میلیشیاکانی ئێران دەستیان لە کوشتنی خۆپیشاندەرانی ئێران هەبووە

هاوڵاتی ئێران دان بەوەدا دەنێت فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی بە روسیا فرۆشتوە و بەپرسێکی وڵاتەکەش دەڵێت دەبێت ئۆکرانیا بەڵگەی بەکارهێنانی ئەو فڕۆکانە رادەست بکات. حسێن ئەمیرعەبدوڵاهیان، وەزیری دەرەوەی ئێران رۆژی شەممە رایگەیاند؛ وڵاتەکەی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی لە رابردودا رادەستی روسیا کردوە بەڵام بە وتەی ئەو فڕۆکەکانی بە مەبەستی بەکارهێنانیان لە جەنگی ئۆکرانیا بە روسیا نەفرۆشتوە. لێدوانی ئەمیرعەبدوڵاهیان لە کاتێکدایە ئەو بەرپرسە پێش هەفتەیەک رایگەیاندبو هێچ جۆرە فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوان لە لایەن ئێرانەوە رادەستی روسیا نەکراوە. عەبدوڵاهیان وتوشیەتی زانیاریی وڵاتانی ئەوروپا سەبارەت بە فرۆشتنی موشەک لە لایەن ئێرانەوە بە روسیا هەڵەیە و تەنها فڕۆکەی بێفڕۆکەوان رادەستی ئەو وڵاتە کراوە. دانپێدانانی ئەو بەرپرسەی ئێران بە فرۆشتنی فڕۆکەکەی بێفڕۆکان بە روسیا دوای ئەوە دێت کە ئەوروپا و ئەمریکا رایانگەیاندوە؛ روسیا بۆ هێرشەکانی سەر ئۆکرانیا سودی لە فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئێرانی وەرگرتوە بۆیە دەبێت تاران سزا بدرێت

هاوڵاتی کۆمیسیاری نوێی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ مافەکانی مرۆڤ ڕایگەیاند لە ماوەی دە ساڵی ڕابردودا نزیکەی هەزار ڕۆژنامەنوس کوژراون لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا دەربارەی پاراستنی ڕۆژنامەنووسان کە لە ڤیێنا بەڕێوەچوو ڤۆڵگەر تورک ڕایگەیاند لە ماوەی 10 ساڵی ڕابردوودا 958 ڕۆژنامەنووس لەجیهاندا کوژراون. وهەر لە ماوەی ئەو 10 ساڵەدا زیاتر لە هەزار ڕۆژنامەنووس دەستبەسەرکراون، . وتیشی ئەم ژمارەیە مایەی قبووڵکردن نییە. هەروەها  ڤۆلکەر، پێی وایە، لەو سەرکەوتنانەی کە لە نزیکەی 50 وڵات کە لەچوارچێوەی پلانی کارکردن دا بەدەست هێنراوە، دروستکردن یان پتەوکردنی میکانیزمەکانە بۆ پاراستنی ئەوانەی کار دەکەن لە میدیا. ئاماژەی بەوەشدا، لەم ساڵانەی دواییدا ژمارەی پڕۆسەکانی کوشتن کەمبووەتەوە، لەگەڵ ئەوەشدا پێویستیی هەیە بۆ گرتنەبەری ئەرکی زیاتر بۆ ڕاگرتنیان.

هاوڵاتی ئێوارەی ئەمڕۆ لیژنەی ئاسایش و بەرگریی پەرلەمانی عێراق بۆ تاوتوێکردنی پڕۆژەیاسای سەربازیی ناچاری کۆدەبێتەوە بڕیارە سبەینێش پەرلەمانی عێراق کۆببێتەوە و یەکێک لە بەرنامەی کاری کۆبوونەوەکەش تاوتوێکردنی ئەو پڕۆژەیاسایە دەبێت. سه‌گڤان سندی، ئه‌ندامی لیژنه‌ی ئاسایش و به‌رگری له‌ ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی عێراق به‌ ئاژانسی هه‌واڵی عێراقی راگه‌یاندووه‌، ئاماده‌كردنی پرۆژه‌ یاساكه‌ كاتێكی زۆری ویستووه‌ تاكو له‌لایه‌ن لیژنه‌كه‌یانه‌وه‌ ئاماده‌كراوه‌ و بڕیاره‌ سبه‌ینێ خوێندنه‌وه‌ی بۆ بكرێت. راشیگه‌یاند، پاش ده‌نگدان له‌سه‌ری و بڵاوكردنه‌وه‌ی له‌ رۆژنامه‌ی وه‌قایع؛ ماوه‌ی دوو ساڵی پێویسته‌ بۆ ئه‌وه‌ی بچێته‌ بواری جێبه‌جێكردنه‌وه‌ ئه‌وه‌ش به‌ مه‌به‌ستی ئاماده‌كردنی بنكه‌ی زیاتری سه‌ربازی و ئاماده‌كارییه‌ سه‌ربازی و لۆجیستیی و داراییه‌كانی دیكه‌ بۆ ئه‌وه‌ی یاساكه‌ ده‌یانگرێته‌وه‌. هەروەها خالید عوبێدی، سەرۆکی بەتەمەنی لیژنەی ئاسایش و بەرگریی پەرلەمانی عێراق رایگەیاند، چاوەڕوان دەکرێت پەرلەمان پڕۆژەیاساکە پەسندبکات. گوتیشی، هەر هاووڵاتییەک تەمەنی 45 ساڵی تێنەپەڕاندێت، یاساکە دەیگرێتەوە و ماوەی سەربازیش بەمشێوەیە دەبێت: 18 مانگ سەربازی بۆ ئەوانەی نەچوونەتە قوتابخانە، 12 مانگ بۆ ئەوانەی ئامادەییان تەواوکردووە، 9 مانگ بۆ ئەوانەی پەیمانگەیان تەواو کردووە، شەش مانگ بۆ هەڵگرانی ماستەر و سێ مانگیش بۆ هەڵگرانی بڕوانامەی دکتۆرا. به‌پێی پرۆژه‌ یاساكه‌ ئه‌وانه‌ی ته‌مه‌نیان له‌نێوان 18 تا 35 ساڵییه‌ خزمه‌تی سه‌ربازی ده‌یانگرێته‌وه‌ و مووچه‌كه‌یان له‌نێوان 600 بۆ 700 هه‌زار ده‌بێت.  ئه‌وانه‌ی بڕوانامه‌ی ناوه‌ندییان هه‌یه‌ 18 مانگ و، بڕوانامه‌ی ئاماده‌یی 12 مانگ و، دبلۆم و به‌كالۆریۆس 9 مانگ و ماسته‌ر 6 مانگ و دكتۆراش 3 مانگ خزمه‌تی سه‌ربازی ده‌یانگرێته‌وه‌.

