێت. جۆن كێربی، راوێژكاری ئەنجومەنی ئاسایشی ئەمریكا رایگەیاندوە: وڵاتەكەی و هاوپەیمانەكانی هەماهەنگی زیاتر دەكەن بۆ بەرەنگاربونەوەی ئێران و واشنتۆن بڕوای وایە تاران دەرەفەتی گەڕانەوەی بۆ رێككەوتنی ئەتۆمیی لەدەستداوە و ئەو بەرپرسە ئاماژەی بە پشتیوانی وڵاتەكەی بۆ ئەو ناڕەزایەتییانە كرد كە نزیكەی 160 رۆژە بەردەوامە. دەركەوت هەوڵەكانی رۆژگارە خۆشەكانی تومەن و هەیمەنەی كۆماری ئیسلامی ئێران بەرەو هەڵێدر دەڕوات و هەر دۆلارێك بۆ 50 هەزار تومەن بەرز دەبێتەوە و پسپۆڕێكی ئابورییش پێی وایە دەسەڵات و حوكمڕانی سێ قۆناغی روخانی بڕیوە و تەنها یەك قۆناغی ماوە بۆ كۆتایی. بەهای دراوی تومەن لە دابەزین بەردەوامە و بۆ یەكەمجار لە مێژوودا بەهای یەك دۆلار لە ئێوارەی یەكشەممەی رابردوودا لە ئێران گەیشتە نزیكەی 50 هەزار تومەن و پێشبینی دەكرێت بە فشارە نێودەوڵەتییەكان ئابوریی وڵاتەكە بەرەو لێواری هەڵدێر بڕوات. ماوەی ساڵێكە دۆلار روی خۆشی پیشانی ئێران و دراوی تومەن نەداوە و تومەن لە پێنج مانگی ناڕەزایەتییەكانی رۆژهەڵاتی كوردستان و شارەكانی تری ئێران زیاتر لە 76٪ی بەهاكەی لەدەستداوە و هەڵاوسانی ئابوریی وڵاتەكەش گەیشتوەتە 70٪. پێشتر بڵاوكرایەوە كە بە واژۆكردن و یەكلاكردنەوەی گرێبەستە ئابورییەكانی نێوان چین و ئێران چارەنوسی دۆلار و ئابوریی لە ئێران گۆڕانكاریی بەسەر دێت، بەڵام پێناچێت شورای چین كۆڵەكە لاوازەكانی كۆماری ئیسلامی پێڕاگیرێت چونكە ناڕەزایەتییەكان لە شێوەی ئاگری بن خۆڵەمێش چاوەڕێی بریسكەیەكن بۆ ئیبراهیم رەئیسی سەرۆك كۆماری ئێران لە گەشتە سێ رۆژییەكەی بۆ چین دادی دراوی تومەنی نەداوە، چونكە تەنها یەك رۆژ دوای گەڕانەوەی بۆتاران بەهای دۆلار دەستی بە بەرزبونەوە كردەوە و بەهای ئەو درواوە لە 45 هەزارە بۆ نزیكەی50 هەزار تومەن بەرزبونەوەی بەخۆیەوە بینیوە. فشارە نێودەوڵەتییەكان و ناڕەزایەتییەكانی ناوخۆی رۆژهەڵات و ئێران هیچ ئاسۆیەكی رونیان تێدا بەدی ناكریت. بەهای تومەن لە مێژوی كۆماری ئیسلامی ئێراندا لە جیهاندا 180 دراو هەیە و تومەنی ئێرانی لە ریزبەدنی ئەو 16 دراوە جیهانیەدایە كە بەهاكانیان زۆرترین بەرزی و نزمی بەخۆیانەوە دەبینن و بەهاكانیان سەقامگیرنییە كە لیرەی توركی و پێزۆی ئەرجەنتینی هەر لەو ریزبەندەیەن و زیاترین ناسەقامگیرییان پێوە دیارە. تومەنی ئێران لە روی بەهاوە دوای دراوی بۆلیڤوار لە وڵاتی ڤەنزوێلا بە كەم بەهاترین دراوی جیهان لەقەڵەم دەدرێت. نرخی هەر دۆلارێك لە ساڵی 1985 تا 1987 لە نێوان 61 تومەن بۆ 96 تومەندا بوە و تا ساڵی 1989 نرخی هەر دۆلارێك لە بەرامبەر تومەندا دوو ژمارەیی بوە واتە لە (99) تومەن بۆ هەر دۆلارێك زیاتر بەرز نەبوەتەوە، لە ساڵی 1989 تا 1994هەر دۆلارێك نرخەكەی لە 100 تومەن بۆ 200تومەن بوە، دواتر لە ساڵی 1999 تا 2004 دۆلار بە بەردەوامی بەرز دەبێتەوە و نرخی یەك دۆلار دەگاتە 977 تومەن، بۆ دواجار لە ساڵی 2010 بۆ یەكەمجار دۆلاری ئەمەریكی 1000 تومەنی ئێرانی تێدەپەڕێنێت و بەرزبونەوەكانی بەردەوام دەبێت و ساڵی نرخی هەر دۆلارێك دەگاتە سێ هەزار و 200 تومەن و دوای رێككەوتنی ئەتۆمیش لە ساڵی 2015 بەهای هەر دۆلار بۆ زیاتر لە چوار هەزار تومەن بەرز دەبێتەوە و بەرزبونەوەكەش بەردەوامە بۆیە ئێستا هەر دۆلارێك بە 50 هەزار تومەنە و بە پێی ئامارەكان بەهای دۆلار لە 35 ساڵدا بەرامبەر بە تومەن زیاتر لە 5000% بەرزبونەەی بەخۆیەوە بینیوە . پسۆڕانی ئابوریی ئێران ئاشكرایانكردوە: تەنها لە ساڵی 2019 بۆ تومەن 137% دابەزینی بەخۆیەوە بینیوە و بەهای هەر دۆلارێك لە 11 هەزار تومەنەوە گەیشتوەتە نزیكە 30 هەزار تومەن و ئەمە واتای لەدەستدانی زیاتر لە دوو هێندەی بەهاكەیەتی و هاوكات بە پێی ئامارەكانی بانكی ناوەندیی ئێران ئاستی دراوی چاپكراوی تومەنی لە ساڵی 2013 نزیكەی 507 تریلیۆن بوە كە دەوترێت لە حەوت ساڵدا زیاتر لە پێنج هێندە زیادیكردوە و پێدەچێت لە ئێستادا 10 هێندە زیاد بوبێت. یەدەگی دۆلاری ئێران هاڕەی كرد یەدەگی دروای دۆلار لە ئێران بۆ نیوە كەمی كردوە و عەبدولناسر هیمەتی 18یەمین پارێزگاری بانكی ناوەندیی وڵاتەكە دەڵێت: یەدەگی دۆلار لە ساڵی 2016 گەیشتوەتە 320 ملیار و لە ساڵی 2017 بوەتە 340 ملیار دۆلار بەڵام ئەو بڕە بۆ ساڵی 2022 بۆ 125 ملیار دۆلار كەمیكردوە و بە گشتی یەدەگی دراوی دۆلار لە وڵاتەكە بۆ 60% كەمیكردوە. لە ئامارەكانی شەش مانگی بانكی ناوەندیی ئێران دەركەوتوە كە تەنها لە (21/3/2022) تا (22/9/2023) بڕی 12 ملیار و 850 ملیۆن دۆلار چوەتە دەرەوە. لە ئامارەكانی بانكی ناوەندیی دەركەوتوە لە هاوینی ساڵی رابردوەوە راكێشان و چونەدەرەوەی پارە لە بانكەكانی وڵاتەكە بە خێرایی زۆر زیادیكردوە و تەنها لەو وەرزەدا نزیكەی 10 ملیار دۆلار لە پارەی بانكی ناوەندی وڵاتەكە كەمیكردوە. پێشتر بەرپرسانی كۆماری ئیسلامی دانیان بەوەدا نابوو كە لە دوای مەرگی ژینا ئەمینی و لە رێكەوتی (16/9/2023) چونەدەرەوەی پارە و سەرمایەی بیانی زۆر زیاتری كردوە، بەڵام بانكی ناوەندیی ئامارەكانی پێنج مانگی ناڕەزایەتییەكانی رۆژهەڵاتی كوردستان و ئێرانی ئاشكرانەكردوە. لە ساڵی 2016 و تەنها یەك ساڵ دوای رێككەوتنی ئەتۆمیی ئێران و وڵاتانی 5+1 زیاتر لە 25 ملیار دۆلار لە پارە و سەرمایەی بانكی ناوەندیی ئێران چوەتەدەرەوە كە ئەوەش بە ژمارەیەكی پێوانەیی لە مێژوی وڵاتەكەدا لەقەڵەم دەدرێت و لە ساڵی 2018 واتە دوای كشانەوەی ئەمریكا لە رێككەوتنەكە زیاتر لە 39 ملیار دۆلار لە سەرمایەی بیانی و پارەی وڵاتەكە لەو بانكەدا كەمیكردوە كە ئەوەش دووەم ژمارەی پێوانەیی چونەدەرەوەی سەرمایە و پارە لە ئێران بوە. یەك قۆناغ بۆ روخان شارەزایانی ئابوریی بڕوایانوایە كۆماری ئیسلامی لە روی دەسەڵاتداری و حوكمڕانییەوە سێ قۆناغی هەرەس و روخانی بڕیوە و تەنها یەك قۆناغی ماوە بۆ لەناوچون و كۆتایی تەواوەتی دەسەڵاتەكەی. موحسین رێنانی، پسپۆڕی ئابوریی و مامۆستای زانكۆ لە ئێران لە وتارێكیدا كە بڕیاربوە بگاتە دەست بەرپرسانی باڵای كۆماری ئیسلامی، ئاماژە بەوە دەكات: كە روخانی هەر دەسەڵاتێك دوو لایەن و چوار قۆناغی هەیە كە لایەنی یەكەمی هەرەسی كارامەیی و شایشتەییە لایەنی دووەم هەرەسی راستەقینەیە كە ئەویش دوو قۆناغی هەرەسی هێماكان و پێكهاتەكان لەخۆ دەگرێت. بە بڕوای ئەو پسپۆڕە كۆماری ئیسلامی لە ئێران سێ قۆناغی لایەنی سەرەكیی هەرەس و هەڵدێری ئەزمون كردوەو تەنها پیكهاتەكەیەتی ماوەتەوە و دەرفەتی چاكسازیی لە هەرەمی سەرەوەی دەسەڵات لەدەست چوە و تەنها شۆرش لە ناو دەسەڵاتدا دەتوانێت كۆماری ئیسلامی رزگار بكات لە هەرەسی تەواوەتیی. ئەو رونیكردوەتەوە