هێمن مەحموود پیاوێكی ئاینی تەمەن ٩٢ ساڵە، تاك و تەرا وێنەی هەیە، بەدەگمەن قسە دەكات، لێدوان بۆ هیچ میدیا و شوێنێك نادات، سیاسییەكان نابینێت و هەڵوێستی لایەنگرانەی بۆ هیچ حزبێكی سیاسی نییە، تەنانەت شوێنكەوتوانیشی بەكەمی دەیبینن، لەشوێنی نیشتەجێبوونی خۆی ناجوڵێت و بەشداری هیچ مەراسیم و بۆنەو یادكردنەوەیەكی ئاینی و تەنانەت مەزهەبیش ناكات، بەڵام سەرەڕای هەموو ئەمانە لەگەڵ پاپای فاتیكان كۆدەبێتەوە و سیاسییە بیانییەكانی نەتەوەیەكگرتووەكان دەبینێت و بۆچوونی تایبەتی لەسەر پرۆسەی سیاسی عێراق هەیەو هەمیشە لەدوایین ساتدا دەستوەردان دەكات و بڕیاری گرنگ دەدات و چارەنووسی دۆخەكە بەلایەكدا دەخات، قسەو بۆچوونەكانی لەلایەن كوردو سوونەكانیشەوە رێزلێگیراوەو شوێنی تایبەتی هەیە. ئەو پیاوە مەرجەعی گەورەی شیعەكان (عەلی سیستانی)یە. عەلی حوسێنی سیستانی، لەساڵی ١٩٣٠ لەشاری مەشهەدی ئێران لەدایكبووە، ئێستا لەشاری نەجەف دەژی و لەدوای مردنی (ئەبولقاسم خوئی) مەرجەعییەی زانستی ئایینی حەوزەی نەجەفی گرتەدەست. لەدوای داگیركردنی عێراقیش لەساڵی ٢٠٠٣ لەلایەن ئەمریكاوە رۆڵە مێژوویی و سیاسییەكەی بەدیاركەوت و لەوكاتەوە تائێستا هەڵوێست و فەتواكانی بەبێ مشتومڕ لەلایەن شوێنكەوتوانییەوە جێبەجێدەكرێت. فەتواكانی سیستانی كاریگەرییەكی گەورەیان كردۆتەسەر دۆخی عێراق، بۆ نموونە لەساڵی ٢٠٠٣ فەتوای دا كەس شەڕ لەگەڵ هێزەكانی ئەمریكاو بەریتانیا نەكات، هاوكات لەگەڵ سەرەتاكانی هەڵبژاردنیشدا لەدوای ٢٠٠٣ەوە فەتوایدا لەهەڵبژاردنەكاندا پێویستە شیعەكان دەنگ بەهاوپەیمانێتی شیعەكان بدەن، بەڵام لەچەند هەڵبژاردنی رابووردوودا پشتگیری هیچ لایەنێكی نەكردو خۆی بەدوورگرت لەهەڵبژاردنەكان، لەگرنگترین فەتواشی ئەو كاتە بوو كە خەریكبوو رێكخراوی تیرۆریستی داعش دەگەیشتە بەغدا لەساڵی ٢٠١٤، هەر بۆیە فەتوای جیهادی دەركردو بەو هۆیەشەوە (حەشدی شەعبی) درووستكرا، كە شیعەكان توانیان بەهۆیەوە عێراق كۆنترۆڵ بكەنەوەو نەهێڵن دەسەڵاتیان لەدەست دەربچێ. وەنەبێت هەمیشە سەد لەسەد بۆچوونەكانی سیستانی لەناو كۆمەڵگای شیعەدا شوێنی خۆیان گرتبێت، بەتایبەت لەبارودۆخە سیاسییەكەدا، بەڵكو هەندێكجار بۆچوونەكانی نەیانپێكاوەو جەماوەریان لەدەوری خۆی كۆنەكردۆتەوە، بەتایبەت لەدوایین هەڵوێستیدا لەهەڵبژاردنی پێشوەختەی ساڵی رابووردوودا مەرجەعیەت داوایكرد خەڵكی بەشداری دەنگدان بكەن، كەچی بەپێچەوانەوە خەڵكێكی كەم بەشداریان كرد و ێژەی بەشداری نەگەیشتە لەسەدا ٣٥، كە ئەمەش بەشكستێك بۆ هەڵوێستەكانی سیستانی دانرا. بەپێی بۆچوونی زۆرینەی ئەوانەی كەچاودێری بارودۆخی عێراق و هەڵوێستی مەرجەعیەتی باڵای شیعەكان بەتایبەت (سیستانی) دەكەن بەتایبەت لەچەند ڕۆژی رابووردودا ئەوەبوو كە رێگەی لەهەڵگیرسانی جەنگی ناوخۆیی شیعەكان گرت و ئاوێكی بەو ئاگرەدا كرد كە لەناوچەی سەوز لەنێوان لایەنگرانی موقتەدا سەدرو حكومەت و چوارچێوەی هەماهەنگیدا هەڵگیرسابوو، كە بەهۆی ئەو شەڕەوە زیاتر لە ٣٠ كەس كوژران و سەدانی دیكەش برینداربوون. لەو بارەیەوە ئاژانسی هەواڵی رۆیتەرز لەراپۆرتێكدا بەناونیشانی» چۆن پیاوێكی ئایینی تەمەن ٩٢ ساڵ جارێكی دیكە رێگری كردەوە لەخلیسكانی عێراق بۆ ناو شەڕێكی خوێناوی؟»، نامەیەكی سیستانی بۆ سەدر ئاشكرا دەكات و نهێنی پشتەوەی راگرتنی پێكدادانەكانی ناوچەی سەوز ئاشكرا دەكات و ئاماژە بەوەدەكات بەرپرسێكی چوارچێوەی هەماهەنگی بەئاژانسەكەی راگەیاندووە ئەگەر نوسینگەی سیستانی نەبوایە، موقتەدا سەدر كۆنفرانسە رۆژنامەوانییەكەی بۆ راگرتنی شەڕەكە نەدەكرد. بەپێی راپۆرتەكە « كاتێك لێدوانێك لە لایەن پیاوێكی ئایینی عێراقی لەئێران كازم حائیری» دۆخەكەی گەیاندە لێواری جەنگ، تەنیا یەك كەس هەبوو بتوانێت ئەوە بوەستێنێت، ئەو كەسەش پیاوێكی ئایینیی شیعەی تەمەن ٩٢ ساڵ بوو كە جارێكی دیكە سەلماندی بەهێزترین پیاوە لەوڵاتەكەی». رۆیتەرز ئاماژەی بەوەشكردووە: « ئایەتوڵڵا عەلی سیستانی