هاوڵاتی بەرەبەیانی ئەمڕۆ کەسێک لە گەڕەکی تەیراوای هەولێر براکەی خۆی بە یانزە فیشەک کوشتووە وتەبێژی  پۆلیسی هەولێریش ڕایگەیاند بکوژو کوژراو بەکارهێنەری ماددەی هۆشبەر بوون و ڕوداوەکە بەهۆی کێشەی کۆمەڵایەتییەوە بووە. هۆگر عەزیز، وتەبێژی پۆلیسی هەولێر لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانیدا ئاشکرایکرد : شەوی رابردوو کاتژمێر 01:30 خولەکی شەو، لە گەرەکی تەیراوە گەنجێک برا گەورەکەی خۆی کوشتووە. وتیشی کوژراوەکە ناوی جێگر رێگر مستەفایە و تەمەنی 21 ساڵە و لەناو ئۆتۆمبێلەکەی لە جۆری کیا سپۆرتاج کوژراوە لە لایەن براکەیەوە بە ناوی ج. رێگر مستەفا تەمەن 19 ساڵ کە 11 فیشەکی پێوەناوە و کوشتویەتی ، دەشڵێت، "بکوژ و کوژراو بەکارهێنەر و فرۆشیاری ماددەی هۆشبەربوون. ئەوەشی ڕونکردەوە لە لایەن کوژراوەوە چەندین کەرەستە و ماددەی قەدەغەکراو دەستی بەسەرداگیراوە. کە پێکهاتوون لە یەک تاپڕ و چوار فیشەک، دەمانچەیەک و شەش فیشەک، برێکی زۆر ماددەی هۆشبەر لە جۆری کریستاڵ، جامایکا، تلیاک، هیرۆین. هەروەها تەرازووی ماددەی هۆشبەر و کەرەستەی کێشانی ماددەکە. وتەبێژی پۆلیسی هەولێر ئاماژەی بەوەشدا  "دوای دەستگیرکردنی بکوژەکە، دەستمانگرت بەسەر چەند کەرەستەیەکی ماددەی هۆشبەر، چەکێکی کلاشینکۆف کە هی کوژراوەکە بووە و بکوژ بەکاریهێناوە."  

هاوڵاتی وەزارەی کارەبای حکومەتی هەرێم رایگەیاند، سبەینێ لە کاتژمێر ٦ی بەیانی تا ٤ی دوانیوەڕۆ لە سنوری پارێزگای هەڵەبجە کارەبا نابێت. دەشڵێت، "هۆکارەکەشی راکێشانی هێلێکی نوێی کارەبایە بۆ ئەو سنورە". بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی کارەبای هەڵەبجەوە ئاگاداری هاووڵاتیانی سنوری پارێزگای هەڵەبجە و دەوروبەری دەکاتەوە، کەوا سبەینێ شەممە ڕێکەوتیی ٢٠٢٢/١١/٥ لە کاتژمێر ٦:٠٠ی سەرلەبەیانی تا کاتژمێر ٤:٠٠ پاش نیوەڕۆ کارەبا نابێت لە تەواوی سنوری پارێزگای هەڵەبجە ئەمەش بەهۆی ڕاکێشانی هێڵێکی نوێی ١٣٢ کەی ڤی بۆ وێسگەی سیدسادقەوە دەبێت.

هاوڵاتی سەرۆک وەزیرانی عێراق داوای لە وەزارەتی بازرگانی کرد کواڵێتی ماددە خۆراکییەکانی بەشە خۆراکی هاوڵاتییان باشتر بکرێت. دەشڵێت، "بە ئامانجی دابەزاندنی نرخی ماددە خۆراکییەکان لە بازاڕەکاندا پێویستە بەشە خۆراکی هاوڵاتییان ماددەی دیکەی بۆ زیاد بکرێت". ئەمرۆ هەینی، نوسینگەی محەمەد شیاع سوودانی سەرۆک وەزیرانی عێراق لە ڕاگەیەندراوێکدا ڕایگەیاند پێویستە بەگوێرەی ئەو کاتانەی دیاریکراوە بەشە خۆراکی هاوڵاتییان بەسەریاندا دابەشبکرێت و جۆر و کواڵێتی ماددە خۆراکییەکانی بەشە خۆراکی هاوڵاتییان باشتر بکەن و هەوڵبدەن ماددی دیکەشی بۆ زیادبکەن بە ئامانجی دابەزاندنی نرخی خۆراک لە بازاڕەکاندا. هەروەها ئەسیر داود غەریری وەزیری بازرگانی عێراق بە ئاژانسی هەواڵی عێراقی راگەیاند، لەسەر فەرمانی محەمەد شیاع سوودانی وەزارەتی بازرگانی لیژنەیەکی پێکهێناوە بە ئامانجی باشترکردنی فۆڕمی بەشە خۆراکی هاوڵاتییان لە رووی چەندێتی و چۆنیێتییەوە.