هەر كاتێك كۆمەڵگا بڕوا و متمانەی بە دەسەڵات و حوكمڕانی بمێنی دەتوانێت پرۆسەی چاكسازیی رووبدات، بەڵام لە ئێستادا كۆماری ئیسلامی لە هزر و بیركردنەوەی بەشێكی زۆر لە كۆمەڵگەی ئێران جێگەی متمانە نییەوە و ناتوانێت وا بكات كە خەڵك متمانەی پێبكەن. موحسین رێنانی رون و ئاشكرا لە وتارەكەیدا بە ناونیشانی (روخان) كە بڕیاربوە لە رێگەی محەمەد جواد زەریف، وەزیری پێشوی دەرەوەی ئێران بگاتە دەسەت عەلی خامنەیی، رێبەری كۆماری ئیسلامی ئێران، نوسیویەتی: «دەسەڵات نابێت پێی وابێت بە ئارامبونەوە و كپكردنی ناڕەزایەتییەكان لەخۆبایی ببێت، چونكە هەل و دەرفەتەكان زۆر كەمترن لەوەی كە پێشبینی دەكرێت و ئەگەر بێت و نەوەی ئێستا لەوە زیاتر سەركوت و بێهیوا بكرێت ئەوا ئەو نەوەیە توانای خوڵقاندنی ئاسۆیەكی نوێی لە بێهیوایی هەیە». وتارەكەی ئەو پسپۆڕە ئابورییە و دەیان مامۆستا و شارەزای سیاسیی و كۆمەڵایەتیی لە ئێران هەمووی سەلمێنەری ئەوەن كە وڵاتەكە و رۆژهەڵاتی كوردستان بە هیچ شێوەیەك بۆ قۆناغی پێش سەرهەڵدانی شۆڕشی ژینا ناگەڕێتەوە و سەرجەمیان كۆكن لەسەر ئەوەی گۆڕانكارییەكی ریشەیی پێویستە دەسەڵات و حوكمڕانیی وڵاتەكە بگرێتەوە. كۆماری ئیسلامی بە شورای چین راناگیرێت رێككەوتنی ستراتیژیی 25 ساڵەی نێوان ئێران و چین كە زیاتر لە 10 ساڵە ئەو دوو وڵاتەی بەخۆیەوە سەرقاڵكردوە 100 گرێبەستی ئابوریی لەخۆدەگرێت و سەرمایەكەشی بە 400 ملیار دۆلار دەخەمەڵێنرێت و ئامانجی سەرەكیشی پاشەكشێی ئابوریی و سیاسیی زلهێزەكانی وەك ئەمریكا و بەریتانیا و ئەوروپایە لە رۆژهەڵاتی ناوەراست و ئاسیا. ناوەندی ئەمریكی بۆ چاودێریی سەرمایە لە جیهان (AmericanEnterprise) بڵاویكردوتەوە: رێككەوتنەكەی چین و ئێران بوارەكانی نەوت و غاز، پترۆكیمیایی، پرد و هێڵی شەمەندەفەر، بیناسازی، دەریاوانی، بانكیی، پەروەرەدە و.هتد، بە بڕی 400 ملیار دۆلار سەرمایەی چینی لە ئێران لە خۆدەگرێت، لە كاتێكدا سەرمایەی چین لە ئەمریكا تا ساڵی 2014 تەنها (182) ملیار دۆلار بوە و بە پێی ئەو رێككەوتنە چین ساڵانە تا 25 ساڵ 16 ملیار دۆلار سەرمایە لە ئێران دەخاتەگەڕ. ناوەندە ئابورییەكەی ئەمریكا ئاماژەی بەوەشكردوە: كە چین دەیەوێت لە رێگەی ئەو سەرمایەوە ئێران بخاتە ژێر باری قەرزێكی گەورەوە بۆ ئەوەی بە تەواوەتی كۆنتڕۆڵی بكات ئەگەر ئەو وڵاتە نەتوانێت ئەو قەرزە بداتەوە چین بۆی هەیە دەست بەسەر كۆمەڵێك سەرچاوەی داهات و دارایی ئێران لە ناوخۆ و دەرەوەدا بگرێت. چین پلانێكی ستراتیژیی و درێژخایەنی ئابوریی بۆ پێكەوە گرێدانەوەی كیشوەرەكانی (ئاسیا، ئەفەریقا، ئەوروپا) لە ساڵی 2013ەوە دەستپێكردوە كە بە (یەك بازنە و یەك رێگا) ناودەهێنرێت و لە كۆندا بە (رێگای ئاوریشم) ناوی هێنراوە، ئەم بازنەیە 70 وڵات دەگرێتەوە كە ئێران دەكەوێتە چەقی ئەو بازنەیە و بە دڵی بازنەكە ناوی دهێنرێت، بۆیە چین بە رێككەوتنێكی 25 ساڵە لەگەڵ ئێران دەیەوێت ستراتیژە گەورەكەی خۆی بەدی بهێنێت و ئێران ببێتە ناوەندێكی گواستنەوە و گەیاندن و بازرگانیی چین بۆ وڵاتانی رۆژئاوا. پەكین لە ساڵی دەستپێكی ئەو پلانە ستراتیژییەوە نزیكەی یەك تریلیۆن و (300) ملیار دۆلاری بە مەبەستی گەشەی ژێرخانی ئابوریی بۆ 70 وڵاتی نێو ئەو بازنەیە تەرخانكردوە و پێدەچێت بەم رێككەوتنە لەگەڵ ئێران ببێتە هۆی جۆرێك لە بوژاندنەوەی ئابوریی لەو وڵاتە. وەك ئاماژەی پێدراوە پلانی بازنەكە 70 وڵات دەگرێتەوە كە روسیا و توركیا بە گرنگترین پشتیوانی پلانەكەی چین لە ناوچەكەدا لەقەڵەم دەدرێن. ئەژدیهاكەی چین بۆ ئێران دۆخی ئابوری و سیاسی ئێستای كۆماری ئیسلامی ئێران لە هەر كاتێكی دیكە خراپترە و بۆیە ئەو رێككەوتنەی لەگەڵ چین جۆرێكە لە بەهێزكردنی ئابوریی و پشتیوانێكی بەهێزە بۆ بەرەنگاربونەوەی سزا و فشارە سیاسی و ئابورییەكانی ئەمریكا و ئەمەش وا دەكات تەمەنی دەسەڵات لە ئێران درێژ بكاتەوە. ئەوەی لە تێڕوانینی كۆماری ئیسلامی ئێران بۆ ئەنجامدانی ئەو رێككەوتنە بەدی دەكرێت كە زیاتر لە 11 ساڵی خایاندوە ئەوەیە كە دەسەڵاتی ئەو وڵاتە بە بەردەوامی نایەوێت بە تەنها روی سیاسیی و ئابوریی لە رۆژهەڵات یان رۆژئاوا بێت چونكە مێژوی دەستپێكردنی قۆناغی واژۆكردنی رێككەوتنەكەی لەگەڵ چین دەگەڕێتەوە بۆ دوای رێككەوتنی ئەتۆمیی ئێران و وڵاتانی (5+1) لە ساڵی 2015 كە ئەویش بە گەورەترین رێككەوتنی ستراتیژیی نێودەوڵەتیی نێوان تاران و رۆژئاوا لەقەڵەم دەدرا، بەڵام دۆخی ناوخۆیی و پێگەی نێودەوڵەتیی ئێران وای لە چینییەكان كرد كە واژۆكردنی ئەو رێككەوتنە لە ساڵی 2017بۆ دوای 2023 دوابخەن و تەنانەت لە ناوخۆی ئێراندا ئاماژە بەوە دەكرا كە چینییەكان دەیانەوێت رێككەوتنەكە لەگەڵ باڵی محافزكار لە حكومەتی داهاتودا بكەن چونكە حكومەت و كابینەی پێشوو بە باڵی ریفۆرمخواز لەقەڵەم دەدرا و مەیلی چین بۆ رێككەوتن لەگەڵ ئەو باڵە نەبوو. ئەگەرچی ئەو رێككەوتنە بە فەرمی بڕیاری لێدراوە بەڵام واژۆكردنی گرێبەستەكانی ناو ئەو رێككەوتنە پرۆسەیەكی درێژخایەنە و لە دوایین گەشتی ئیبراهیم رەئیسی، سەرۆك كۆماری ئێران بۆ چین هیچ ئاماژەیەكی رون و ئاشكرا لە واژۆكردنی هیچ گرێبەستێك بڵاو نەكرایەوە و رەنگە ئەوەش پلانی دەسەڵاتی هەر دوو وڵاتەكە بێت بۆ ئەوەی كاردانەوەی لێنەكەوێتەوە. ئێران بەهۆی سزاكانی ئەمریكا پەنای بۆ چین بردوە و دەوتریت لە ترسی هەڵۆكەی ئەمریكا ئێران خۆی هەڵداوەتەوە باوەشی ئەژدیهاكەی چین كە رون نییە رزگاری دەكات یان ئاگری ئەو ئەژدیهایە دەیسوتێنێ.
وتهبێژی حكوومهتی ههرێم، لەبارەی مووچەی مانگی دوو كە دەكەوێتە مانگی سێ و پشووی زۆریش لەو مانگەدا هەیە، ڕایدەگەیەنێت، "کێشه نیه و لەڕۆژانی پشوو موچە دابەش دەکرێت". جوتیار عادل، وتەبێژی حکومەتی هەرێمی کوردستان ئەمڕۆ پێنجشەممە 23ی2ی2023 له کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەییدا ، ڕایگەیاند: "پێشتر زۆرجار لە ڕۆژانی پشووش مووچەمان دابەش كردووە، بۆیە بۆ مووچەی مانگی داهاتووش كێشە نییە و لە ڕۆژانی پشووش مووچە دابەش دەكرێت، بەپێی خشتەی وەزارەتی دارایی، فەرمانبەران و مووچەخۆران مووچەی خۆیان وەردەگرن." جوتیار عادل ئاماژەی بەوەشدا: "دڵنیایی دەدەین حكوومەت هەرچی پێ بكرێت، مووچە لە مانگی داهاتوو دابەش دەكات و بەردەوامى بە دابەشكردنی مووچە دهدات." وتهبێژەکەی حكومهتی ههرێم،وتیشی: "هەموو هەوڵەكانی حكوومەت بۆ ئەوەیە چاكسازی بكات و داهات زیاد بكات، بۆ ئەوەی مووچە بەردەوامی هەبێت و مووچەش لە پێشینەی كارەكانی حكومەتدایە.". بەپێی ڕۆژمێری حکومەتی هەرێمی کوردستان، لە مانگی ئاداری داهاتوو شەش ڕۆژ کراوە بە پشوی فەرمی لەدامودەزگاکانی حکومەتی هەرێم.