بەئاشكرا هیچ قسەیەكی لەسەر گرژی و پێكدادانەكانی ئەم دواییەی عێراق نەكردووە، بەڵام بەرپرسانی حكومی ئاماژەیان بەوەكردووە هەڵوێستی سیستانی رێگریكرد كەدۆخەكە لەدەست دەربچێت». هاوكات بەرپرسێكی حكومەتی عێراقی دەڵێت: « سیستانی نامەیەكی بۆ موقتەدا سەدر ناردووە و تێیدا ئاماژەی بەوەكردووە، ئەگەر تووندوتیژییەكان نەوەستێندرێن ئەوا خۆی بەیاننامەیەك دەردەكات و داوای راگرتنی پێكدادانەكان دەكات، ئەمەش وایدەكرد سەدر لاواز دەربكەوێت، لەگەڵ ئەوەشدا وەها دەردەكەوت كە ئەوە موقتەدا سەدرە ئەو خوێنڕێژییەی لە عێراق دەستپێكردووە». هاوكات بەرپرسێكی لایەنەكانی نزیك لە ئێران ڕاگەیاندووە، ئەگەر نووسینگەی سیستانی نەبوایە، «موقتەدا سەدر كۆنفرانسە رۆژنامەوانییەكەی بۆ راگرتنی شەڕەكە نەدەكرد». هەردوابەدوای پێكدادانەكان، نوێنەری سیستانی سەردانی پرسەی كوژراوەكانی كردو رایگەیاند عەلی سیستانی لەم دۆخە نیگەران و دڵتەنگە، ئیدانەی ئەم ڕەفتارە ناشیرینەدەكات و پرسەو سەرەخۆشی خۆی ئاراستەی كوژراوەكان دەكات. ئەم هەڵوێستەی سیستانی ئیدی هەموو ئەگەرەكانی لەبارەی قسەنەكردنی سیستانییەوە لەسەر رووداوەكان یەكلاكردەوەو سەلماندی كە سیستانی دژی جەنگ و دووبەرەكییە. دەستوەردانی سیستانی لەدواین ساتدا جارێكی دیكەش ئەوەی سەلماندەوە هەرچەندە سیاسییە شیعەكانی عێراق مەرجەعیەتەكانیان جیاوازبێت، بەڵام دواجار ناتوانن لەقسەی ئەو پیاوە ٩٢ ساڵە دەرچن كە بەبێدەنگی لەكونجێكی كۆڵانەكانی نەجەفدا ژیان بەسەردەبات و وەك ئەو درووشمەی بەرزی كردۆتەوە ئارامی و ئاسایشی عێراق بەگشتی و ناوچە شیعەنشینەكان بەتایبەتی لەلایەن ئەوەوە هێڵی سوورەو نابێت تێكبدرێت. ئەوەی جێگای ئاماژەیە زۆرینەی سەدرییەكان پەیڕەویان لەحائیری نەكردووە كەوازهێنانی خۆی لەمەرجەعیەت هێناو داوایكرد شوێنكەوتوانی پەیڕەوی عەلی خامنەیی رابەری شۆڕشی ئێران بكەن، هەر ئەمەش موقتەدا سەدری توڕەكرد و وازهێنانی خۆی لەسیاسەت راگەیاند، بەڵكو پەیڕەوییان لە عەلی سیستانی كردووەو هەمیشە بەوە تەماشایان كردووە كەئەم مەرجەعیەتە خوێنی عێراقییانەی تیادایە تاوەكو ئەو مەرجەعانەی دیكە كە داوادەكەن پەیڕەوی لەمەرجەعە ئێرانییەكان بكەن، هەر ئەمەش وادەكات زۆرینەی شیعەكان بەگوێی حائیری نەكەن و بەدوای خامنەیی نەكەون، بەڵكو بەدوای سیستانی بكەون. بەبڕوای زۆرێك لەچاودێران هەرچەندە دەستوەردانی سیستانی رێگەی لەڕشتنی خوێنی عێراقییەكان گرت لەكاتی ئێستادا، بەڵام ئەمە چارەسەری ئەو گرفتە ناكات كە ئێستا لەئارادایە و ناتوانێت هێمنی ئەو كۆمەڵگایە تاسەر بپارێزێت كە زۆرینەی گرووپەكانی چەكیان بەدەستەو دەوڵەت و هێزی دەوڵەت تیایدا لاوازەو دەسەڵات لەدەرەوەی دەوڵەتەوەیەو بەدەستی ئەو پیاوە ئاینیانەوەیە كەزیاتر مەیلیان بۆ ئێران هەیە. هاوكات بەهۆی هەڵكشانی تەمەن و ئەگەری مردنی تائێستا هیچ جێگرەوەیەك بۆ سیستانی نییەو مەترسی ئەوە دەكرێت كە دوای ئەو كەسایەتییەكی وەها نەبێت زۆرینەی زۆری شیعەكان و تەنانەت مەزهەب و نەتەوەكانی دیكە رێزی بگرن و بەگوێی بكەن، بۆیە هەمیشە ئەگەری پێكدادان و تەقینەوەی ناكۆكییەكان لەئارادایە. بەڵام ئەوەی جێگەی سەرنجە لەپەیوەندی نێوان سیستانی و موقتەدا سەدر ئەوەیە كە هەمیشە مەرجەعیەتی نەجەف بەتایبەتیش سیستانی بەلای سەدرەوە جێگای رێزبووە، هەرچەندە سەدر بەپێچەوانەی مەرجەعیەتەوە سیاسەتكردنی هەڵبژاردووە، بەڵام هێشتا پەیوەندیی بەهێزی لەگەڵ سیستانی هەیە، بەجۆرێك لەكاتێكدا مەرجەعیەت دەرگای بەڕووی سیاسییەكاندا داخستووە، كەچی سیستانی بەچاوپۆشین لەبۆنەی سەردانەكانی پێشوازی لەموقتەدا سەدر كردووە. ئێستا كە ئیدی چەكەكان خاوبوونەتەوەو فەتواو دەستوەردانی پیاوە ئاینییەكان شیعەكانیان كۆنترۆڵكردووە، هەموو چاوەكان لەسەر قۆناغی داهاتووی عێراقن كەئایا ململانێكان بەكوێ دەگەن و سیاسییەكان ئەوە تێكدەدەن كە مەرجەعەكان بونیاتیان ناوە یاخود بەگوێیان دەكەن و حكومەتی نوێ و دەوڵەتێكی نوێ بونیات دەنێن.