هاوڵاتی هەپەگە ئەنجامی چالاکی دوو ڕۆژی پێشوی بڵاوکردەوەو کوشتنی ١٧ سەربازی تورک و برینداربونی سێ سەربازی ڕاگەیاند. ئەمڕۆ ناوەندی ڕاگەیاندن و چاپەمەنی هەپەگە ئاماری چالاكییەكانی ڕۆژانی ٢ و ٣ی ئەم مانگەی لە ناوچەی زاپ و هەروەها هێرشەكانی دەوڵەتی داگیركەری توركی بۆ سەر گەریلا بڵاوكردەوە. لە ڕاگەیەندراوەکەدا هاتووە لە ئەنجامی ١٢ چالاكیی گەریلادا، لانیكەم ١٧ سەربازی تورک کوژراون و و سێ سەربازیش بریندار بوون و هەروەها سەنگەرێك و ژمارەیەك تەقەمەنی  لەناوبراون. سەبارەت بە بەکارهێنانی چەکی کیمیای و قەدەغە کراو لە لایەن دەوڵەتی داگیرکەری تورکیاوە هەپەگە بڵاویکردەوە، "سوپای داگیركەری توركیا ١٦ جار بە بۆمبی قەدەغەكراو و جارێكیش بە چەكی كیمیایی و لە هەمان كاتدا ٢٥ جار بە فڕۆكەی جەنگی و ٢٨ جار بە هێلیكۆپتەر و دەیان جار بە كاتیوشا، تانك و چەكی قورس بۆردومانی ناوچەكانی بەرخۆدانی كردووە".