هاوڵاتی بەریتانیا مافی پەنابەری بەبێ ئەنجامدانی چاوپێکەوتن دەدات بە زیاتر لە 12 هەزار کۆچبەر لە پێنج وڵات کە زۆرترین ڕێژەی وەرگرتنی مافی پەنابەرییان هەیە لە بەریتانیادا. بە پێی هەواڵێکی ڕۆژنامەی تێلگرافی بەریتانی،زیاتر لە 12هەزار کۆچبەر لە پێنج وڵات زۆرترین ڕێژەی وەرگرتنی مافی پەنابەرییان هەیە لە بەریتانیادا.، داواکاریەکانیان بێچاوپێکەوتن ئەنجامدەدرێت و وەردەگیرێن ئەو پەنابەرانەش لە وڵاتەکانی ئەفغانستان و ئەریتریا و لیبیا و سوریا و یەمەنەوەن. ئەم هەنگاوە - کە وەک لێبوردنێکی گشتی ناو دەهێنرێت بۆ بە جێهێنانی بەڵێنێکی ڕیشی سوناکە کە دەبێت تا کۆتای ئەمساڵ زیاتر لە 90 هەزار داواکاری پەنابەری "کۆنتر" تەواو بکرێن و وەڵام بدرێنەوە بەهۆی ئەو فشارە زۆرەی لەسەر وەزارەتی پەنابەری ئەو وڵاتەیەو دواکەوتنی کەیسی ژمارەیەکی زۆر کەس و قەرەباڵخبونی هۆتێلەکانی کە بە شێوەیەکی کاتی پەنابەری تێدا دەمێنێتەوە. بە گوێرەی زانیارییەکانی ئەو ڕۆژنامەیە ڕۆژی پێنج شەممە بەڕێوبەرایەتی بەرپرس لە کاروباری کۆچ و کۆچبەران دەست دەکەن بە پەیوەندیکردن بەو پەناخوازانەوە کە لە وڵاتەکانی ئەفغانستان و سوریا و لیبیا و ئەریتریا و یەمەنەوە هاتوون و ماوەی 20 ڕۆژیان پێدەدات بۆ پڕکردنەوە و گەڕاندنەوەی فۆڕمی داوا خێراکان. بەرپرسان پێشبینی دەکەن لەسەدا 95 ی پەنابەران مۆڵەتیان پێبدرێت بۆ مانەوەی بەلایەنی کەمەوە بۆ ماوەی پێنج ساڵ، هەرچەندە ئەوانەی شکستیان دەهێنن لە تەواوکردنی فۆرمە 10 لاپەڕەییەکە "بەبێ ڕوونکردنەوەی گونجاو" چانسی وەرگرتنی خێرا لەدەست دەدەن. ئەم بڕیارەش مشتومڕو ڕەخنەی زۆری بەدوای خۆیدا هێنا ودەوترێت ئەم بڕیارە هانی کۆچی بە لێشاوی پەنابەران دەدات و تەنانەت مەترسی ئەمنیش دروست دەکات. لەم بارەیەوە مارکۆ لۆنگهی، پەرلەمانتاری جیزبی ئۆپۆزسیۆنی ئەو وڵاتە، وتویەتی کە پلانەکە "بەتەواوی هەڵەیە وئەو کۆچبەرانەی کە بە نایاسایی چوونەتە ناو بەریتانیاوە دەبێت بگوازرێنەوەو و داواکارییەکانیان لە دەرەوەی وڵات جێبەجێ بکرێت." وتیشی: "من پشتگیری ئەم ڕێوشوێنانە ناکەم تا وردەکاریەکان نەبینم رازی نابم پێی". ئەمەش دەبێتە یەکەم پلانی وەرگرتنی مافی پەنابەری بەکۆمەڵ لە ساڵی 2006ەوە، کاتێک حکومەتی دەستبەکاری ئەو کاتە داوای لە بەڕێوبەرایەتی بەرپرس لە کاروباری کۆچ و کۆچبەران بە تەواو کردن و وەرگرتنی پەنابەران بەبێ چاوپێکەوتن بۆ کەمکردنەوەی پەستانی نزیکەی 400,000 کەیسی پەنابەری.
هاوڵاتی بەڕێوەبەری ناوەندی توێژینەوە و راپرسیەکانی تورکیا رایگەیاند، بەگوێرەی راپرسیەکیان، دوای بومەلەرزەکەی ٦ی شوبات دەنگی پارتی داد و گەشەپیدان کەم دەکات و خەڵکی تورکیاش دەیانەوێت، هەڵبژاردن لە کاتی خۆیدا ئەنجام بدرێت. لەگەڵ کارەساتی بومەلەرزەی ٦ی شوبات، پرسی هەڵبژاردنیش لە تورکیا قسەی لەسەر دەکرێت. جان سەلچوکی بەڕێوەبەری ناوەندی توێژینەوە و راپرسیەکانی تورکیا لەمبارەیەوە قسەی کرد و رایگەیاند، راپرسیەکیان لەبارەی بۆچوونی هاوڵاتیان ئەنجامداوە کە ناوەڕۆکی راپرسیەکە بە تەواوی لە چەند رۆژی داهاتوودا ئاشکرا دەکرێت. جان سەلچوکی باسی ئەوەشی کرد، لە راپرسیەکەیاندا، دەنگی پارتی داد و گەشەپێدان (ئاکەپە) بە شێوەیەکی بەرچاو کەم دەکات و وتی، " زۆربەی هاوڵاتیانی تورکیا لەگەڵ ئەوەدان، هەڵبژاردن لە وادەی خۆیدا ئەنجام بدرێت، کە پێشتر بە شێوەیەکی فەرمی ١٤ی ئایار وەک رۆژی هەڵبژاردن دیاریکراوە. لە چەند رۆژی رابردوودا، پرسی هەڵبژاردن، یەکێک لە رۆژەڤە سەرەکیەکانی پارتە سیاسیەکانی تورکیا بوو. دوێنێ ماڵپەڕی هەواڵی بلۆمبێرگی ئەمریکی، لەزاری ژمارەیەک بەرپرسی باڵای ئاکەپەوە، کە ناوەکانی ئاشکرا نەکردبوو، رایگەیاند، ئەردۆغان حەفتەی رابردوو لەگەڵ بەرپرسانی پارتەکەی کۆبووەتەوە و لە کۆبوونەوەکەدا ئاماژەی بەوەکردووە کە هەڵبژاردن لە وادەی یاسایی خۆیدا ئەنجام دەدرێت. هەروەها میدیاکانی تورکیا ئاشکرایان کرد، ئاکەپە سەرقاڵی گۆڕینی کارنامەی بانگەشەی هەڵبژاردنە، لەبەرئەوەی دوای بومەلەرزەکەی ٦ی شوبات، دۆخی سیاسی و کۆمەڵایەتی لە تورکیا گۆڕانکاریەکی بەرچاوی بەسەردا هاتووە. بەهۆی بومەلەرزەکەوە، پرسی هەڵبژاردن تاوەکو رادەیەک، لە رۆژەڤی تورکیادا کپکرابوو، بەڵام حەفتەی رابردوو، بولەنت ئارنچ یەکێک لە دامەزرێنەرانی ئاکەپە لە تویتێکدا گۆمەکەی شلەقاندەوە و داوای کرد، بەهۆی دۆخی بومەلەرزەوە، هەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتی و پەرلەمانی دوابخرێن و لەگەڵ هەڵبژاردنەکانی شارەوانی لە ساڵی ٢٠٢٤دا ئەنجام بدرێن. تویتەکەی ئارنچ کاردانەوەی توندی پارتە ئۆپۆزسیۆنەکانی بەدوای خۆیدا هێنابوو. لەمبارەیەوە کەمال کلچدارئۆغلۆ سەرۆکی پارتی گەلی کۆماری (جەهەپە) رایگەیاندبوو، بەهیچ شێوەیەک قبوڵی ناکەن، هەڵبژارندن دوابخرێت، لەبەرئەوەی، بەگوێرەی دەستووری بنەڕەتی تورکیا، تەنیا لە دۆخی جەنگدا دەتوانرێت هەڵبژاردن دوابخرێت. لەم بارەیەوە، سەلاحەدین دەمیرتاش هاوسەرۆکی پێشووی پارتی دیموکراتی گەلان (هەدەپە) لە تویتێکدا، بە توندی رەخنەی لە دەسەڵات گرت و وتی، " دواخستنی هەڵبژاردن بە واتای کودەتا بەسەر یاسا و دەستووردا دێت." دەمیرتاش داوای لە کەمال کلچدارئۆغلۆ سەرۆکی جەهەپە کرد، هەموو لایەنە ئۆپۆزسیۆنەکان کۆبکاتەوە و کۆتایی بە دەسەڵاتی ئەردۆغان بهێنن. لە تورکیا سێ هاوپەیمانی سەرەکی بۆ هەڵبژاردن پێکهێنراون کە ئەمانەن: هاوپەیمانی گەل، هاوپەیمانی کۆمار و هاوپەیمانی رەنج و ئازادیەکان. تاوەکو ئێستا هیچ لایەنەک کاندیدی سەرۆککۆماری ئاشکرا نەکردووە. هاوپەیمانی کۆمار پێداگیری لەسەر کاندیدکردنی رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆککۆماری ئێستا و سەرۆکی گشتی ئاکەپە دەکات، بەڵام شەش لایەنەکەی هاوپەیمانی کۆمار تاوەکو ئێستا خۆیان یەکلایی نەکردووەتەوە، هەرچەندە کەمال کلچدارئۆغلۆ لە هەموو کاندیدەکانی دیکە چانسی زیاترە. هاوپەیمانی رەنج و ئازادیەکانیش، هەرچەندە رایگیەیاندووە، کاندیدی خۆیان دەبێت، بەڵام بەگوێرەی هەندێک زانیاری کە لە میدیاکاندا باس دەکرێن، چاوەڕێی هاوپەیمانی گەل دەکات کە ئەگەر کلچدارئۆغلۆ کاندید بکات، بۆ رووخاندنی دەسەڵاتی ئەردۆغان، دەنگ بە کلچدارئۆغلۆ دەدەن.
ئێران رایگەیاند بەرپرسانی بەغداد بەڵێنیان داوە رێگریی لە پارتەکانی رۆژهەڵات لە هەرێمی کوردستان بکەن حسێن ئەمیرعەبدوڵڵاهیان، وەزیری دەرەوەی ئێران رایگەیاند؛ لەگەڵ بەرپرسانی عێراق لەگەڵ تاوتوێکردنی پەیوەندییە ئابوریی و سیاسییەکان سەبارەت بە پرسی ئاسایشی سنورەکان کۆبونەتەوە و بەرپرسانی بەغداد بە راشکاویی رایانگەیاندوە؛ رێگە نادەن لە خاکی وڵاتەکەیانەوە هێرش بکرێتە سەر کۆماری ئیسلامی ئێتران. ئاژانسی هەواڵی (فارس) بڵاوی کردوەتەوە عەبدوڵلاهیان لە کۆبونەوەی لەگەڵ بەرپرسانی ئەمنی و سەربازیی عێراق وتویەتی: بۆ کۆماری ئیسلامی قبوڵکراو نییە لە خاکی هەرێمەوە هێرش بکرێتە سەر ئێران و هەڕەشە لە ئاسایشی وڵاتەکە بکرێت . بە وتەی عەبدوڵڵاهیان بەغداد و تاران لە ئاستی باڵای ئەمنیی و سەربازیی کۆبونەوەیان کردوە و بڕیارە رێوشوێنی تایبەت بۆ رێگریی لە نەیارەکانی کۆماری ئیسلامی لە هەرێم بخرێتە بواری جێبەجێکردنەوە. ئێران بە بەردەوامی پارتەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان تۆمەتبار دەکات بەوە لە خاکی هەرێمەوە هێرشی چەکداریی دەکەن سەر سنورەکانی ئەو وڵاتە و تا ئێستاش سوپای پاسداران چەند جارێک بنکە و بارەگاکانی ئەو پارتانەی لە برادۆست و هەولێرو کۆیە و زڕگوێز موشەکباران کردوە و بە فڕۆکەی خۆ کوژ هێرشی کردوەتە سەریان کە زیاتر 19 کوژراو و نزیکەی 70 برینداری لێکەوتوەتەوە.