هاوڵاتی بهڕێوهبهری گشتی وهبهرهێنانی سلێمانی ڕایدهگهیهنێت فهرمانگهکانی حکومهت بهباشی دهسهڵاتهکانیان بهکارنههێناوه، ئاماژه بهوهشدهکات ٣٥ پرۆژه لهسلێمانی کارهکانیان لهفهرمانگهکانی حکومهت کارهکانیان خاوببوونهوه. لهوبارهیهوه عەزیز سەعید بەڕێوەبەری گشتیی وەبەرهێنانی سلێمانی لەلێدوانێكدا بۆ هاوڵاتی وتی:"ئەو 55 پرۆژەیەی دەستبەكاركردنیان كراوە بە تەواوی ڕانەگیرابوون، 20 پرۆژەیان نوێن و 35 پرۆژەش كارەكانیان لەفەرمانگەكانی حكومەتی هەرێم خاو ببوونەوە، قوباد تاڵەبانی پێی وتین دەبێت بەزووترین كات تەواو بكرێن". بەڕێوەبەری گشتی وەبەرهێنانی سلێمانی وتیشی:"پرۆژەكان هەلی كار و خزمەتگوزاری زیاتر دەكەن لەپارێزگای سلێمانی، كە بریتیت لە پرۆژەی نیشتەجێبوون و گەشتوگوزار و كشتوكاڵی، هەموو فەرمانگەكانیش سەرقاڵی دیراسەكردنن تا رێوشوێنەكان ئاسانتر بكەن". عەزیز سەعید دەڵێت:"فەرمانگەكانی حكومەت بەباشی دەسەڵاتەكانیان بەكارنەهێناوە بۆیە پرۆژەكان بەسستی بەڕێوەدەچون و بەشێكیشیان ڕاگیرابوون، قوباد تاڵەبانی بەڕوونی بەبەڕێوەبەرەكانی وت هەركەسێك كارەكانی خۆی ناكات كەسی دیكە دەهێنینە شوێنیان".
.jpg)
سەركۆ جەمال بۆ دەستپێكردنەوەی پرۆژەكان لەپارێزگای سلێمانی جێگری سەرۆكی حكومەتی هەرێم فشار لەوەبەرهێنەران دەكات بەزوویی كارەكانیان تەواو بكەن، سەرچاوەیەكیش لەشارەوانی سلێمانی دەڵێت لەئێستادا هەر وەبەرهێنێك كاتێك پرۆژەیەكی وەبەرهێنانی پێدەدرێت لەبەرامبەردا دەبێت پرۆژەیەك لەپارێزگای سلێمانی جێبەجێ بكات. سەرچاوەیەك لەیەكێتی بەڵێندەرانی كوردستان بە هاوڵاتی وت:" بەشێكی زۆری وەبەرهێنەران دەیانەوێت دەستبكەنەوە بە كاركردن لە پرۆژەكانیاندا، لە شارەوانی و فەرمانگەكانیش رۆتیانی زۆر بۆ وەبەرهێنەران دروست دەكرا، و قوباد تاڵەبانیش فشاری كردووە دەست بە پرۆژەكان بكرێتەوە، كە پرۆژەی خانووبەرە و كارگە و گەشتیاری و كشتوكاڵی تێدایە". وتیشی:" لەلایەن خودی وەبەرهێنەرەكانەوە پارە بۆ پرۆژەكان دابین دەكرێت، وەك پرۆژەكانی نیشتەجێبوونی مایۆركا و شاری ئارام و پرۆژەی گەشتیاری و هۆتێل و نەخۆشخانەی ئەهلی تێدایە". ئاماژەی بۆ ئەوەشكرد:"ئێستا 55 پرۆژە ئەگەر بكەوێتەوەكار ئەوا نزیكەی 50 هەزار هەلیكار لەسلێمانی دەڕەخسێت". هاوكات، ئازاد محەمەد سەرۆكی ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی ڕایگەیاند: "هەموو هەوڵێك دەدەین بۆ ئەوەی رۆتین نەهێڵدرێت و دامودەزگاكانی حكومەت لەسلێمانی كاراتر بكرێت". وتیشی:" 370 پرۆژەی وەبەرهێنان لەپارێزگای سلێمانی بۆ جێبەجێكردن پێشكەش كراون، هەوڵدەدەین كارەكانیان خێرا بكرێت و ڕێگرییەكان نەهێڵدرێت". عەزیز سەعید بەڕێوەبەری گشتیی وەبەرهێنانی سلێمانی لەلێدوانێكدا بۆ هاوڵاتی وتی:"ئەو 55 پرۆژەیەی دەستبەكاركردنیان كراوە بە تەواوی ڕانەگیرابوون، 20 پرۆژەیان نوێن و 35 پرۆژەش كارەكانیان لەفەرمانگەكانی حكومەتی هەرێم خاو ببوونەوە، قوباد تاڵەبانی پێی وتین دەبێت بەزووترین كات تەواو بكرێن". بەڕێوەبەری گشتی وەبەرهێنانی سلێمانی وتیشی:"پرۆژەكان هەلی كار و خزمەتگوزاری زیاتر دەكەن لەپارێزگای سلێمانی، كە بریتیت لە پرۆژەی نیشتەجێبوون و گەشتوگوزار و كشتوكاڵی، هەموو فەرمانگەكانیش سەرقاڵی دیراسەكردنن تا رێوشوێنەكان ئاسانتر بكەن". عەزیز سەعید دەڵێت:"فەرمانگەكانی حكومەت بەباشی دەسەڵاتەكانیان بەكارنەهێناوە بۆیە پرۆژەكان بەسستی بەڕێوەدەچون و بەشێكیشیان ڕاگیرابوون، قوباد تاڵەبانی بەڕوونی بەبەڕێوەبەرەكانی وت هەركەسێك كارەكانی خۆی ناكات كەسی دیكە دەهێنینە شوێنیان". هاوكات سەرچاوەیەك لەسەرۆكایەتی شارەوانی سلێمانی بە هاوڵاتی وت:"نزیكەی ساڵێكە بەپێی بڕیارێكی نوێی شارەوانی، هەر بەڵێندەر یاخود وەبەرهێنێك كاتێك زەوییەكی بۆ وەبەرهێنان و پرۆژە پێدەدرێت لەبەرامبەردا دەبێت پرۆژەیەك جێبەجێ بكات، بەوەش جموجوڵی ئابوری و بازرگانی لەسلێمانی دەستپێدەكاتەوە". وتیشی:"بۆ نمونە پرۆژەی یەكتربڕی باخی بەختیاری كە لەماوەی ڕابردوودا كە لەلایەن دەروێشەكانی تەكیەی شێخ نەهرۆ كەسنەزانی گرفتی بۆ دروستكرا، ئێستا دەستكراوەتەوە بە پرۆژەكەو لەلایەن بەڵێندەرەكەوە دروست دەكرێت و حكومەتی هەرێم پارەی بۆ دابین نەكردووە".