هاوڵاتی لەچاوپێكەوتنێكدا لەگەڵ هاوڵاتی، رەحمان خانی بەڕێوەبەری گشتی بەنداوو كۆگاكانی ئاو لەوەزارەتی كشتوكاڵ و سەرچاوەكانی ئاو رایگەیاند: «ئاستی ئاوی بەنداوەكانی هەرێمی كوردستان باشترە گەرچی وشكەساڵیش بووە، بەنداوی دەربەندیخان لەساڵی پار یەدەگی ئاوی زیاترەو بەنداوی دوكان-یش نزیكەی مەترێك ئاستی ئاوەكەی لەساڵی پار كەمترە، ئەوەش دەخاتەڕوو لەئێستادا بەنداوی دەربەندیخان مەترسی پڕكردنی ئاوو كارپێكردنی نەماوە». دەقی چاوپێكەوتنەكە: هاوڵاتی: لەئێستادا دۆخی ئاستی ئاوی هەردوو بەنداوی دەربەندیخان و دوكان چۆنە؟  رەحمان خانی: «لەچاو بەنداوەكانی تری عێراق بەنداوەكانی هەرێمی كوردستان ئاستی ئاویان باشترە، گەرچی وشكەساڵی بووە، بەنداوی دەربەندیخان لەساڵی پار یەدەگی ئاوی زیاترەو دوكان-یش نزیكەی مەترێك ئاستی ئاوەكەی لەساڵی پار كەمترە، بەنداوی دهۆك كە بەنداوێكی بچووكترە دیسان ئەویش لەساڵی پار نزیكەی 1.5م كەمترە». هاوڵاتی: سەبارەت بە بوومەلەرزەكەی ساڵی 2017 كە زیانی بەبەنداوی دەربەندیخان گەیاند، زیانەكە چۆن بوو، چیكراوە بۆ نۆژەنكردنەوەی بەنداوەكە، هاوكارییەكانی بەغداد چی بوون؟ رەحمان خانی: «بوومەلەرزەكە زیانی بەبەنداوی دەربەندیخان گەیاند، لەكاتی خۆیدا هەم حكومەتی هەرێم لەسەر ئاستی سەرۆكایەتی ئەنجومەنی وەزیران و حكومەتی عێراقیش دیسان هاتنە سەرخەت بۆ بەپەلە چاككردنەوەی، حكومەتی هەرێم سەرەتا یەک ملیار دینارو دواتریش 2.2 ملیار دیناری بۆ تەرخانكرد، تائێستاش كاركردن بەردەوامە لەچاككردنەوەو نۆژەنكردنەوە، بەنداوەكە مەترسی پڕكردنی ئاوو كارپێكردنی نەماوە، بەڵام گرفتی تری هەیە كە لەشەستەكانەوەو لەدوای دروستكردنی بەنداوەكەوە دروستبووە ئەویش كێشەی داخلیسكان و داڕووخانی بەردە لەشانەكانی بەنداوەكە، بەردەوامین لەپشكنین و چاككردنەوە، بەسوپاسەوە رێكخراوی یونیسێف بودجەیەكی بۆ تەرخانكردوین لەكاركردندایە، لەهەوڵداین رێكخراوی UNIDO  بۆ دابینكردنی ئامێری پێویست و پلانی ئیمێرجنسی و سەلامەتی بەنداوەكەو ئەو كارانەی لەبەنداوی موسڵ بیكات بۆ دەربەندیخان و دوكان و دهۆك ئیش بكات». هاوڵاتی: بەنداوی دێوانە لەدەربەندیخان و چەندین بەنداوی دیكەی تەواونەكراو هەن، چیكراوە بۆ ئەوەی ئەو بەنداوانە تەواوبكرێن و كێشەو گرفتەكانی بەردەم تەواونەكردنی ئەو بەنداوانە چین؟ رەحمان خانی: «بەنداوی دێوانە لەتەواوبوندایە، گرفتێكی تەكنیكی هەبوو، وا دەست بەچارەسەركردنی كراوە، ئەمساڵ خوا یاربێ دەست بەخەزنكردنی ئاو دەكرێ، دەمێنێتەوە گرفتی تێڕژانی ئاوەڕۆكانی دەربەندیخان لەگەڵ وەزارەتی شارەوانی و ئیدارەی شاری دەربەندیخان لەپەیوەندین و لەسەر هێڵین بۆ چارەسەركردنی ئەو گرفتەش، چونكە ئێمە دەمانەوێ گرفتەكە بەتەواوی چارەسەر بێت نەك لەدێوانەی لادەین و بیڕێژینە سیروانەوە. بۆ ئەو بەنداوانەی تریش كە كاركردن تیایاندا وەستاوە، ئەوانەی بودجەی زۆریان پێویستە، حكومەتی هەرێم لەهەوڵی دابینكردنی بودجەدایە، ئەوانەشی بچووكن وا بەشیكیان كاریان تێدادەكرێت و لەهەوڵداین بۆ دەستپێكردنەوەی ئەوانی تریش. بەنداوەكان پێویستە بودجەی تەواویان هەبێت بۆ ئەوەی بەبێ وەستان تەواو بكرێن، دەنا بەتمویلی پچڕ پچڕو وەستاندنی كار تێیاندا زیانی زۆر بەر پرۆژەكان دەكەوێت بەهۆی باران و لافاوەوە». هاوڵاتی: ئایا گرتنەوەی رێڕەوی ئاو لەلایەن ئێران و توركیاوە هێشتا بەردەوامە، حكومەتی هەرێم چیكردووە بۆ ئەوەی ئەو كێشەیە كۆتایی بێت؟ رەحمان خانی: «بەڵێ گرتنەوەی ئاوی رووبارە هاوبەشەكان لەگەڵ وڵاتانی ئێران و توركیا درێژەی هەیە، راستە شەپۆلی وشكەساڵی تەواوی وڵاتانی ناوچەكەی گرتۆتەوە بەو وڵاتانەشەوە، بەڵام عێراق پێویستە گرفتەكانی لەگەڵ ئەو وڵاتانە بەئاشتیانەو دۆستانە چارەسەربكات، چونكە عێراق بەهۆی وشكەساڵی و كەمئاوییەوە تووشی گرفتی ژینگەیی كۆمەڵایەتی و ئابوری بووەتەوە، كوالێتی ئاو تادێت خراپتر دەبێت، كۆچكردن بۆ سەرچاوەكانی ئاو دەستیپێكردوە، ناكۆكی لەسەر بەشە ئاو لەنێوان پارێزگاكان و جووتیاران دروستبووە، بەپێی دەستوری عێراق مادەی 110 ئەركی سەرەكی حكومەتی فیدراڵیە ئەو كێشە ئاوییە سنورییانە چارەسەر بكات، ئەگەرچی تەواوی ئەو هەوڵانە دراون ئەنجامێكی وایان نەبووەو تائێستا هیچ رێككەوتنێك نەكراوە». هاوڵاتی: دۆخی بەنداوەكانی دیكە لەهەرێمی كوردستان چۆنە؟  بەنیازن چەند بەنداوی نوێ درووستبكرێت؟ رەحمان خانی: «لە هەرێمی كوردستان جگە لەو بەنداوە گەورانەی سەرەوە، چەند بەنداوێكی بچووك دروستكراون لەناوچە جیاجیاكان دابەشبوون، هێشتا بەهەموویان نزیكەی 30 ملیۆن مەترسێجا ئاویان تێدایە، بۆ ئەو ناوچانەی كە بەنداوەكانیان لێیە گرنگی خۆیان هەیەو كاریگەری وشكەساڵی كەمكردووەتەوە. سەرۆكایەتی ئەنجومەنی وەزیران و وەزارەتی كشتوكاڵ و سەرچاوەكانی ئاوی هەرێمی كوردستان بایەخی زۆر بەسەرچاوەكانی ئاو دەدەن و پلانیان هەیە لەو شوێنانەی زۆر پێویستن بەنداو دروست بكەن، لەمەش هەماهەنگیمان لەگەڵ حكومەتی فیدراڵی هەیەو داوامان لێكردوون ئەو بەنداوانەی لەهەرێمن و لەناو دیراسەی ستراتیژی ئەوانیشدا هەن بودجەیان بۆ تەرخان بكەن و هاوكارمان بن لەدروستكردنی، كە بۆ سوودی هەموانە».  