رەزا مەنوچەهری نەخشەی شاخ و ڕووبارەكان، دەریا و دەشتەكان، كانزاكان، كێڵگەكانی نەوت، هێڵەكانی گواستنەوە لە ئاسمان و زەوی و دەریا، نەخشەی سەربازی، نەخشەی كەش و هەوا، نەخشەی گڕكانەكان و بومەلەرزەكان و شوێنەكانیان لەسەر زەوی تا ئاستێكی ڕوون و بەرچاو دیاریكراون. لەبارەیانەوە سەدان لێكۆڵینەوەی زانستی ئەنجامدراون و سەدان ناوەند لە كاردان بۆ توێژینەوەی بەردەوام و سەدان كتێب و رێنمایی جۆراوجۆریان لەبارەیانەوە بڵاوكردوەتەوە. هیچ وڵات و دەوڵەتێك نییە بە ئەندازەی پێویست پسپۆڕ و لێكۆڵەری لەو بوارانەدا نەبێت، یان ئاگاداری ئەو بوارانە نەبێت، بۆیە هەموو دەوڵەت و دەسەڵاتێكی سیاسی ئەوە دەزانێت، كە لە چ جوگرافیایەكدا سیاسەت دەكات و دەبێت چ جۆرە رێوشوێنێك بەرامبەر تایبەتمەندییە سروشتییەكانی جوگرافیاكەی ژێر دەسەڵاتی بگرێتە بەر. لە كاتی رووداوە سروشتییەكان دا رووی راستەقینەی دەسەڵاتەكان، پلانەكانیان، چۆنیەتیی مامەڵەكردنیان لەگەڵ گەلەكەیان، چۆنیەتیی مامەڵەكردنیان لەگەڵ سروشت و ژینگە، چۆنیەتیی دڵسۆزی و مرۆیی بوون و مرۆیی نەبوونیان دەردەكەوێت. رووداوە سروشتییەكان هەر هەبوون و هەر دەشبن، پێش دروستبوونی مرۆڤ، یان هاتنی مرۆڤ بۆ سەر ئەم زەوییە بوومەلەرزە، لافاو، وشكەساڵی و ... هەبووە، بۆیە مرۆڤ هەزاران ساڵە ئاشنایە بە ڕووداوە سروشتییەكان، هۆكار، شوێنەكانیان و تایبەتمەندییەكانیان. سروشت یەكەیەكی زیندووە و بەردەوام لە جوڵەدایە، لەم نمونەیەدا پلێتە جۆراجۆرەكان كاتێك بەهۆی جوڵەكانیانە لە قوڵایی ژێر زەویدا لە یەك دەدەن بوومەلەرزە روودەدات، شوێنی پلێتەكان و شوێنی بەریەككەوتنیان و شوێنی روودانی بوومەلەرزەش دیاریكراوە، بەڵام جگە لە جوڵەی پلێتەكان دەستكارییە زۆرەكانی مرۆڤ لە سروشتدا بووەتە هۆی ئەوە، كە جوڵەی پلێتەكان خێراتر بكرێن، یان بەهۆی دەستكاریی لە رادەبەدەری مرۆڤ لەسەر هێڵەكانی بوومەلەررزە و درووستكردنی پەستانێكی زۆر لەسەر هێڵەكانی بوومەلەرزە، روودانی بوومەلەرزە زیاتر و زیانبارتر بكرێت. بوومەلەرزەكانی باكووری كوردستان و توركیا بوومەلەرزەكەی ٦ی شوباتی ٢٠٢٣، كە ناوەندەكەی ناوچەی بازارجخی پارێزگای مەرەش (مەرعەش) باكووری كوردستان بوو و گوڕەكەی ٧.٨ پلە بە پێوەری رێختەر بوو، دیسانەوە دەیان باس و پرسیار و هەڵوەستەكردنی هێنایەوە پێش. توركیا جوگرافیای بەریككەوتەوتنی سێ پلێتی عەرەبی و ئۆراسیا و ئەفریقییە، لەو جوگرافیایەدا بە درێژایی مێژوو بوومەلەرزە ڕوویداوە. لەو كاتەوە مرۆڤ ڕووداوەكانی تۆمار كردووە و باسی شەڕ و رووداوە سروشتییەكانی كردوە باسی لە ڕوودانی بوومەلەرزە و زیانەكانی كردووە، بۆ نمونە لە ساڵی ١٢٦٨زاینی لە شوێنێكی نزیك لە شوێنی بوومەلەرزەكەی بازارجحی مەرەش، واتە لە باكووری ئەدەنە و لە كاتی دەسەڵاتی پاشایی كیلیكیەدا بوومەلەرزەیەك روویداوە و ٦٠ هەزار كەسی كوشتووە. لە ساڵی ١٦٦٨ی زاین دا لە ناوچەی سامسۆن و لە باكووری شوێنی بومەلەرزەكەی ١٦ ڕۆژ لەوە پێش دا، روویداوە و نزیكەی ١٠ هەزار كەسی كوشتووە و پاشلەرزەكانیشی تاوەكو ٦ مانگ بەردەوام بوون. لە ساڵی ١٩٠٠یشەوە تاوەكو ئێستا نزیكەی ٧٠ بوومەلەرزەی گەورە، كە پێوەرەكەیان لە نزیك ٦ پلە بە پێوەری رێختەر بۆ ٧.٨ پلە بە پێوەری رێختەر بوون و لە توركیا روویانداوە، یانی بە زمانێكی تر لە ماوەی ١٢٣ ساڵی رابردوودا هەر ساڵێك و ٧ مانگ بوومەلەرزەیەكی زیانبەخش لە توركیا روویداوە. ئەوەش بەو مانایە دێت، كە دەسەڵات لە توركیا بە باشی لەوە ئاگادارە، كە ئەگەری ئەوە هەیە هەموو ساتێك بوومەلەرزەیەكی گەورە لە توركیا رووبدات. لە توركیا و لە زانكۆكانیشدا چەند ناوەندێكی بوومەلەرزەی ناسی لەكاردان و توێژینەوەی باشیشیان لەبارەی بوومەلەرزەكان و چۆنیەتیی كەمكردنەوەی زیانەكانیان كردووە. لە ١٧ی ئابی ١٩٩٩دا لە ئیزمیتی توركیا بوومەلەرزەیەك بە گوڕی ٧.٦ پلە ڕوویدا و نزیكەی ١٨ هەزار كەس گیانیان لەدەستدا. دوای نزیكەی چوار مانگ و لە ١٢ی نۆڤەمبەری ١٩٩دا بوومەلەرزەیەكی تر بە گوڕی ٧.٢ پلە لە پارێزگای دوزجە ڕوویدا و لەوەشدا نزیكەی هەزار كەسی تر گیانیان لە دەستدا. لەو كاتەوە دەوڵەتی توركیا باجێكی خستووەتە ئەستۆی هاوڵاتییەكانی بە ناوی باجی ڕووبەڕووبوونەوەی بوومەلەرزە و رووداوە سروشتییەكان. ئەوە بە چاوكردن لە هەندێك وڵات كرا بۆ ئەوەی بیناسازی لە توركیا بگەیەنرێتە ئاستێك، كە لە كاتی روودانی بوومەلەرزەدا بیناكان بەرگە بگرن و زیانیان كەمتر پێ بگات و هاووڵاتییان پارێزراو بن. گەرچی هاوڵاتیان باجیان بۆ ئەو یاسایە داوە، بەڵام بۆ نمونە وەك ئەوەی لە وڵاتی ژاپۆن كراوە لە توركیا نەكراوە و بە كردەوە زیانە زۆرە مادی و مرۆییەكانی بوومەلەرزە بەردەوامن. لە دوای ئەوەی ئاكەپە بە سەرۆكایەتیی ئەردۆغان دەسەڵاتی لە توركیا گرتە دەست بەڵێنی ئاوەدانی، بیناسازی، بەنداو درووستكردن، چاككردنی ڕیگاوبان و كەمكردنەوەی زیانی ڕووداوە سروشتییەكان و ژمارەیەك بەڵینی تری سیاسی و ئاشتیخوازانە و ئارامیی بە خەڵكی توركیا دا و هیچیشی نەبردە سەر، دەسەڵاتی ئەردۆغان بە خێرایی باجی دەسەند و كاری دەكرد و كۆمپانیا لەسەر كۆمپانیا و پرۆژە لەسەر پرۆژە بە پەلەپەلییەكی زۆرەوە درووست دەكرد. بینای نهۆمی نەرم لە توركیا و بینای مێهر لە ئێران یەكێك لە كارەكانی ئەردۆغان ئەوە بوو، كە بە پرۆژە یاسایەك شێوازی بیناسازیی باڵەخانەكانی لە توركیا گۆڕی و بە یاسایەك رێگای بە دروستكردنی نهۆمی نەرم لە باڵەخانەكاندا دا. نهۆمی نەرم لە یەكێك لە نهۆمەكانی خوارەوەی باڵەخانەكان دا و بە لابردنی بەشێك لە پایەكان و كەمكردنەوەی دیوارەكانی ناوەوە بە رووبەر گەورە بۆ كاری بازرگانی، براند، پارك و شوێنی وەرزش تەرخانە دەكرێت و دواتر نهۆمەكانی تری لەسەر دروست دەكرێت، بەڵام شارەزایانی ئەو بوارە دەڵێن، نهۆمی نەرم ٧٠ بۆ ٨٠ توانای بەرگەگرتنی لە نهۆمەكانی تر كەمترە، بۆیە لە بوومەلەرزەكەی مەرەش دا، زۆربەی هەرە زۆری رووخان و زیانەكان بەهۆی نهۆمی نەرمی ئەردۆغانەوە بوون و وەك لە سەدان وێنە و ڤیدیۆدا دەبینرێت، بەشێكی زۆری بیناكان بەسەر نهۆمێكدا ڕووخاون، یان نهۆمەكانی خوارەوە بە تەواوی رووخاون و نهۆمەكانی سەرەوە نەڕووخاون و لاربوونەتەوە. ئەم هۆكارە سیاسی و ئابووری و هەڵپەیە بۆ خۆدەوڵەمەندكردن بەهۆی دروستكردنی شوێنی بازرگانی لە ناو نهۆمی باڵەخانەكاندا هۆكاری سەرەكی بوون بۆ بەرزبوونەوەی ئاست و قەبارەی زیانە مرۆیی و مادییەكان بەم ڕادەیەی ئێستا. كاتێكیش لە ١٢ی ئۆكتەبەری ٢٠١٧دا بومەلەرزەیەك بە گۆڕی ٧.