هاوڵاتی وهزیری پاراستنی هاوڵاتیانی یۆنان ئاشکرای دهکات بۆ رێگریکردن لە پەڕینەوەی کۆچبەران، یۆنان بڕیاری داوە 140 کیلۆمەتری دیکە بۆ ئەو دیوارە کۆنکرێتییە زیاد بکات، کە لەسەر رووباری مەریچ لەسەر سنووری تورکیا دروستیکردووە. لهوبارهیهوه تاکیس تیۆدۆریکاکۆس، وەزیری پاراستنی هاووڵاتییانی یۆنان رۆژی سێشەممە 6ی ئەیلوولی 2022، سەردانی ناوچەی مەریچ-ی لەسەر سنووری نێوان یۆنان - تورکیا کرد و رایگەیاند، بە درێژایی 40 کیلۆمەتر لە رووباری مەریچ دیوار دروستکراوە، ئەو دیوارە 140 کیلۆمەتری دیکەی بۆ زیاد دەکرێت. تیۆدۆریکاکۆس بەبێ ئەوەی ناوی هیچ لایەنێک بێنێت، گوتی، "پڕۆژەکە دژی ئەوانەیە بۆ بەرژەوەندییەکانی خۆیان وەبەرهێنان لە ئازارەکانی خەڵکدا دەکەن و دەیانەوێت کۆچکردن وەک چەکێک لە دژی ئەوروپا بەکاربهێنن." ئهمهش لهکاتێکدایه حکومەتی یۆنان هەروەها دەیەوێت سیستمی چاودێری لە ناوچەی سنووری باشتر بکات و 250 پاسەوانی نوێ لەسەر سنوور جێگیربکات.
هاوڵاتی بهڕێوهبهری مۆزهخانهی ئادیامان له باکوری کوردستان ئاشکرایکرد له شاری مێژوویی پێڕا کە یەکێکە لە پێنج شاری گەورەی شانشینی کۆماجینی و لە ساڵی ٢٠٠١ەوە کارهکانی کنهوپشکنین تیایدا دەستی پێ کردووە، ئێسکەپەیکەری چوار گەنج لەناو گۆڕێکدا دۆزرایەوە کە مێژووەکەیان بۆ هەزار و ٨٠٠ ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە. بەڕێوبەری مۆزەخانەی ئادیامان، مەهمەت ئاڵکان لە لێدوانێکیدا به ئاژانسی ئانادۆڵۆی تورکیای ڕاگهیاند، کارەکانی کنەوپشکنین کە لە ساڵی ٢٠٠١ەوە لە شاری مێژوویی پێڕا دەستی پێ کردووە، بەردەوامە. مەهمەت ئاڵکان ئاماژەی بەوە دا کە لە چوارەمین رۆژی قۆناغی دووەمی کارەکانی کنەوپشکنینی ئەمساڵدا گۆڕێکی جۆری سندوقی دۆزرایەوە و گوتی: "گۆڕەکە کە لە شێوەی سندوقێکدابوو بە قەپاغێک داپۆشرابوو، کاتێک قەپاغی سندوقەکەمان لابرد، ئێسکەپەیکەری چوار مرۆڤمان دۆزییەوە. پێمان وایە مێژووی ئەم ئێسکەپەیکەرانە دەگەڕێتەوە بۆ هەزار و ٨٠٠ ساڵ لەمەوبەر". بەڕێوبەری مۆزەخانەی ئادیامان، مەهمەت ئاڵکان روونیشی کردەوە کە کارەکانی کنەوپشکنین بە پاڵپشتی ئیدارەی تایبەتی پارێزگاکە و دەزگای مێژووی تورکیا بەردەوامە و گوتی: "لێرەدا لەگەڵ تیمیکدا کە پێکهاتوون لە ٣٠ کەس بەردەوامین لە کارەکانمان. لە ماوەی سێ مانگی داهاتوودا، کاری زۆر گرنگ ئەنجام دەدەین". ناوبراو رایگهیاند که ژمارهی سهردانیکهران لە سایەی کارهکانیانهوه زیادی کردووه و گوتی: "ژمارهی سهردانیکهرانمان ئهمساڵ زۆر زیادی کردووە، سهردانیکەرمان ههیه که دێن بۆ ئێرە بۆ ئەوەی لە نزیکەوە کارەکان ببینن. له کاتێکدا له ساڵانی رابردوودا، ١٠ ههزار سهردانیکەرمان ههبووه. دەبینرێت کە ئەمساڵ ژمارەی سەدانیکەرانمان بۆ ٢٣ هەزار زیادی کردووە".
.jpg)
نێچیرڤان بارزانی، سهرۆكی ههرێمی كوردستان، پێشوازی له خاتوو باربارا لیف یاریدهدهری وهزیری دهرهوهی ئهمهریكا بۆ كاروباری ڕۆژههڵاتی ناوهڕاست و شاندێكی یاوهری كرد. له كۆبوونهوهیهكدا كه خاتوو ئالینا ڕۆمانۆوسكی، باڵیۆزی ئهمهریكا و بهڕێز كونسولی گشتیی ئهمهریكا له ههرێمی كوردستان و ژمارهیهك له دیپلۆماتكارانی ئهمهریكی ئامادهی بوون، پهیوهندییهكانی ئهمهریكا لهگهڵ عێراق و ههرێمی كوردستان، دوایین پێشهاتهكانی دۆخی سیاسیی عێراق و ههوڵی تێپهڕاندنی سهختییهكان، پهیوهندیی ههولێر ـ بهغدا و كێشهكانی نێوانیان تاوتوێ كران. خاتوو لیف، دووپاتی كردهوه كه ئهوان لێرهن بۆ جهختكردنهوه له پهیامی پابهندییان به پهیوهندییهكانی ئهمهریكا لهگهڵ عێراق و ههرێمی كوردستان، ههروهها گوتی ئهمهریكا به گرنگی و بایهخێكی زۆرهوه لهو پهیوهندییانه دهڕوانێت و ههموو پشتگیرییهكی وڵاتهكهی بۆ بهرقهراربوونی ئارامی و سهقامگیریی سیاسی له عێراق دووپات كردهوه. لای خۆیهوه نێچیرڤان بارزانی، وێڕای سوپاس و پێزانین بۆ هاوكاری و پشتگیرییهكانی ئهمهریكا له عێراق و ههرێمی كوردستان، دووپاتی كردهوه كه كێشهكانی عێراق به پهراوێزخستنی هیچ هێز و لایهنێكی سیاسی چارهسهر نابن و پێویسته پێكهاتهكانی عێراق به گفتوگۆ و لێكگهیشتن، شێوازێك بۆ پێكهوژیان و پێكهوهههڵكردن بدۆزنهوه. بهڕێزیان ههروهها چارهسهركردنی كێشهكانی ههولێر ـ بهغدا و ههبوونی یاسای دابهشكردنی داهاتهكان و نهوت و گازی به كلیلی چارهسهری كێشهكانی عێراق و ئارامی و سهقامگیریی سیاسیی وڵات له قهڵهم دا، ههروهها جهختی لهوه كردهوه كه عێراق بۆ چارهسهركردنی كێشهكانی پێویستی به گفتوگۆ و لێكگهیشتنی لایهنه سیاسییهكان و پێكهاتهكانی و پشتگیریی وڵاتی دۆست ههیه. پهیوهندییهكانی عێراق و ههرێمی كوردستان لهگهڵ وڵاتانی دراوسێ، دۆخی ناوخۆی ههرێمی كوردستان و گرنگیی یهكڕیزیی لایهنه كوردستانییهكان، ڕهوشی ناوچهكه بهگشتی و چهند پرسێكی جێبی بایهخی هاوبهش، لایهنێكی دیكهی كۆبوونهوهكه بوو.