هاوڵاتی سەرۆکی ئەمەریکا لە وتارێکیدا بۆ پاڵپشتیکارانی بەڵێنی دا ئێران ئازاد بکات و گوتی خۆپیشاندەران کە دژی حکومەتی ئەو وڵاتە کاردەکەن بەم زووانە لە ئازادکردنی خۆیان سەرکەوتودەبن. ڕۆژی پێنج شەممە جۆ بایدن سەرۆکی ئەمەریکا لە کاتی پێشکەشکردنی وتارێکدا لە میانەی کەمپینەکانی بۆ هەڵبژاردنی نیوەی وەرز کە بڕیارە ڕۆژی سێشەممە بەڕێوە بچێت ڕایگەیاند "نیگەران مەبن ئێمە ئێران ئازاد دەکەین" پاشان "ئەوان خۆیان ئازاد دەکەن بەم زووانە" ی بۆ قسەکانی زیاد کرد. ئەم قسانەی بایدن لە کاتێکدا بوو ژمارەیەک لە ئامادەبوانی کەمپینەکە مۆبایلەکانیان بەرز کردبۆوە و وێنەی free iran واتە"ئێران ئازاد بکە" یان بەرز کردبۆوە. هەروەها بایدن قسەی زیاتری لەسەر ئەم بابەتە نەکرد و دیاری نەکرد چ هەڵوێستێکی نوێیان بەرامبەر ئەو توندوتیژیانەی لە ئێران ڕودەدەن دەبێت ،ڕاستەوخۆ چووەوە سەر ئەو بابەتەی کە پێشتر گفتوگۆی لەسەر ئەکرد کە ئەویش باشترکردنی چاودێری تەندروستی  جەنگاوەرە دێرینەکانی وڵاتەکەی بوو. ئەمەش لە کاتێکدایە ئیدارەی بایدن ڕووبەڕوی ڕەخنەیەکی زۆری چالاکوانانی ئەمەریکی ئێرانی بۆتەوە کە داوا لە کۆشکی سپی دەکەن هەوڵەکانی بۆ زیندوکردنەوەی ڕێکەوتنی ناوکی ئێران بەهۆی خۆپیشاندانەکانەوە بوەستێنن. لە میانی نوێترین هەوڵەکانی ئەمەریکا بۆ دروستکردنی فشار لەسەر ئێران کامالا هاریس، جێگری سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاند، وڵاتەکەی بە نیازە لەگەڵ وڵاتانی دیکە کار بکات بۆ ئەوەی ئەندامێتیی ئێران لە (کۆمیسیۆنی رەوشی ژنان) هەڵبوەشێنێتەوە، گوتیشی هەر وڵاتێک مافەکانی ژنان پێشێل بکات، پێویستە هەرگیز "رۆڵی لە هیچ دامەزراوەیەکی نێودەوڵەتی یان نەتەوە یەکگرتووەکانی تایبەت بە پاراستنی ئەو مافانەدا نەبێت." جێگەی باسە خۆپیشاندانەکانی ئێران دوای کوشتنی مەهسا ئەمیننی تەمەن ٢٢ ساڵ دەستی پێکردو بۆ ٤٩ هەمین ڕۆژ بەردەوامە و بەپێی دواین ئامارەکانی ڕێکخراوی مافی مرۆڤ لە ٤٨ شەو ڕۆژی ناڕەزاییەکاندا ٢٩٨ کەس کوژراون.

هاوڵاتی سکرتێری گشتیی ناتۆ دەڵێت، فرۆشتنی چەک لەلایەن ئێرانەوە بە رووسیا لەوانەش درۆن و مووشەکی بالیستی "مایەی قبووڵکردن نییە".   یانس ستۆڵتنبێرگ، سکرتێری گشتیی ناتۆ لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەڤانیی هاوبەشدا لەگەڵ مەولوود چاوشئۆغلۆ، وەزیری دەرەوەی تورکیا لە ئیستەنبووڵ گوتی: "ئێمە دەبینین کە ئێران درۆن دەداتە رووسیا و بیر لە ناردنی مووشەکی بالیستیش دەکاتەوە".  ستۆڵتنبێرگ گوتی، ئەمە "مایەی قبووڵکردن نییە. نابێت هیچ وڵاتێک هاوکاریی رووسیا بکات لەم جەنگە نایاساییەیدا".  بەگوێرەی ئۆکراینا، لە مانگی شوباتی ئەمساڵ، 400 درۆنی دروستکراوی ئێران "لە دژی ژێرخانی سڤیل لە ئۆکراینادا بەکارهێندراون" و دەڵێت، مۆسکۆ داوای 2 هەزار مووشەکی کردووە. هەرچی رووسیا و ئێرانن، ئەو تۆمەتانە رەتدەکەنەوە.  ستۆڵتنبێرگ لە ئیستەنبوڵ گوتی، ڤلادیمیر پووتین، سەرۆکی رووسیا "لە جەنگەکەی لە رووسیا تووشی شکست بووە، بەڵام بەشێوەیەکی تووندڕۆیانەتر وەڵامدەداتەوە".  بە گوتەی ستۆڵتنبێرگ: لە چەند هەفتەی رابردوودا، دەیان درۆن و مووشەکیان بینیوە لە سەرتاسەری ئۆکراینا بەکارهێندراون، لەنێویدا وەکو خۆی دەڵێت، لە دژی ژێرخانی ئاو و کارەبا بەکارهێندراون.  رۆژی 10ـی تشرینی یەکەمی 2022 رووسیا بە درۆن و مووشەک کیێڤی پایتەختی ئۆکراینا و ناوچە جیاجیاکانی دیکەی وڵاتەکەی کردە ئامانج. ئەوەش دوای 105 رۆژ لە وەستاندنی هێرشەکانی بۆ سەر پایتەختی ئۆکراینا هات.  دوای هێرشەکە، ڤۆلۆدیمیر زیلینسکی، سەرۆکی ئۆکراینا لە کیێڤی پایتەختەوە رایگەیاند، رووسیا درۆنی شاهیدی بەکارهێناوە کە دروستکراوی ئێرانە.