٢ پلەی رێختەر لە ئەزگەڵەی نزیك كرماشان ڕوویدا، ڕووی ڕاستی پرۆژەیەكی بیناسازی لە ئێران ئاشكرا بوو، كە بە بڕیاری مەحمود ئەحمەدی نەژاد سەرۆك كۆماری ئەو كاتی ئێران دروستكرا و ناونرا پرۆژەی مەسكەن مێهر، ئەو پرۆژەیە بریتی بوو لە دروستكردنی خانوی هەرزان بۆ خەڵكی كەمدەرامەت و ئەحمەدی نەژادیش وەك ئەردۆغان زۆر شانازیی بە پرۆژەكەیەوە دەكرد، بەڵام ئەوەی لەو بوومەلەرزەیەدا زۆرترین زیانی بە هاووڵاتییان گەیاند، پرۆژەی مەسكەن مێهر بوو، نەك تەنها ڕوودانی بوومەلەرزەكە. هۆكاری مرۆیی روودانی بومەلەرزەكان كاتێك لەسەر رووی زەوی و لەسەر هێڵی بوومەلەرزە و شوێنی بە یەكدادانی پلێتەكانی ژێر زەویدا، دەستكاریكردنێكی گەورە، یان پرۆژەیەكی گەورە دروست بكرێت، ئەو دەستكاریكردن و پرۆژەیە دەبێتە هۆی دروستبوونی كاریگەری لەسەر جوڵەی پلێتەكان. لێرەدا بۆ نمونە پرۆژەی گاپ، كە لەلایەن دەسەڵاتدارانی توركیاوە لە پاڵ ئامانجی پێشخستنی كشتوكاڵ، بازرگانی و پرۆژەكانی كارۆئاویدا، ئامانجێكی گەورەتریان هەیە، كە ئەویش ئامانجی گوشاری سیاسی بەرامبەر بە دراوسێكانی، دەستبەسەرداگرتنی سەرچاوەكانی ئاو، بەكارهێنانی ئاو لە بەرامبەر نەوت و گۆڕینی باری دیموگرافیا و شێواندنی مێژووی كوردستانە. گەرچی دەوڵەتی توركیا دەڵێت، ئەو پرۆژەیە بۆ باشتركردنی ژیانی خەڵكی كوردی ناوچەكەیە، بەڵام هیچ كاریگەرییەكی لەسەر باشتركردنی ژیانی خەڵكی كورد لەو ناوچەیەدا نەبووە. ئەم پرۆژەیە دەكەوێتە سەر هێڵی بوومەلەرزە و شوێنی بەریەككەوتنی پلێتەكان. پرۆژەكە بە گشتی لە ٢٢ بەنداوی گەورە لە ٩ پارێزگادا پێكدێت، كە ئەو ٩ پارێزگایە لە ناو ئەو ١٢ پارێزگایەدان، كە بوومەلەرزەكەی ٦ی شوباتی ئەمساڵ تیایاندا ڕوویداوە. گەورەترین بەنداوی ئەو پرۆژەیە بەنداوی ئەتاتوركە، كە ٦٠ ملیار مەتر سێ جا ئاو دەگرێت و ١٠ هێندەی بەنداوی دوكان گەورەیە و دەكەوێتە ١٠٦ كیلۆمەتری چەقی بومەلەرزەكەی بازارحجی مەرەش. بەنداوەكە لە ساڵی ١٩٩٢ەوە تەواو بووە و پڕكراوە لە ئاو، كێشی هەر مەتر سێجا ئاو یەك تۆنە و بەوەش ٦٠ ملیار مەتر سێجا ئاوی بەنداوەكە بەرامبەر بە ٦٠ ملیار تۆن قورسایی. واتە ٣٠ ساڵە بەهۆی گلدانەوەی ئەو ئاوە زۆرەوە پەستانێك بە قورسایی ٦٠ ملیار تۆن خراوەتە سەر پلێت و هێڵی بوومەلەرزە لەو ناوچەیە، ئەو قورسایەیە زۆرە بە یەكێك لە هۆكارە مرۆییەكانی بوومەلەزرەكە دەزانرێت. ئەگەر قورسایی بەنداوەكانی تری پرۆژەی گاپ بۆ سەر هێڵی بوومەلەرزە لەو ناوچەیەدا بەو قورسایی ئاوی بەنداوی ئەتاتورك (بەشێك لەلایەنگرانی ئەردۆغان لە ناوخۆیاندا و لە هەندێك لە وتە و پۆستەكانیاندا پێی دەڵێن، بەنداوی ئەردۆغان) زیاد بكرێت، ئەوە ڕوون دەبێتەوە، كە ئامانجی سیاسی و دەستوەردانی مرۆڤ بەو ڕادە زۆرە لە سروشت دەبێتە هۆی خێراتركردنی ڕووداوە سروشتییەكان. بە دەمەوە نەچوون، جیاكاری و نادادی لە دابەشكردنی هاوكارییەكان دا یەكێك لە تایبەتمەندییەكانی دەوڵەتە داگیركەرەكان و دیكتاتۆرەكان و مەزهەبەییەكان ئەوەیە خەڵكی ناوچە داگیركراوەكان و زۆربەی خەڵكی وڵاتەكەیان بە هاووڵاتیی خۆیان نازانن و لە كات و بۆنە جۆراجۆرەكاندا جیاكارییان لەگەڵ دەكەن و زۆر بێباكانە و خاو بە دەمیانەوە دەچن و لە دابەشكردن و گەیاندنی هاوكارییەكاندا جیاكارییەكی گەورە دەكەن. دەوڵەتی توركیا لە بومەلەرزە ٧.١ پلەیەكەی ٢٣ی ئۆكتۆبەری ساڵی ٢٠١١ی وان دا بۆ ماوەی ٣ رۆژ رێگای بە تیمە نێودەوڵەتییەكان نەدا بچنە وان و فریای خەڵكی بومەلەرزە لێدراو بكەون. بەرپرسانی ئەو كاتی دەوڵەتی توركیا ڕایانگەیاند، هۆكاری رێگریكردن لە تیمە نێودەوڵەتییەكان ئەوە بووە، كە توانای بە دەمەوە چوونی دەوڵەت تاقی بكەنەوە، واتە لەسەر تەرمی هاووڵاتییانی كورد توانای دەوڵەتیان تاقی كردووەتەوە. كاتێكیش هاوكارییەكان گەیشتنە وان لە ناو هاوكارییەكاندا ژمارەیەكی زۆر پەڕۆ و هێمای فاشیستەكانیش تورك و جنێو و سوكایەتی بۆ بوومەلەرزە لێدراوەكان نێردرا و تەنانەت لە تەلەفزیۆنەوە بە ئاشكرا چەند كەسێك وتیان، ئەوان هەموویان تیرۆریستن و با لەوە خراپتریان بەسەر بێت. ئەم ڕەفتارە فاشیستیانەیە لە چەند كات و ڕووداوی تردا دووبارەبوونەتەوە، بۆیە خەڵك لە هەر ڕووداوێكدا متمانەی زیاتری بەرامبەر بە دەوڵەت لەق دەبێت. لە بوومەلەرزەكەی ساڵی ٢٠١٧ی كرماشان لە ئێراندا، بەشێك لە چالاكوانانەكان باسیان لەوە دەكرد، دەزگا فەرمییەكانی دابەشكردنی هاوكارییان لە ناوچە شیعەنشینەكان زیاتر و خێراتر بووە بەراورد بە ناوچە سونەنشین و یارسان نشینەكانی كرماشان، یانی ئەوانیش جیاكاریی مەزهەبییان لەگەڵ كورد لە كرماشاندا كردووە. دەوڵەتی توركیا لە بومەلەرزەكەی ٦ی شوباتی ئەمساڵ دا بەردەوام بوو لە شێوازی جیاكاریكردنی خۆی لە مامەڵەكردن و بەدەمەوە نەچوونی هاووڵاتییانی ناوچە بوومەلەرزە لێدراوەكان. تاوەكو نزیكەی سێ رۆژ كارێكی ئەوتۆ و گرنگ نەكرا. لەو سێ ڕۆژەی یەكەم دا خەڵك، چالاكوانان، ڕێكخراوەكان، رێكخستنی حیزبەكان و ئۆپۆزسیۆن لە ریزی پێشەوەی هەڵمەتەكان بوون بۆ ڕزگاركردنی هاووڵاتییان و گەیاندنی هاوكارییەكان. ڕۆڵی هەدەپە و گەنجانی كورد زۆر گرنگ و كاریگەر بوو، كە تا ئێستاش بەدرەوامە، بەڵام دەوڵەت بە ڕاگەیاندنی باری نائاسایی دەستیكردووە بە رێگریكردن لە هاوكارییە مەدەنی و جەماوەری و خۆڕسكەكان. پۆلیس و سوپا و جەندرمە ناوچەكانیان دراوەتە دەست و بەپێی یاسای باری نائاسایی مامەڵە دەكەن و دەزگای ئافادیش جگە لەوەی لاوازەی خۆی سەلماند، لە دابەشكردنی هاوكارییەكاندا جیاكارییەكی زۆریش دەكات. كوردانی عەلەوی و پرۆسەی سڕینەوە ناوچەكانی بازارجخ و ئەلبیستان لە پارێزگای مەرەش، كە چەقی بومەلەرزەكەن، ناوچەی كوردی زازا و عەلەوین، قەڵایەكی هەدەپە و بزووتنەوەی كوردی باكووری كوردستانن، تێكۆشەری وەك بەسیمە كۆنجا-یان هەیە. كۆمەڵكوژییە گەورەكەی كوردانی عەلەوی لە ساڵی ١٩٨٧ لە مەرەش هێشتا لە یاد و بیری كورداندایە، كە توركە فاشیست و سونەكان بە پشتیوانیی دەوڵەت و سوپا سەدان كەسیان لێ كۆمەڵكوژكردن و سەدان خانوو و دوكانیان تاڵان كردن و ئاگریان تێبەردان و هەوڵیان دا شاری مەرەش لە كوردی عەلەوی پاكتاو بكەن و بۆ ئەوەش زۆربەیان ناچاری كۆچبەری كردن. جگە لەوەش لە پرۆژەی چاكسازییەكانی رۆژهەڵات لە ساڵانی ١٩٣٠ تاوەكو ١٩٥٠ كوردانی ناوچەكە و كوردانی عەلەوی كرانە ئامانج و هەوڵیان دا ناوچەی رووباری فورات بە تایبەتی رۆژئاوای فورات لە كوردی عەلەوی پاكتاو بكەن. هەروەها بە پرۆژەی گاپ هەڵێكی تریان دا، كورد و عەلەوی لە ناوچەكە دەر بكەن. كورد لە باكووری كوردستان بە وردی لە هۆكاری مامەڵەی دەوڵەتی توركیا بەرامبەر بە ناوچە جۆراجۆرەكان تێدەگات. بۆیە خێرا هەڵمەتی هاوكارییان بۆ ئەو ناوچانە ڕاگەیاند و هەدەپە و گەنجان و ڕێكخراوەكان بە دەم خەڵكی ناوچەكەوە چوون و جەمخانەكان، كە شوێنی ستایش و پیرۆزی عەلەویەكانن بوونە لانەی حەوانەوە و دابەشكردنی خۆراك و هاوكاری بەسەر هاووڵاتییاندا. یەكێك لە هۆكارەكانی ژێرەوەی بڕیاری باری نائاسایی ئەوەیە، كە دەوڵەت دەیەوێت