هاوڵاتی / تایبهت دهستگیركردنی ئهو كهسانهی زهوی و زاری حكومهتیان داگیر كردوهو پارهیان له بازاڕی دۆلارهكهی سلێمانی سپی كردوهتهوه لهسلێمانی بهردهوامیی ههیهو سهرۆكی لیژنهی شارهوانی و گواستنهوه و گهیاندن و گهشتوگوزار لهپهرلهمانی كوردستان دهڵێت، ئهو كهسانهی زهوییان داگیركردووه سهرجهمیان دهستڕۆیشتوو بوون. لهبارهی سپی كردنهوهی پارهوه جهبار گۆران وتهبێژی بازاڕی ئاڵوگۆڕی دراو لهسلێمانی بههاوڵاتی راگهیاند:»ئهو كهسانهی بهتۆمهتی سپیكردنهوهی پاره دهستگیركراون ژمارهیان 12 كهسهو ئێمه كهسیان ناناسین، لهكاتێكدا بازاڕی دۆلارهكه ههمووی یهكتر دهناسن، دواتر بۆمان ئاشكرابوو كه كارمهندی ژمارهیهك بانكن و لهیهك كاتدا دهستگیر نهكراون». لهبارهی داگیركردنی زهوی زاری حكومهتیشهوه لوقمان حهمهد، سهرۆكی لیژنهی شارهوانی و گواستنهوه و گهیاندن و گهشتوگوزار لهپهرلهمانی كوردستان به هاوڵاتی وت:» ئهو كهسانهی زهوییان داگیركردووه سهرجهمیان دهستڕۆیشتوو بوون و هاووڵاتی ئاسایی ناتوانێت زهوی داگیربكات، بۆیه پێویسته پهرلهمان لهسهر ئهو پرسه بێتهدهنگ و ئێمهش كهڕاپۆرتهكهمان تهواوكرد پێشكهشی پهرلهمانی دهكهین». ههڵمهتی دهستگیركردن لهپارێزگای سلێمانی و ناوچهكانی دهوروبهری لهكاتێكدایه، تهنها لهپارێزگای سلێمانی زیاتر له 65 ههزار پارچه زهوی و موڵكی گشتی زیادهڕهوییان لهسهركراوهو لهبری پرۆژهی خزمهتگوزاری كراون بهپرۆژهی تایبهت و بازرگانی، كه بهشێك لهو زهویانه بۆ پارك و باخچه و قوتابخانه و نهخۆشخانه دابینكراون. لهم لینكهوه راپۆرتێك لهو بارهیهوه بخوێنهرهوه
دادگـــای باڵای فـــیـــدراڵی عێراق رهتیكردهوه ئهم خوولهی پهرلهمانی عێراق ههڵبوهشێنێتهوه و به پێچهوانهی دهستووری عێراق ناوی دهبات. دهقی بهیاننامهكهی دادگای باڵای فیدراڵی عێراق دادگای باڵای فیدراڵی بڕیار لەسەر دۆسیەی ژمارە 132 و یەکەکانی / فیدراڵی / 2022 دەدات دادگای باڵای فیدراڵی ئەمانە لەبەرچاو دەگرێت: 1-ئەندامانی ئەنجوومەنی نوێنەران، دوای هەڵبژاردنیان، نوێنەرایەتی خۆیان و حزبه سیاسییەکانیان ناکەن، بەڵکو نوێنەرایەتی خەڵک دەکەن، بۆیە پێویست بوو کار بۆ ئەوە بکەن کە بۆی هەڵبژێردراون، کە بەرژەوەندی خەڵکە، بۆ ئەوەی نەبێتە هۆکارێک بۆ بەربەست خستنە بەردەم بەرژەوەندییەکانیان و هەڕەشە لە سەلامەتییان و سەلامەتی خەڵک بە تەواوی. 2- سەقامگیری پرۆسەی سیاسی لە عێراقدا پێویستی بەوەیە هەمووان پابەندبن بە بڕگەكانی دەستوور و تێیپەڕنەبن، هەروەها نابێت هیچ دەسەڵاتێك بەردەوام بێت لە تێپەڕاندنی ماوە دەستوورییەكان تا كاتێكی نادیار، چونكە ئەمە پێشێڵكردنی دەستوور و رووخاندنی تەواوی پرۆسەی سیاسییه و مەترسییە بۆ سەر ئاسایشی وڵات و هاوڵاتیان. 3- ئهو سزایهی كه بهسهر ئهنجومهنی نوێنهران دهسهپێنرێت له ئهنجام نهدانی ئهركه دهستوورییهكانیدا، ههڵوهشاندنهوهی ئهنجومهنه له كاتێكدا پاساو بۆی ههبێت. 4- دەستووری كۆماری عێراق بۆ ساڵی 2005 میكانیزمی دەستووری بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئەنجوومەنی نوێنەران بە پێی بڕگەكانی ماددەی (64/یەکەم)ی داڕشتووە. 5- دەسەڵاتی دادوەری دادگای باڵای فیدراڵی بە ماددەی (93)ی دەستوور و ماددەی (4)ی یاسای دادگای باڵای فیدراڵی سنووردارە و هەڵوەشاندنەوەی پەرلەمان ناگرێتەوە. 6- دەستووری كۆماری عێراق بۆ ساڵی 2005 كەمتەرخەمی نەكردووە لە ڕێكخستنی بڕگەكانی هەڵوەشاندنەوەی پەرلەمان، هەربۆیە هیچ بوارێك نییە بۆ جێبەجێكردنی تیۆری نەهێشتنی دەستوور.