هاوڵاتی له‌ڕاگه‌یه‌ندراوێکدا چوارچێوەی هەماهەنگی پاڵپشتی تەواوی خۆی بۆ محمد شیاع سودانی، سەرۆكوەزیران دەربڕی لە بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی و پێشكەشكردنی خزمەتگوزارییەكان. چوارچێوەی هەماهەنگی لە راگەیندراوێكدا ئاماژەی بەوەكردووە، "چوارچێوەی هەماهەنگی ئەمڕۆ كۆبوونەوەی ئاسایی خۆی ئەنجامدا، بە ئامادەبوونی سەرۆكی حكومەت، بۆ تاوتوێكردنی دوایین پێشهاتە سیاسییەكانی وڵات پشتیوانی تەواو"ی دەربڕی بۆ سەرۆكوەزیران لە بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی و پێشكەشكردنی خزمەتگوزارییەكان”. چوارچێوەی هەماهەنگی ستایشی ڕێبازی حكومەت بۆ لایەنی خزمەتگوزاری كە هاوڵاتی پێویستی پێیەتی و دەستپێكردنی دروست لە جێبەجێكردنی پرۆگرامی وەزاری بۆ حكومەتی خزمەتی نیشتیمانی، جەختی لەسەر پێویستی یەكگرتوویی هەوڵەكانی سەرجەم هێزە عێراقییەكان بەمەبەستی هەڵگرتنی نادادپەروەری گەلی عێراق و گۆڕینی ڕەوشی ژیانی هەموو گەلی عێراق و چینە بێبەشەكان بەتایبەتی و بۆ پێشخستنی واقیعی خزمەتیان و بۆ هەموو گەلی سەربەرزمان

هاوڵاتی بەگوێرەی ڕاپۆرتی ژمارەیەک میدیا لەوان ئەلمۆنیتۆر، ڕێکخراوی پاکسی هۆڵەندا و ئاسیۆم تەک؛ تورکیا دەورێکی بەرچاوی هەیە لە وێران کردنی ژینگەی ناوچە کوردنشینەکانی سووریا و عێراقدا.  گۆڤاری ئاسیۆم تەک لە ڕاپۆرتێکدا هۆشداری داوە کە تورکیا هێشتا خەریکی دروست کردنی بەنداوە، سەرچاوەی ئاوی پشت بەنداوەکانیش دوو ڕووباری دیجلە و فوراتن. هاوکات ئەم دوو ڕووبارە ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە دابین کردنی ئاوی خواردنەوە و کشتوکاڵ لە عێراق و سووریا. دەستەی سەرنووسەری ئەم گۆڤارە ئاماژە دەدەن بەوەی کە بەشێکی زۆری ناوچە کوردنشینەکانی عێراق و سووریا لە نزیک سنوورەکانی ئەم دوو وڵاتە لەگەڵ تورکیا ژیانیان بە کشتوکاڵ و جووتیارییەوە بەندە و دابەزینی بەرچاوی ئاستی ئاوی ئەم دوو ڕووبارە کاریگەریی ڕاستەخۆی لەسەر ژیانیان هەیە بە تایبەت کوردەکانی سووریا. هەروەها خورشید دەلی، لێکۆڵەری پرسەکانی تورکیا، هۆشداری داوە لە خراپتربوونی وشکەساڵی و کەم بوونی ئاو لە عێراق و سووریا بەهۆی سیاسەتەکانی تورکیا و بە ئەلعەرەبیی ڕاگەیاندووە: هەرچەندە لە پێشتریشدا تورکیا هەنگاوی ناوە بۆ کەم  کردنەوەی ئاستی ئەو ئاوەی کە  دەچێتە ناو سووریا و عێراق، بەڵام ئەنقەرە لەم دواییانەدا، بە جێبەجێ کردنی پڕۆژەی گەورەتر گاریگەریی نەرێنیی زیاتری لەسەر دۆخی کەشوهەوای ئەم دوو وڵاتە هەبووە. پەیمانگای پاکسی هۆڵەندا لە چەند ڕاپۆرتێکدا باسی لە هەوڵەکانی تورکیا بۆ بڕینەوەی دارستانی ناوچە کوردستانییەکانی عێراق و سووریا کردووە. لەوان بڕینەوەی دارستانەکانی پارێزگای دهۆک لە هەرێمی کوردستان و ناوچەی کوردنشینی عەفرین لە باکووری ڕۆژئاوای سووریا. بەپێی نەخشەی مانگە دەستکردەکان کە ئەم پەیمانگایە بڵاوی کردۆتەوە، هەندێک ناوچەی باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا لە ئەنجامی سیاسەتەکانی تورکیا لە دۆخێکی مەترسیداردان. دوێنێ ئاژانسی هەواڵی فەرەنسی لە ڕاپۆرتێکدا ڕایگەیاند ئاستی ئاوی ڕووباری دیجلە لە عێراق بەشێوەیەکی بەرچاو دابەزیوە. ئه م ئاژانسه هۆشداریی دا که بەشێکی زۆری پیشەسازی کشتوکاڵی عێراق، له ناوەچەی کوردنشینی دهۆکەوه تا سنووری ئەو وڵاته لەگەڵ کەنداوی فارس، ڕووبه ڕووی قه یرانی وشکەساڵی و هەژاری بۆتەوه . ئاژانسی فرانس پرێس ڕایگەیاند، هۆکاری ئەم قەیرانە کەمبوونەوەی ئاستی ئاوی ئەو ڕووبارانەیە کە لە تورکیاوە سەرچاوە دەگرن و دەچنە ناو عێراقەوە. ئاژانس فرانس پرێس نووسیویەتی: حکوومەتی عێراق و کوردەکان، تورکیا بە هۆکاری سەرەکی کەمبوونەوەی ئاستی ئاوی ڕووباری دیجلە لە عێراق دەزانن. جووتیارانی کورد لە ناوچەی فیشخابور لە هەرێمی کوردستان بە ئەم ئاژانسەیان ڕاگەیاندووە: لە ماوەی سێ ساڵی ڕابردوودا ئاستی ئاوی ڕووباری دیجلە بەشێوەیەکی بەرچاو کەمی کردووە و کاریگەری زۆری لەسەر ژیانیان هەبووە. ئەم ئاژانسە هەواڵییە هۆشداری داوە لە ئەگەری وشک بوونی هەردوو ڕووباری دیجلە و فورات لە عێراق لە ساڵانی داهاتوودا.