رێگری لەو یەكگرتن و یەكڕیزییە بكات. خاڵێكی سەیریش ئەوەیە، دەوڵەت لە بریی بە دەمەوە چوونی بەپەلە، خێرا دەستی بە گواستنەوە و دوورخستنەوەی هاووڵاتییان لە ناوچەكانیان كرد، وەك ئەوەی دەوڵەت پەلەی بێت لەوەدا، كە ناوچەكە چۆڵ بكرێت لە مرۆڤ و بە پاساوی جۆراجۆر خەڵكەكە لە زێد و نیشتمانی خۆیان دوور بخەنەوە، خەڵك بەهۆی سیاسەتەكانی دەوڵەتی توركیاوە لەو بڕوایەدایە، ئەمكارەی دەوڵەت بەشێكە لە پرۆسەی پاكتاوكردن و سڕینەوەی كورد و عەلەوی لە ناوچەكە. ئەمەش نیگەرانیی دروستكردووە و لایەنە كوردیەكان و عەلەوییەكان داوایان لە خەڵك كردووە ناوچەكانیان چۆل نەكەن، یان بگەڕێنەوە بۆ ناوچەكانیان. شاردنەوەی زیانەكان سەرباری ئەوەی بومەلەرزەكە ١٢ پارێزگای گرتووەتەوە و ٢٢ ملیۆن كەس لێی زیانمەند بوون و دەوڵەتی توركیا خۆی ڕووداوەكەی بە ڕووداوی پلە چوار ناساند و باسیش لەوە دەكەن، كە ئەوەی ڕوویداوە كارەساتی سەدەیە و ڕێكخراوی تەندروستیی جیهانیش ئاستی كارەساتەكەی بۆ پلەی سێ بەرزكردوەتەوە و قەبارەی زیانەكان بە زیاتر لە ١٠٠ ملیار دۆلار دەخەمڵێنرێت و لە ناوچەكە بۆ ماوەی ٦ مانگ باری نائاسایی ڕاگەیاندراوە، بەڵام تا ئێستا دەوڵەتی توركیا لە بری شەفافیەت و بڵاوكردنەوەی ئامارێكی ڕوون و وردەكارانە، هەوڵی شاردنەوەی ئامارەكان بە تایبەتی زیانە مرۆیەكان دەدات. دەمیرتاش لە زیندانەوە بەپێی ئاشنایەتیی بە چڕیی دانیشتوانی ناوچەكە و زانیاری بە دەستگەیشتوو لە پارێزەرەكانیەوە ڕایگەیاند، دەبێت ١٠٠ هەزار كەس گیانیان لە دەست دابێت، هەندێك سەرچاوەی تریش باس لەوە دەكەن، زیاتر لە ٢٠٠ هەزار كەس گیانیان لە دەستداوە و دەیان هەزار كەسی تریش هێشتا لە ژێر داروپەردووەكاندان. بەپێی ئەوەی تا ئێستا دیارە، ڕەنگە دەوڵەتی توركیا بۆ شاردنەوە شكستەكانی خۆی، بیەوێت ئامارەكانی زیانی بومەلەرزەكە وەك ئامارەكانی شەڕی ٤٠ ساڵە لە باكووری كوردستان بشارێتەوە، چونكە لەو شەڕەدا نزیكەی ٣٠٠ هەزار كەس كوژراون و نزیكەی ٣ ملیۆن كەس ئاوارە بوون و دەوڵەتی توركیا ٦ تریلۆن دۆلاری بۆ شەڕی دژ بە كورد خەرج كردووە، بەڵام خۆی باس لە كوژرانی ٤٠ هەزار كەس لەو شەڕەدا دەكات. گومان لەوەدا نییە، ئامارەكانی زیانی بومەلەرزەكە زۆر زۆر زیاترن لەوەی كە دەوڵەتی ئەنقەرە باسی دەكات. دزی و تاڵانی گروپەكانی سەر بە دەوڵەتی توركیا دەوڵەتی توركیا جارێكیتر سەلماندی، كە دەوڵەتی ئۆپراسیۆن، بۆردومان، لەشكركێشی و داگیركارییە نەك دەوڵەتی فریاگوزار و فریادڕەسی هاووڵاتییەكانی. بە خێرایی باری نائاسایی ڕاگەیاند و رێگریی لە كاری فریاكەوتنی گەنجان و هەدەپەش كرد، هێزی بۆ رێگریكردن لە كارە فریاگوازرییەكان بڵاوەپێكردووە، ئەو هێزە كۆنتێنەر و كانێكس و گەرمەكەرەوەیان بە هاوڵاتییان نەگەیاند، تاوەكو خەڵكێكی زۆر لە ژێر داروپەردووەكاندا لەسەرمادا ڕەقبوونەوە. جگە لەوەی باس لە زیان گەیشتن بە دیواری بەشێك لە بەنداوەكان دەكرێت، بەڵام دەسەڵاتدارانی ئەنقەرە ئەوە ڕەتدەكەنەوە، بەڵام هاوكات بەپێچەوانەی ساڵانی ترەوە ئاوی بەنداوەكان هێدی هێدی بەردەدەنەوە. ژمارەیەك رووداوی ئاگركەوتنەوە لە بەندەرەكاندا بە تایبەتی ئەسكەندەروون ڕوویدا، بەڵام هۆكارەكەی و زیانەكانی روون نەكرایەوە و رووماڵی میدیاییان قەدەغە كرا. جگە لەوانەش كاتێك خەڵك هاوكاریی پێنەدەگەیشت و بە دوای پارویەك نان و هۆیەكی گەرمەكەرەوەدا دەگەڕان بۆ ڕزگاركردنی خۆیان و منداڵەكانیان، هێزە ئەمنییەكان بە پاساوی دزیكردن دەستیانكرد بە دەستگیركردنی هەندێك لە هاووڵاتییانی برسی و لێقەوماو، بەڵام رێگایان بۆ ژمارەیەك گروپی تاڵانچیی سەر بە دەوڵەت كردوەتەوە، كە هاوكات لەگەڵ هەڵدانەوەی داروپەردووەكاندا زێڕ و خشڵ و كەلوپەلی گرانبەهای هاوڵاتییان و ماڵە ڕووخاوەكان بدزن، تاڵانكارییەكی گەورەی بە بەرنامە لەناوچەكە هەیە، كاتێك هاووڵاتییان و خاوەن ماڵەكان لە دژی ئەو تاڵانییەی دەوڵەت دەوەستنەوە، هێزە ئەمنیەكان بەرەنگاری خەڵك دەبنەوە و ئەشكەنجەیان دەدەن و لە دادگاش بڕیاری زیندانیكردنیان بۆ دەردەكات.
هاوڵاتی بەڕێوەبەرایەتی پۆلیسی پارێزگای سلێمانی ڕایگەیاند ئەمڕۆ پێنجشەممە لهدوو چالاكی جیادا مهفرهزهكانی نوسینگهی نههێشتنی تاوانی چهمچهماڵ توانیویانە سێ تۆمهتبار بهتۆمهتی دزیكردن دهستگیربکەن. بەڕێوەبەرایەتی پۆلیسی پارێزگای سلێمانی لە ڕاگەیەندراوێکدا دەستگیرکی کردنی سێ هاوڵاتییان بە تۆمەتی دزیکردن لە دوو چالاکی جیادا ڕاگەیاند. لە ڕاگەیەندراوەکەدا ئەوەش ڕونکراوەتەوە کە لهكاتی دهستگیركردنی تۆمهتبارهكاندا دهستیشگیرا بهسهر ئوتۆمبێلێكدا كه بهتۆمهتباران بووهو لەئێستادا ههردوو تۆمەتبار (أ، ن، ع) لهدایكبووی 2001 و (م، ن، ح) لهدایكبووی 2001 بەبڕیاری بەڕێز دادوەرو بهپێی ماددهی 443 لهیاسای سزادان ڕاگیراونو لێكۆڵینەوەكان لەگەڵیاندا بەردەوامە. هەروەها سێیەم تۆمەتبار بە ناوی (د، ح، أ) لهدایكبووی 1983 دانی بهتاوانهكهیدا ناوهو لەئێستادا بەبڕیاری بەڕێز دادوەرو بهپێی ماددهی 446 لهیاسای سزادان ڕاگیراوهو لێكۆڵینەوەكان لەگەڵیدا بەردەوامە. دەقی ڕاگەیەندراوەکەی بەڕێوەبەرایەتی پۆلیسی پارێزگای سلێمانی : سێ تۆمهتبار دهستگیركران لهدوو چالاكی جیادا مهفرهزهكانی نوسینگهی نههێشتنی تاوانی چهمچهماڵ سێ تۆمهتباریان بهتۆمهتی دزیكردن دهستگیركرد. دوای ئهوهی هاوڵاتییهك سكاڵای یاسایی تۆماركرد كه ئاژهڵی ماڵی لێدزراوه، دهستبهجێ هێزەكانی پۆلیس لێكۆڵینەوەو بەدواداچوونەكانیان بۆ دۆزینهوهو دهستگیركردنی تۆمهتباران دەستپێكرد، پاش وهرگرتنی بڕیاری بهڕێز دادوهر، مهفرهزهكانی نوسینگهی نههێشتنی تاوانی چهمچهماڵ توانیان دو تۆمهتبار دهستگیر بكهن. لهكاتی دهستگیركردنی تۆمهتبارهكاندا دهستیشگیرا بهسهر ئوتۆمبێلێكدا كه بهتۆمهتباران بووهو لەئێستادا ههردوو تۆمەتبار (أ، ن، ع) لهدایكبووی 2001 و (م، ن، ح) لهدایكبووی 2001 بەبڕیاری بەڕێز دادوەرو بهپێی ماددهی 443 لهیاسای سزادان ڕاگیراونو لێكۆڵینەوەكان لەگەڵیاندا بەردەوامە. لهچالاكییهكی ترداو لهسهر سكاڵای هاوڵاتییهكو پاش وهرگرتنی بڕیاری بهڕێز دادوهر، مهفرهزهكانی نوسینگهی نههێشتنی تاوانی چهمچهماڵ تۆمهتبارێكیان دهستگیركرد كه چهند تۆنێك ئاسنو فافۆنی دزیبوو. لهكاتی دهستگیركردنی تۆمهتباردا دهستیشگیرا بهسهر ئوتۆمبێلی تۆمهتبارو بڕێك ئاسنی دزراودا. تۆمهتبار (د، ح، أ) لهدایكبووی 1983 دانی بهتاوانهكهیدا ناوهو لەئێستادا بەبڕیاری بەڕێز دادوەرو بهپێی ماددهی 446 لهیاسای سزادان ڕاگیراوهو لێكۆڵینەوەكان لەگەڵیدا بەردەوامە. بەڕێوەبەرایەتی پۆلیسی پارێزگای سلێمانی - ڕاگەیاندنو پەیوەندییەكان