هاوڵاتی / سهركۆ جهمال سلێمانی؛ 20 ههزار فۆڕم بۆ تاپۆكردنی خانووی زیادهڕهو پڕكراوهتهوه وادهی تاپۆكردنی خانووه زیادهڕهوهكان لهههرێمی كوردستان بهرهو كۆتایی دهچێت و خهڵك بهلێشاو روویانكردووهته بهڕێوهبهرایهتییهكانی خانووبهرهی میری لهپارێزگاكان، بهپێی یاسایهكی پهرلهمانی كوردستان و بڕیاری وهزارهتی شارهوانی و گهشتوگوزاری حكومهتی ههرێم، زیاتر له 300 ههزار خانوو لهههرێمی كوردستان تاپۆدهكرێن، بهپێی رێنماییهكانیش تهنانهت ئهو كهسانهش دهگرێتهوه كهپێشتر سودمهندبوون، بهڵام نرخی ههر خانوویهك لهشوێنێكهوه بۆ شوێنێكی دیكهو بهپێی سودمهندبوون و چهند مهرجێكی دیكه دهگۆڕێت، بهشێك لههاووڵاتیانیش دهڵێن توانای ئهوهیان نییه ئهو پارهیه بدهن كه شارهوانی داوای دهكات. لهههرێمی كوردستان بهتایبهت لهههردوو پارێزگای ههولێرو سلێمانی زۆرترین خانووی زیادهڕهوی دروستكراوه، بهشێكی زۆریان لهگهڕهكه ههژارنشینهكانن، لهسلێمانی زیاتر لهگهڕهكهكانی راپهڕین و تاسڵوجهو مهلا داودو تووهسپی و چهند گهڕهكێكی دیكهی رۆژههڵات و رۆژئاوا خانووی زیادهڕهو دروستكراوه، لهههولێریش لهگهڕهكهكانی ههشتی حهسارۆك و بهحركهو كهسنهزان و تهیراوا دروستكراون. ههرێم ئهبوبهكر یهكێك لهو هاووڵاتیانهی لهگهڕهكی مهلا داود لهسلێمانی خانووهكهیان بڕیارهكه دهیگرێتهوه و تاپۆ دهكرێت به هاوڵاتی وت:»شهش ساڵ لهمهوبهر زهوییهكی 130 مهتریمان كردووه بهخانوو، دوای ئهوهی خانووهكه تهواوكرا لیژنهیهكی شارهوانی هاتن و ههندێك پرسیاریان لێكردین». وتیشی:»نزیكهی دوو ساڵ بهههیكهلی مایهوه ئینجا شارهوانی ژمارهی بۆ خانووهكه كردو پاشان وهرهقهمان بۆ كرا، دواترچووینه ئاسایش و لیژنهیهكی ئاسایش كهشفی خانووهكهی كردو پاش ئهوهش چووینه بهشهكانی زیادهڕهوی و شارهوانی، دوای ئهوهش لیژنهی گوندهكان دروستبوو لهوێش مامهڵهمان بۆ كرد». وهك ئهو هاووڵاتییه دهڵێت:» گرێبهستی زهوییهكهشمان برد بۆ سهرۆكایهتی شارهوانی سلێمانی و ماوهیهك لهمهوبهریش چووینه پارێزگای سلێمانی و مامهڵهمان رادهست كردو پێیانووتین بۆ تاپۆكردنه». زهردهشت رهفیق وتهبێژی شارهوانی سلێمانی به هاوڵاتی وت:» كۆتا واده بۆ رادهستكردنی مامهڵهكان 9/9/2022 هو ئهوهی ئێمه دهیكهین لیژنهیهك خهمڵاندن بۆ خانووهكان دهكات و پاشان دهینێرینه پارێزگا و تاپۆ». هاوكات محهمهد رهسوڵ ئهندامی لیژنهی شارهوانی لهئهنجومهنی پارێزگای سلێمانی به هاوڵاتی راگهیاند:»لیژنهیهك دروستكراوه لهپارێزگای سلێمانی، ئهو داواكاریانهی بۆ تاپۆكردن دێن و دهكهونه چوارچێوهی ماستهرپلانی سلێمانییهوه دهنێردرێنه لای ئهو لیژنهیه، دهبێت فۆرمی خۆراك و كارتی نیشتیمانی و پسوڵهی ئاوو كارهباو چهند بهڵگهنامهیهك ببهن، لهوێشهوه دهبرێته بهشی یاسایی پارێزگا تامامهڵهكانیان تهواو بكرێت». پشتیوان محهمهد سهرۆكی بهشی یاسایی پارێزگای سلێمانی سهبارهت بهو پرسه بۆ هاوڵاتی دواو وتی:»ئێمه داواكارییهكانیان لێوهردهگرین، چونكه بهپێی یاسا دهبێت داواكارییهك پێشكهش بكهن، ئهوهی هاوسهرگیری نهكردووه یاساكه نایگرێتهوه، بهڵام ئهمه یاسای ژماره سێی ساڵی 2019یه و پاشان لهساڵی 2021 ههمواركرایهوهو وهزارهتی شارهوانی رێنماییهكی پێدهركردووه، رێنماییهكه ئاسانكاری بۆ یاساكه كردووه». وتیشی:»یهكێك لهمهرجهكان ئهوهیه خێزاندار بێت ئهو كهسهی دهیهوێت خانووهكهی تاپۆ بكات، ئهوكهسانهی مهرجهكه نایانگرێتهوه دهبێت بیكات بهناوی كهسێكهوه كهخێزاندار بێت، بۆ نموونه دهیكات بهناوی دایكی یان باوكی و پاشان بهڵگهنامهكانی دههێنێت و ئێمهش قبوڵی دهكهین و لیژنهكهش كهسهردان دهكات ئهگهر داوای فۆڕمی لێبكهن پێویسته ئهو كهسهی بهناوی تۆماركراوه رازی بێت». وهك بهڕێوهبهری بهشی یاسایی پارێزگای سلێمانی دهڵێت:»لهههموو دۆسیهیهكدا ئهو حاڵهتانه دروستدهبێت و چارهسهریش دهكرێت، ئهو كهسانهشی سودمهندبوون پێشتر 10% دهچێته سهر ئهو پارهیهی بۆ تاپۆكردن لێی وهردهگیرێت، یاساكه ساڵێكی داوهته ئهو كهسانهی دهیانهوێت خانووهكه تاپۆ بكهن، یاساكه له 9/9/2021 دهرچووه و له 9/9/2022 كۆتایی دێت». «پێشتر یاساكه لهسهنتهری شارو قهزاو ناحیهكانیش بهپێی مهتر نرخی دیاریكردبوو، بهڵام ئێستا رێنماییهكه وردهكاریهكانی دیاریكردووه كه نابێت 5% كهمتر بێت و 15% زیاتر