هاوڵاتی بەپێی داتاکانی سەرژمێری دانیشتووان کە لە تانزانیا ئەنجامدراوە، ژمارەی دانیشتووان گەیشتووەتە ٦١ ملیۆن و ٧٠٠ ھەزار کەس، لەکاتێکدا لە ساڵی ٢٠١٢دا، ٤٤ ملیۆن و ٩٠٠ ھەزار کەس بوو. ژمارەی دانیشتوان لە تانزاینا بەڕێژەی لەسەدا ٤٠ زیادی کردووە، ئەوەیش لە میانی ١٠ ساڵی رابردوودا زیادبوونێکی بەرچاوە کە لەڕووی دانیشتوانەوە لەو وڵاتە تۆمار دەکرێت. بەپێی داتاکانی سەرژمێری دانیشتووان کە لە تانزانیا ئەنجامدراوە، ژمارەی دانیشتووان گەیشتووەتە ٦١ ملیۆن و ٧٠٠ ھەزار کەس، لەکاتێکدا لە ساڵی ٢٠١٢دا، ٤٤ ملیۆن و ٩٠٠ ھەزار کەس بوو. لە داتاکاندا ئەوە خراوەتەڕوو کە رەگەزی مێ لەسەدا ٥١ی ژمارەی دانیشتوانی تانزاینا پێکدەھێنێت. لای خۆیەوە رێکخراوی ھاریکاریکردنی منداڵان سەربە نەتەوە یەکگرتووەکان (یونیسێف) پێشبینی کردووە کە تا ساڵی ٢٠٥٠، یەک لەسەر چواری دانیشتوانی جیھان لە کیشوەری ئەفریقیابن، ئەگەر پێش نەگیرێت لە گەشەی دانیشتوانی ئێستای کیشوەرەکە.

هاوڵاتی وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، ئانتۆنی بڵینکن پیرۆزبایی لە سەرۆکوەزیرانی عێراق، محەمەد شیاع سوودانی کرد بەبۆنەی پێکهێنانی حکوومەتەکەی، هاوکات جەختی لە پەرۆشی وڵاتەکەی بۆ کارکردن لەگەڵیدا کردەوە. باڵیۆزی ئەمریکا لە عێراق، ئەلینا رۆمانەوسکی لە هەژماری تایبەتی خۆی لە تۆڕی کۆمەڵایەتیی تویتەر راگەیەندراوێکی گوتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا، نێد پرایس-ی بڵاوکردووەتەوە کە تیایدا ئاماژە بەوە دراوە ئانتۆنی بڵینکن و محەمەد شیاع سوودانی پەیوەندییەکی تەلەفۆنییان ئەنجامداوە. لە راگەیەندراوەکەدا ئاماژە بەوە دراوە کە لە میانی پەیوەندییە تەلەفۆنییەکەدا، ئانتۆنی بڵینکن پیرۆزبایی پێکهێنانی حکوومەتی عێراقی لە محەمەد شیاع سوودانی کردووە. لە بەشێکی دیکەی راگەیەندراوەکەدا ئەوە خراوەتەڕوو کە هەر لە میانی پەیوەندییەکەدا، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا جەختی لە پەرۆشی وڵاتەکەی بۆ کارکردن لەگەڵ حکوومەت و گەلی عێراق لەپێناو رێزگرتنی زیاتر لە مافەکانی مرۆڤ، زیادکردنی دەرفەتی ئابووری و پێشخستنی سەربەخۆیی عێراق لە بواری وزە و چارەسەرکردنی قەیرانی کەشوهەوادا کردووەتەوە. ئەوەش هاتووە کە ئانتۆنی بڵینکن جارێکی دیکە پابەندبوونی واشنتۆنی بۆ پشتگیریکردنی عێراق لە شکستپێهێنانی داعش کردووە. بەپێی راگەیەندراوەکە، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا پێشوازیی لە بانگەواز و بەڵێنی سەرۆکوەزیرانی عێراق بۆ بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی کردووە. وەک لە راگەیەندراوەکەدا هاتووە، ئانتۆنی بڵینکن و محەمەد شیاع سوودانی پابەندبوونی خۆیان بە رێککەوتنی چوارچێوەی ستراتیژی نێوان ئەمریکا و عێراق و بەرژەوەندییە هاوبەشەکانیان لە پاراستنی ئاسایشی عێراق و سەقامگیریی و سەروەرییەکەی دووپات کردووەتەوە. رۆژی ٢٧ی تشرینی یەکەم، کاندیدی هاوپەیمانی چوارچێوەی هەماهەنگیی، محەمەد شیاع سوودانی متمانەی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراقی بەدەستهێنا و بوو بە سەرۆکوەزیرانی عێراق.