هاوڵاتی هێشتا گەڕی نوێی گفتوگۆكانی نێوان هەرێم و بەغداد كۆتایی نەهاتبوو، راپۆرتێكی رۆژنامەی (سەباح)ی نیمچە فەرمی حكومەتی عێراق خەریكبوو جارێكی دیكە گڕ لەپەیوەندییەكانی بەغداو هەولێر بەربدات و ناكۆكییەكانی نێوانیان زیندووبكاتەوە ئەگەر لێدوان و ڕەتكردنەوەی هەردوولایەن نەبووایە لەسەر بابەتەكە. رۆژنامەی (سەباح) كە سەر بەتۆڕی میدیای عێراقە و بارەگاكەی لەبەغدایە رۆژی شەممە 18-2-2023، بابەتێكی بڵاوكردەوە كە تیایدا باسی لە ئەنجامدانی راپرسییەك كردبوو لەبارەی بارودۆخی هەرێمی كوردستان و دەڵێت: «بەهۆی ناكۆكییەكانی هەردوو حیزبی دەسەڵاتدار، لە راپرسییەكیدا كە سەنتەرێكی ئەكادیمی بۆ راپرسی و شیكردنەوە ئەنجامیداوە خەڵكی هەرێمی كوردستان بێ هیوابوونی خۆیان لە دەسەڵاتی سیاسی هەرێمی كورستان راگەیاندووە و خوازیاری گەڕانەوەن بۆ سەر بەغدا.» هەرزوو راپۆرتەكەی رۆژنامەی سەباح حكومەتی هەرێمی هێنایە سەرخەت و وەڵامێكی توندی رۆژنامەكەی دایەوەو و رایگەیاند: هەرێمی كوردستان خاوەن قەوارەیەكی یاسایی و دەستوورییە و بەرهەمی خوێنی هەزاران شەهید و خۆڕاگری پێشمەرگە قارەمانەكانە و هیچ دەسەڵاتێك توانای هەڵوەشاندنەوەی هەرێمی كوردستانی نییە بە نووسینی رۆژنامەیەكی مایەپووچ هەڵناوەشێتەوە، كە پارەیەكی زۆری لێ خەرجدەكرێ و كەسیش هەر نازانێ ماوە یان داخراوە. حكومەتی هەرێم ئاماژەی بۆ ئەوەشكرد: ئەم سەنتەر و بەناو راپرسییەی رۆژنامەكە پشتی پێبەستووە، هیچ بنەمایەكی زانستی نییە و دوورە لە راستییەوە، ئەگەر بەڕاستیش رۆژنامەی (سەباح ) و ئەوانەی لە پشتییەوەن، باوەڕیان بە راپرسییە، لە 25ـی سێپتەمبەری 2017 ، زۆرینەی هەرە زۆری خەڵكی كوردستان، لە گەورەترین راپرسی و ریفراندۆمی جەماوەری و دەنگدانێكی ئازاد دا، قسەی خۆیان كرد و دەنگیان بۆ جیابوونەوە دا، بەڵام دەسەڵاتدارانی ئەوكاتی بەغدا، بە هێرشی سەربازی و بەكارهێنانی سوپا لە دژی خەڵكی كوردستان و گەمارۆدان وەڵامی ریفراندۆم و رای خەڵكیان دایەوە. توڕەبوونەكەی حكومەتی هەرێم وەهای لەحكومەتی عێراق كرد بێتە دەنگ و وتەبێژی حكومەتی عێراق رایگەیاند: ئەو بابەتەی لە رۆژنامەی (سەباح)ی عێراقی بڵاوكراوەتەوە، رای كەسی خۆیانە و گوزارشت لە بۆچوونی فەرمی حكومەتی عێراق ناكات. باسم عەوادی وتەبێژی حكومەتی عێراق وتی: دەستوور دەوڵەتی ئیتیحادی عێراقی پێكهێناوە، شێوازی پەیوەندییەكانی هەرێمی كوردستان و حكومەتی ئیتیحای داڕشتووە، ئەمە یەكێكە لە دەستكەوتەكانی عێراقی نوێ ئەوەشی خستووەتەڕوو، بەغدا پشتگیری لە قەوارەی هەرێمی كوردستان دەكات، كە بە پێی دەستوور، خاوەنی حكومەتێكی هەڵبژێردراوی شەرعییە. لەلایەن خۆشیەوە تۆڕی میدیای عێراقی كە خاوەندارێتی رۆژنامەكە دەكات داوای لێكۆڵینەوەی بەپەلەی كرد لەو راپۆتی رۆژنامەكە و رایگەیاند: «ئێمە ئەو لێدوانەی بەشی راگەیاندن و زانیاریمان لە حكومەتی هەرێمی كوردستان بینیوە، كە لە چوارچێوەی وەڵامدانەوەی یەكێك لەو راپۆرتانەی بڵاوكراوەتەوە». ئاماژەی بۆ ئەوەشكردووە:» جەخت لەسەر ئەوە دەكەینەوە، هەر زیانگەیاندنێك بە مافە دەستوورییەكانی دامەزراوە و قەوارە یاساییەكان، بە هەرێمی كوردستانیشەوە، رەتدەكەیەنەوە». دواتر ئەحمەد عەبدولحسێن بەڕێوەبەری بەشی نووسین لە رۆژنامەی سەباحی عێراقی رایگەیاند، ئەو راپرسییەی لەبارەی رای خەڵكی هەرێمی كوردستان بۆ گەڕاندنەوە بۆ سەر بەغداد بڵاویانكردووەتەوە خۆیان نەیانكردووە، بەڵكو لە سەنتەرێكی ئەكادیمی وەریانگرتووە و دەڵیت: «ئەگەر بڵاوكردنەوەی ئەو راپرسییە گەلی كوردی دڵتەنگكردووە، داوای لێبووردنیان لێ دەكەین.» دوابەدوای ئەو كاردانانەوەش رۆژنامەكە لە ئەرشیفی ئەلیكترۆنی خۆیدا راپۆرتەكەی سڕیوەتەوەو دەستكاریی لاپەڕە 3ی رۆژنامەكەی كردووە. ئەو راپرسییەی كە رۆژنامە عێراقییەكە بڵاویكردۆتەوە هی كۆمپانیای شیكارە بۆ تۆیژینەوەو راپرسی كە لەساڵی 2010ەوە دامەزراوەو بارەگاكەی لەشاری هەولێرە. لەروونكردنەوەكەیەكیشدا كۆمپانیاكە دەڵێت: كۆمپانیاكەیان ١٠٠% ئەهلییە و لەلایەن (موراد حەكیم، رابەر تەڵعەت و مەهدی حەسەن)ەوە خاوەندارێتی دەكرێت و ساڵانە باج دەداتە فەرمانگەی باج و دەرامەتی حكومەتی هەرێم، ئاماژە بەوەشدەكات: لە ماوەی كاركردنیدا ژمارەیەكی زۆر پرۆژەی راپرسی و توێژینەوەی بۆ ناوەندە جیهانی و ناوخۆییەكان ئەنجامداوە، دوا راپرسیش كە مشتومڕێكی لە شەقامدا دروست كردووە لەسەر بنەمایەكی زانستی ئەنجامدراوە و هیچ بەرژەوەندی شەخسی و سیاسی تێدا نەبووە. ئاماژەی بۆ ئەوەشكردووە: بەداخەوە راپرسییەكە وەكو گشت ناخوێندرێتەوە بەڵكو تەنیا ئاماژە بە بەشێكی زۆر بچووكی دەكرێت و بەلارێدا دەبرێت، پێمانناخۆشە بۆ مەرامی سیاسی و حزبی بەكاربێت و رێگەش نادەین بدرێینە پاڵ هیچ لایەن و كەسایەتییەكی ناوخۆیی یان بیانی و ئەگەر پێویستیشی كرد بۆ پاراستنی ناوبانگی پیشەیی خومان پەنا بۆ دادگاكان دەبەین. ئەم گرفتە میدیاییەی لەنێوان بەغداد و هەولێر كە ئان و ساتەكەی لەكاتێكی زۆر هەستیاردا بوو ئەویش بەو پێیەی گفتوگۆكانی بەغدا و هەولێر لەسەر بابەتەكانی بودجە و یاسای نەوت و غاز زۆر بەگەرمی بەڕێوەدەچێت و بەپێی لێدوانەكانی هەردوولا بێت هیوایەك هەیە بۆ گەیشتن بەڕێككەوتن. دوای گەڕانەوەی دووبارەی شاندی هەرێمی كوردستان بۆ بەغداد لەسەرەتای ئەم هەفتەیەدا، هەردوو لایەنی حكومەتی هەرێمی كوردستان و حكومەتی عێراق بڕیاریاندا لیژنەیەكی هاوبەش پێكبهێنن بۆ ئامادەكردن و دارشتنی پڕۆژەیاسای نەوت و گازی فیدراڵی. بەپێی راگەیێندراوێك رۆژی یەكشەممە 19ی شوباتی 2023، شاندی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە بەغدا لەگەڵ شاندی وەزارەتی نەوتی عێراق كۆبووەوە و بڕیاردرا لیژنەیەكی هاوبەش پێكبهێنرێت بۆ ئامادەكردن و داڕشتنی پڕۆژەیاسای نەوت و گازی فیدراڵی. هاوكات محەممەد شیاع سودانی سەرۆك وەزیرانی عێراقیش رایگەیاندووە تا كۆتایی ئەمساڵ یاسای نەوت و غاز لەپەرلەمانی عێراق دەردەچێت. لەبارەی سەرهەڵدانی جیاوازی و ناكۆكیش لەنێوان پارتی و لایەنەكانی چوارچێوەی هەماهەنگیشدا، ڕۆژنامەی ئەلعەرەبی، چاپی لەندەنی بڵاویكردۆتەوە مەسرور بارزانی سەرۆك وەزیرانی هەرێم لە سەردانەكەیدا بۆ فەرەنسا، داوای لە ئیمانوێڵ ماكرۆن سەرۆكی فەڕەنسا كردووە فشار بخاتە سەر بەغداد تا پابەندی ڕێكەوتنی پێكهێنانی حكومەت بن لەگەڵ كورد و ئەو بەڵێنانە جێبەجێ بكەن كە بەكورد دراوە. ڕۆژنامەكە باسی لەوەشكردووە: كە پارتی دیموكراتی كوردستان هەست بەوە دەكات لایەنەكانی ناو چوارچێوەی هەماهەنگی كودەتایان بەسەر ئەو ڕێككەوتنانە كردووە كە لە كاتی پێكهێنانی حكومەت لە نێوان كورد و چوارچێوەی هەماهەنگی ئەنجامدراون و ئێستا خواستی پابەندبوونییان پێوەی نییە، ئاماژەشی بەوەكردووە: پارتی دیموكرات و بارزانی كشانەوەیان لە حكومەتی سودانی وەك دوا كارت داناوەو ئەگەر حكومەتی سودانی پابەندی بەڵێنەكانی نەبێت دەست بۆ ئەو كارتە دەبەن و پێدەچێت ئەو پەیامەیان بەماكرۆن گەیاندبێت.