بێت، بهپێی گهڕهكهكانیش لیژنهكه جیاوازییهكه دیاریدهكات، لهههر پێنج شارهوانیهكهی سلێمانی داواكاری بۆ تاپۆكردن هاتووه لهوانهش راپهڕین و بهكرهجۆو تاسڵوجهو مهلا داودو تووهسپی». پشتیوان محمهد وای وت، وهك بهڕێوهبهری بهشی یاسایی پارێزگای سلێمانی دهڵێت:» ئهو وادهیهی دیاریكراوه كه رۆژی 9/9/2022 ه بههیچ شێوهیهك درێژ ناكرێتهوهو ههر كهسێك ئاماده نهبێت تاپۆی بكات خانووهكهی وهك موڵكی حكومهت ههژمار دهكرێت، تائێستاش نزیكهی 20 ههزار كهس لهپارێزگای سلێمانی فۆڕمی تاپۆكردنی خانووهكانیان پڕكردووهتهوه». برزۆ زیاد مستهفا، بهڕێوهبهری خانووبهرهی میریی لهههولێر به هاوڵاتی راگهیاند: «یاسای تاپۆكردنی خانووه زێدهڕهوهكان لهساڵی 2019 لهپهرلهمانی كوردستان دهرچوو و لهساڵی 2021 ههمواركرایهوه، هۆكارهكهشی ئهوهبوو كهپێشتر ساڵێكیان كات دیاریكردبوو بۆ تاپۆكردنهكه، لهههموارهكهدا ماوهكهیان بهیاسای ژماره حهوت بۆ ساڵێك درێژكردهوه». وتیشی:»تهنانهت خانووی ئهو كهسانهش تاپۆ دهكرێت كه پێشتر سودمهند بوون و بڕیارهكه دهیانگرێتهوه». نهوزاد عهزیز، دانیشتووی گهڕهكی تهیراوایه لهههولێر به هاوڵاتی وت: «بۆ تاپۆكردنی خانووهكه پارهمان نییه، تهنها ئۆتۆمبێلێكم ههیه، مهگهر بیفرۆشم و ئیتر هیچ بهدهستمهوه نامێنێت و دهبێت شوكری خودا بكهم.» مهجید ئهحمهد، دانیشتووی گهڕهكی خهلیفاوایه لهسلێمانی و بههاوڵاتی وت:» هیچمان نییه، مهگهر حكومهت هاوكاریمان بكات، خهڵك لهوه ههژارتر نابێت، ههر بههۆی ههژاری چووینهته ئهو گهڕهكه چۆڵه». بهپێی ئهو ئامارهی هاوڵاتی له كوردۆ عومهر وتهبێژی وهزارهتی شارهوانی و گهشتوگوزاری وهرگرتووه، زیاتر له 300 ههزار خانووی زیادهڕهو لهههرێمی كوردستان ههن كه دهتوانن تاوهكو بهرواری 9-9-2022، داواكاری بۆ تاپۆكردنی خانووهكانیان پێشكهش بكهن. بهپێی بڕیارهكهی وهزارهتی شارهوانی و گهشتوگوزار ئهو خانووانهی پێش 31-12-2020، بهزیادهڕهو درووستكراون تاپۆدهكرێن، تێچووی ههر یهكێكیان بهپێی یاسای ژماره حهوتی ساڵی 2021ـی پهرلهمانی كوردستان دیاریدهكرێت: -ئهگهر ئهو زهوییهی زیادهڕهوی كراوهتهسهر، پێشتر شارهوانی جیای كردبێتهوه، تێچووهكهی به 25%ی نرخی راستهقینهی زهوییهكه دهخهمڵێنرێت. -ئهگهر كهسهكه پێشتر سوودمهندبووبێت لهدهوڵهت، تێچووهكهی به 35%ـی نرخی راستهقینهی زهوییهكه دهخهمڵێنرێت. - ئهگهر شارهوانی پێشتر ئهو زهوییهی جیانهكردبێتهوه، تێچووهكهی به نرخێك دهخهمڵێنرێت كه كهمترنهبیت له 5%ـی نرخی راستهقینهی زهوییهكه. - ئهگهر شوێنی خانوویهك سهرپێچی بوو بۆ سهر ماستهرپلان یان نهخشهی كهرتی، تاپۆكردنهكهی رهتدهكرێتهوه و بهزهوییهكی دیكه قهرهبوو دهكرێتهوه. - ئهگهر كهسێك ئامادهنهبوو ئهو بڕه پارهیه بۆ تاپۆكردن بدات، زهوییهكهی بهناوی شارهوانی سنوورهكهیهوه تۆماردهكرێت. لوقمان وهردی، سهرۆكی لیژنهی شارهوانی و گواستنهوه و گهیاندن و گهشتوگوزار لهپهرلهمانی كوردستان بههاوڵاتی وت: «بۆ دیاریكردنی نرخی تاپۆكردن، لیژنهیهك لهیهكه ئیدارییهكان دروستدهكرێت و نوێنهری وهزارهته پهیوهندیدارهكانی تێدایه و خهمڵاندن بۆ ئهو زهوییانه دهكات و نرخهكهی دیاریدهكات، ئێمهش لهنزیكهوه چاودێری نزیكی ئهو كارانه دهكهین.» وتیشی: بهپێی یاساكه له 70%ـی داهاتی پرۆسهكه بۆ خزمهتگوزاری ئهو گهڕهكانه خهرج دهكرێت كه خانووهكانیان تێدا تاپۆكراون.
یهكێتی ههناردهكاران له ئهستهنبوڵ ڕایگهیاندوه، عێراق له ماوهی 8 مانگی یهكهمی ساڵی 2022دا خاوهنی زۆرترین هاوردهی مۆبیلیاتی توركی بووه. بهپێی راگهیهندراوێكی یهكێتی ههناردهكاران له ئهستهنبوڵ، بههای ههناردهی مۆبیلیات له ماوهی مانگی ئابی رابردوودا 407 ملیۆن دۆلار بووه، ئاماژه بهوهشكراوه “داهاتی توركیا له ههناردهی مۆبیلیاتی ماڵهوه له ماوهی ههشت مانگی یهكهمی ئهمساڵدا 3 ملیار و 11 ملیۆن دۆلار بووه”. له راگهیهنراوهكهدا ئهوهشخراوهتهڕوو، له ماوهی ههشت مانگی یهكهمی ئهمساڵدا عێراق به بههای 337 ملیۆن دۆلار له پلهی یهكهمی ئهو وڵاتانهیه كه مۆبیلیاتی توركی هاورده دهكهن، ئهڵمانیاش به 272.4 ملیۆن دۆلار له پلهی دووهم و ئیسرائیل به 169.5 ملیۆن دۆلار پلهی سێیهمی بهدهستهێناوه، ویلایهته یهگرتووهكانی ئهمریكاش به 169.3 ملیۆن دۆلار له پلهی چوارهمدایه.