  عەمارعەزیز   سێوی بەرواری باڵا لەسنوری بادینان لەرووی رەنگ و تامەوە بەناوبانگە، ئەمساڵ بەهۆی هاوردەكردنی سێو لەدەرەوە لەلایەك و بێ‌ بارانی لەلایەكی تر زیانێكی زۆر بەر خاوەن باخەكانی سێو كەوتووە. هەوار سەعید، خاوەنی شەش باخی سێوە لەگوندی خشخاخا لەسنوری ناحیەی كانێ ماسێ بەهاوڵاتی وت: «ئەمساڵ لەو شەش باخەی بەرهەمەكەی نۆ تۆن بووە، تائێستا پێنج تۆنم فرۆشتووە ئەوەی تر ماوە، بەگشتی جوتیارەكان لەسەدا 50  بەرهەمی خۆیان فرۆشتووە، زۆرجار كیلۆیمان داوە بە 180 دینار، ئێمە لەو خەرجیەی دەیكەین زۆرجار زیان دەكەین، دەیان ساڵە بەرپرسان بەڵێنی بێ كردار دەدەن و دەڵێن سێوەكانی بەرواری باڵا رەوانەی دەرەوە دەكەین یاخود دەیكەین بەشەربەت و دەیان قسەی تر، بەڵام هەمووی بێسوود بووە». وتیشی: «زیاتر لە 200 جوتیار لەسنوری ناحیەكە هەن كە هەریەكێك بەلایەنی دوو تاسێ باخی سێویان هەیە، ساڵانە سەدان تۆن سێو لەبەر دارەكان رزیو دەبن و بێ ناز ماونەتەوە». هەموو ساڵێك لەكاتی پێگەیشتنی سێوەكانی ناوچەی بەرواری باڵا جوتیارەكانی گلەیی ئەوەیان دەكرد كە هیچ شوێنێكیان نیە سێوەكانیان لەڕزین بپارێزن، بۆ ئەمساڵ فەرمانگەی چاندن لەدهۆك دوو ساردكەرەوەی لەسنوری ناحیەی كانی ماسی داناوە تاجوتیارەكان سێوەكانی خۆیان لەو دوو ساردكەرەوەیە دابنێن، بەڵام جوتیارەكان دەڵێن ئەو دوو ساردكەرەوەیە بەشێ بەرهەمی دوو تا سێ جوتیار دەكات ئەی ئەوانی تر چی بكەن؟ هەوار سەعید دەڵێت: « ئەو دوو ساردكەرەوەیە تەنیا بۆ چەند جوتیارێک بووە، ئەی ئەو جوتیارانەی تر چی بكەن،  ئەوەی حكومەت كردویەتی چارەسەر نیە تەنیا رازی كردنە و تا لەمیدیا بڵێن ئێمە كێشەی جوتیارەكانی سێومان چارەسەركرد». ئەحمەد جەمیل، بەڕێوەبەری گشتی فەرمانگەی چاندن لەپارێزگای دهۆك بەهاوڵاتی راگەیاند: «دوو ساردكەرەوەمان لەسنوری ناحیەی كانی ماسی لەسنوری قەزای ئامێدی جێگیركردووە، هەر ساردكەرەوەیەك 300 تۆن سێو لەخۆی دەگرێت، هەرجوتیارێك بێەوێت دەتوانێت بەبێ بەرامبەر سێوەكانی خۆی لەو ساردكەرەوانە دابنێت، لەپلانیشماندایە ژمارەی ساردكەرەوەكان زیادبكەین تاوەكو زۆرترین جوتیار سوود لێیوەربگرن» وتیشی»بەرهەمی سێو بۆ ئەمساڵ سەرووی چوار هەزار تۆن دەبێت، بەروارد بەپارساڵ زۆر زیاد بووە، پارساڵ رێژەیەكی زۆر كەممان هەبوو، بۆ فرۆشتنیان لەبازاڕەكان، باجمان لەسەر سێوی دەرەوە زیاد  كردووە، بۆهەر كێلویەك بڕی 500 دینار باج زیادكراوە، هەروەها بۆ ساڵی ئایندە كارگەیەكی دروستكردنی شەربەتی سێو تەواو دەبێت، ئەمەش وادەكات چیتر سێوەكانی بەرواری باڵا بێ ناز نەمێننەوە. ئەحمەد جەمیل دەڵێت: بەنیازن بەرهەمی سێوە رەوانەی دەرەوە بكەن و  لەگەڵ وەزارەت قسەمانكردوە لەڕێگای چەند كۆمپانیەك سێوەكانی سنوری پارێزگای دهۆك بازاڕێكی باشیان بۆ  بكەینەوەو رەوانەی دەرەوەی بكەین، لەسەر ئاستی ناوخۆش ئەمساڵ چەند بازاڕێكی ناوخۆییمان لەچەند شوێنێكی دهۆك كردووەتەوە ئەوەش بەئامانجی قازانجكردنی جوتیارەكانمان هەروەها پاراستنی بەرهەمی خۆمان بەتایبەت سێو لەڕزین و خراببوون». هاوكات كاوار سەعید، خاوەنی سێ باخچەی سێوە لەگوندی مایێ سەر بەناحیەی كانێ ماسی بەهاوڵاتی وت:»سەرووی 500 داری سێوم هەیە، ئەمساڵ بەرهەمەكەی گەیشتووەتە 400 تۆن، هەموشی سێوی پلە یەكە، بەڵام لەبازاڕدا  كێلوی بە 200 تا 500 دینارە، بەو نرخە جگە لەماندوبوون و خەرجكردنی كرێی كرێكارو كرێی گواستنەوە هیچ بۆ ئێمە نامێنێتەوە، ئەوە حاڵی هەموو جوتیارێكە،، هاوكاری جوتیار ناكرێت».