هاوڵاتی بهرهبهیانی ئهمڕۆ بوومهلهرزهیهكی بههێز به گوڕی 6.8 پلهی رێختهر رۆژههڵاتی تاجیسكتانی ههژاند. دهستهی رووپێوی جیۆلۆجی ئهمهریكی له راگهیهندراوێكدا ئهمڕۆ پێنجشهممه ئاماژهی بهوهكردووه، بهرهبهیانی ئهمڕۆ نزیكهی كاتژمێر 5:37 خولهك، بوومهلهرزهیهك به گوڕی 6.8 پلهی رێختهر و به قووڵایی 20.5 كیلۆمهتر وڵاتی تاجیكستانی ههژاند. ڕاشیگەیاند، بوومهلهرزهكه له رۆژههڵاتی تاجیكستان و له نزیك سنووری ههرێمی شینجیانگ ئویگوری چینی روویداوە. هاوکات تا ئێستا هیچ زانیارییهكی لهبارهی زیانه گیانی و مادییهكانی بوومهلهرزهكه بڵاونهكردووهتهوه. ئهمه له كاتێكدایه رۆژی دووشهممه 23ـی شوبات2023، بوومهلهرزهیهكی بههێز بهگوڕی 6.4 پلهی رێختهر ناوچهكانی باكووری كوردستان و توركیای ههژاندوە دوای بومەلەرزە بەهێزەکەی شەشی مانگ کە بە هەزارەها قوربانی لێکەوتەوە.
ئەڵمانیا دوو کارمەندی باڵیۆزخانەی ئێران لە خاکی وڵاتەکەی دور دەخاتەوە و کۆماری ئیسلامی ئەرکداری باڵیۆزخانەی ئەو وڵاتە لە تاران بانگهێشت دەکات. وەزارەتی دەرەوەی ئەڵمانیا رایگەیاند؛ لە کاردانەوەی سەپاندنی سزای سێدارە بەسەر هاوڵاتییەکی وڵاتەکەی لە ئێران، دوو کارمەندنی باڵیۆزخانەی کۆماری ئیسلامی لە بەرلین دەرکردوە. ئانالێنا بێربۆک، وەزیری دەرەوەی ئەڵمانیا رۆژی چوارشەممە رایگەیاند؛ ئەرکداری باڵیۆزخانەی کۆماری ئیسلامی ئێران ئاگادار کراوەتەوە کە پێشێلکاریی مافەکانی مرۆڤ لە وڵاتەکەی قبوڵ ناکەین بەڵام دەسەڵاتی وڵاتەکە سزای سێدارەی بەسەر کەسێکدا سەپاندوە کە هەڵگری رەگەزنامەی ئەڵمانیایە. رۆژی سێشەممەی رابردو دادگای کۆماری ئیسلامی بە تۆمەتی ئەندامێتی لە رێکخراوێکی سەربازیی نەیاری ئێران سزای سێدارەی بەسەر جەمشید شارمەهد-دا سەپاندا کە خەڵکی ئێران و هاوڵاتیی ئەڵمانیایە. شارمەهر-ی تەمەن 67 ساڵ کە ئەندامی ئەنجومەنی پاشایەتیی ئێران بوە تۆمەتی رێکخستنی چەکداریی دژی کۆماری ئیسلامی خراوەتە پاڵ سزای سێدارەی بەسەردا سەپێنراوە و ئەڵمانیا بە فەرمی داوای لە دەسەڵاتی تاران کردوە ئەو سزایە هەڵوەشێنێتەوە. لە لایەکی دیکەوە وەک کاردانەوەیەک بە دەرکردنی دوو کارمەندی باڵیۆزخانەی ئێران لە بەرلین، وەزارەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی ئەرکداری باڵیۆزخانەی ئەڵمانیای لە تاران بانگهێشت کردوە و جەختی لەوە کردوەتەوە ئەو شارمەهر سەرکردایەتی گروپێکی چەکدارای دژی وڵاتەکە کردوە بۆیە سزای سێدارەی بەسەردا سەپێنراوە. وێنەی جەمشید شارمەهد
هاوڵاتی کۆریای باشور ئەمڕۆ چوارشەممە ڕایگەیاند لە ئێستادا وڵاتەکەی لە پلەی یەکەمدایە لەڕووی کەمی منداڵبوونەوە، ئەمەش بۆ دووەم جارە کە ئەو دابەزینە بەخۆیەوە دەبینێت لەدوای دووەم هەوڵی حکومەتەوە بۆ بەرزکردنەوەی ئەو ڕێژەیە. دەزگای ئاماری نیشتمانی کۆریای باشور ئەمڕۆ چوارشەممە ڕایگەیاند، ڕێژەی منداڵبوون، یان تێکڕای ژمارەی منداڵان کە چاوەڕوان دەکرێت بۆ هەر ژنێک، لە ساڵی ٢٠٢٢دا بۆ ٠.٧٨ دابەزیوە لە چاو ساڵی ڕابردوودا کە ٠.٨١ بووە. لە ساڵی ٢٠١٥ وە ڕێژەی منداڵبوون لە کۆریای باشور ڕوی لەکەمی کردووە، بەجۆرێک لە ساڵی ٢٠٢٠ دا ڕێژەی مردن زیاتر بوو لە ڕێژەی لەدایکبوون لەو وڵاتە، هاوکات لە دواین ئاماری ساڵی ٢٠٢٢دا بەپێی ئامارەکان نزیکەی ٢٤٩ هەزار حاڵەتی لەدایک بوون تۆمارکراوە و لەبەرامبەردا ٣٧٢ هەزار و ٨٠٠ حاڵەتی مردن هەبووە. شارەزایانیش لەوبارەیەوە دەڵێن، هۆکارەکانی ئەم گۆڕانکارییە دیمۆگرافییانە لە سەرانسەری وڵاتەکەدا بریتین لە داواکاری شێوازەکانی کار، وەستانی مووچە، بەرزبوونەوەی تێچووی ژیان، گۆڕینی هەڵوێستەکان بەرامبەر بە هاوسەرگیری و یەکسانی جێندەری و بەرزبوونەوەی بێهیوایی لە نێوان نەوە گەنجەکاندا. هەروەها بەپێی وتەی پسپۆڕانی کۆریای باشور، یەکێکی دیکە لە کێشەکان دابین نەکردنی منداڵبوونی دەستکردە یاخود منداڵبوون بەبێ باوک " ئای ڤی ئێف" بۆ ئەو ژنانەی کە بەتەنهان و هاوسەریان نیە، لەگەڵ ئەوەشدا کۆریای باشور هاوسەرگیری هاوڕەگەزخوازان پەسەند ناکات و ئەمەش رێگرە لەبەردەم هەڵگرتنەوەی منداڵانەوە. سەرەڕای ئەو کێشانەی لەشێوازی کارکردن ویاساکاندا هەن، ژنان لە کۆریای باشور لەتەمەنێکی زۆردا منداڵیان دەبێت و ئەمەش کاریگەری هەیە لەسەر ڕێژەی منداڵ بوون لەو وڵاتە، تێکڕای تەمەنی منداڵبوون لە کۆریای باشوور لە ساڵی ڕابردوودا ٣٣.٥ ساڵ بووە. دابەزینی ڕێژەی منداڵبوون لە کۆریای باشور لەکاتێکدایە کە ساڵی ڕابردوو سەرۆکی کۆریای باشور ڕایگەیاند، لەماوەی ١٦ ساڵی ڕابردوودا نزیکەی ٢٠٠ ملیار دۆلار بۆ مەبەستی بەرزکردنەوەی ژمارەی دانیشتوان تەرخانکراوە، هاوکات لەگەڵ چەندین دەستپێشخەری دیکەش لەوانە درێژکردنەوەی مۆڵەتی دایک وباوکایەتی بەمووچەوە. لەبەرامبەردا پسپۆڕان لەبارەی چارەسەری ئەو دابەزینە بەرچاوەی ژمارەی دانیشتوان لە کۆریای باشور، ڕێنمای ئەوە دەدەن کە خەرجکردنی ئەو بڕە بوودجە زۆرە بەتەنها بەس نیە ، بەڵکو پشتگیری زیاتر پێویستە بەدرێژایی ژیانی منداڵ و هەروەها چارەسەرکردنی کۆمەڵێک گرفتی کۆمەڵایەتی ڕەگ داکوتاوی قوڵ. هاوکات کۆریای باشور تاکە وڵات نیە کە ئەو دابەزینە بەرچاوەی بەخۆوە بینیبێت، بەڵکو وڵاتانی دیکەی ئاسیا لەوانەش چین و یابان بەهەمان شێوە تووشی کەمی ژمارەی ڕێژەی لەدایکبوون و دابەزینی ژمارەی گەنجان بوونەتەوە، کە ئەوەش کاریگەری دەکاتە سەر هێزی کاری ئەو وڵاتە.
دوو رۆژ دوای دەستوەردانەکانی بانکی ناوندیی ئێران دابەزینی بەهای تمەن بەرامبەر دۆلار بەردەوامە و بەرپرسێکی ئەو وبانکەش دەڵێت جەنگی دراو دژی کۆماری ئیسلامی دەستی پێکردوە. ئێوارەی ئەمڕۆ چوارشەممە بەهای یەک دۆلار لە ئێران بۆ 51 هەزار و 170 تمەن بەرز بوەوە و ئەوەش دوەم بەهای مێژوییە کە دۆلار لە 42 کاتژمێردا لەو وڵاتە تۆماری کردبێت. رۆژی رابردو بانکی ناوەندیی ئێران لە قۆناغی یەکەمدا 200 ملیۆن دۆلاری خستە بازاڕەوە و رایگەیاند؛ هەر دۆلار و دراوێک لە دەرەوەی نرخی دیاریکراوی بانکەکە ئاڵوگۆڕی پێبکرێت وەک قاچاخ و نایاسایی مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت بەڵام ئەو بڕێارە توندەش نەیتوانی بەرزبونەوەی بەهای دۆلار بەرامبەر تمەن راگرێت. دوای بڕیاری بانکی ناوەندیی ئێران هەر بەهای دۆلارێک زیاتر لە هەزار و 300 تمەن بەرزبونەوەی بەخۆیەوە بینی و لە دوو رۆژی رابردودا هەوڵەکانی ئەو بانکە و بەرپرسانی کۆماری ئیسلامی بۆ دابەزینی زیاتری بەهای تمەن سەرکەوتو نەبوە. حکومەت نرخی دۆلاری بە 41 هەزار و 594 تمەن دیاریی کردوە بەڵام لە بازڕەکانی ئێراندا هەر دۆلارێک بە زیاتر لە 51 هەزار و 100 تمەن مامەڵەی پێوەکرا. غوڵامڕەزای مسباحی موقەدەم، سەرۆکی ئەنجومەنی فەتوای بانکی ناوەندیی ئێران رایگەیاندوە بەرزبونەوەی بەهای دۆلار بەرامبەر تمەن بەهۆی ئەو جەنگەیە کە ئەمریکا لە رێگەی دۆلارەوە دژی کۆماری ئیسلامی دەیکات.