.jpg)
هاوڵاتی قوباد تاڵهبانی رایگهیاند، كێشهمان نییه كێ نهوت دهفرۆشێت، بهڵكو كێشهی ئێمه گهرهنتیكردنی بودجه و شایسته داراییهكان و مافه دهستورییهكانی ههرێمی كوردستانه. قوباد تاڵهبانی جێگری سهرۆك وهزیرانی ههرێمی كوردستان لهگهڵ باربارا لیف یاریدهدهری وهزیری دهرهوهی ئهمریكا بۆ كاروباری رۆژههڵات كۆبووهوه و تیایدا دواپێشهاته سیاسییهكانی عێراق و ناكۆكییهكانی نێوان ههولێر و بهغدا لهسهر پرسی نهوت و گازیان تاوتوێ كرد. له تهوهرێكی كۆبوونهوهكهدا كه رۆژی چوارشهمه ٧ی ئهیلولی ٢٠٢٢ بهڕێوهچوو و تیایدا ئهلینا رۆمانۆسكی باڵیۆزی ئهمریكا له عێراق ئامادهبوو، باس له ناكۆكییهكانی نێوان ههولێر و بهغدا لهسهر پرسی نهوت و گاز و بودجه كرا. جێگری سهرۆك وهزیران لهگهڵ روونكردنهوهی ناوهڕۆكی ناكۆكییهكان و به ئاماژهدان به بڕیاری دادگای فیدراڵی رایگهیاند ئێمه كێشهمان لهگهڵ ئهوهدانییه كێ نهوت دهفرۆشێت، بهڵكو كێشهی ئێمه گهرهنتیكردنی بودجه و شایسته داراییهكان و مافه دهستورییهكانی ههرێمی كوردستانه. داواشیكرد، ئهمریكا لهمبارهیهوه زیاتر هاوكاربێت له چارهسهركردنی دهستورییانهی ناكۆكییهكانی نێوان ههولێر و بهغدا. له تهوهرێكی دیكهی كۆبوونهوهكهدا تاوتوێی دۆخی سیاسی عێراق و دواین پێشهاته سیاسییهكانی بهغدا كرا. ههردوولا هاوڕابوون كه پێویسته لایهنه سیاسییهكان لهڕێی گفتوگۆی نیشتمانییهوه كێشهكانی نێوانیان چارهسهربكهن و خۆیان به دووربگرن له ههر لێدوان و ههڵوێستێك كه ناكۆكی و بارگرژییهكان قوڵتر بكاتهوه. له بهشێكیتری كۆبوونهوهكهدا باسی ههنگاوهكانی چاكسازی حكومهتی ههرێم كرا و تیایدا قوباد تاڵهبانی جهختی كردهوه حكومهتی ههرێم پێداگره لهسهر ئهوهی پرۆسهی چاكسازی لهههموو سێكتهرهكاندا ههنگاو به ههنگاو جێبهجێ بكات و ئاماژهی بهوهشدا كه لهماوهی رابردوودا سهرباری گرفت و بهربهستهكان حكومهتی ههرێم كۆمهڵێك ههنگاوی گرنگی ناوه. داواشیكرد ئهمریكا وهكچۆن له ماوهی رابردوودا هاوكار و پاڵپشتی حكومهتی ههرێم بووه له پرۆسهی چاكسازیدا، بۆ لهمهودواش له هاوكارییهكانی بهردهوام بێت.
.jpg)
هاوڵاتی بهیانیی ئهمڕۆ چوارشهممه 2022/9/7 نێچیرڤان بارزانی، سهرۆكی ههرێمی كوردستان، پێشوازی له مارشال سامی سامپسۆن ڕاوێژكاری باڵای سهربازیی بهریتانیا بۆ ڕۆژههڵاتی ناوهڕاست و باكووری ئافریكا و شاندێكی یاوهری كرد. له كۆبوونهوهیهكدا كه وهزیری پێشمهرگهی حكومهتی ههرێمی كوردستان ئامادهیبوو، پهیوهندییهكانی بهریتانیا لهگهڵ عێراق و ههرێمی كوردستان، دوایین پێشهاتهكانی دۆخی سیاسیی عێراق، مهترسییهكانی تیرۆر و جموجووڵهكانی داعش، پرۆسهی چاكسازی له وهزارهتی پێشمهرگه و پهیوهندییهكانی ههولێر ـ بهغدا تاوتوێ كران. نێچیرڤان بارزانی سوپاس و پێزانینی ههرێمی كوردستانی بۆ بهریتانیا دووپات كردهوه كه له شهڕی دژی داعشدا هاوكاری و پشتگیری پێشكهش به عێراق و ههرێمی كوردستان كرد، ههروهها جهختی لهپێویستیی بهردهوامیی هاوكاریی بهریتانیا و دۆستان له كۆمهڵگهی نێودهوڵهتی كردهوه بۆ ڕووبهڕووبوونهوهی مهترسییهكانی تیرۆر و سهرخستنی پرۆسهی چاكسازی و ڕێكخستنهوهی پێشمهرگه. ههردوولا هاوڕا بوون لهسهر پێویستیی گهیشتنی لایهنه سیاسییهكان به لێكگهیشتن و ڕێككهوتن بۆ تێپهڕاندنی سهختی و تهحهدییهكانی بهردهم پرۆسهی سیاسی له عێراق و پاراستنی ئارامی و سهقامگیریی سیاسیی وڵات، ههروهها جهختیان له گرنگیی یهكڕیزیی لایهنه سیاسییهكانی ههرێمی كوردستان كردهوه. دۆخی ناوخۆی ههرێمی كوردستان، پهیوهندییهكانی عێراق و ههرێمی كوردستان لهگهڵ وڵاتانی دراوسێ، پێشهاتهكانی ناوچهكه بهگشتی و چهند پرسێكی دیكهی جێی بایهخی هاوبهش، تهوهرێكی دیكهی كۆبوونهكهوه بوو كه بهڕێز كونسولی گشتیی بهریتانیا له ههولێر ئامادهی بوو.
هاوڵاتی/ سهركۆ جهمال دوای داگیركاری زهوی و موڵكی گشتی، سپیكردنهوهی پارهش یهكێكی دیكهیه لهو دۆسیانهی لهسلێمانی چهندین كهسی لهسهر دهستگیركراوه، ئهو كهسانهی لهسهر سپیكردنهوهی پاره دهستگیركراون دانیان بهوهدا ناوه ئهو كارهیان بهتهنها نهكردووه لهچهند بهرپرسێكی حزبی و حكومیهوه نزیكن، بڕی ئهو پارهیهش كه تائێستا ئاشكرابووهو مامهڵهی پێوهكراوه زیاتر له 400 ملیار دیناره، بهپێی زانیارییهكانی هاوڵاتی لهچهند رۆژی داهاتووشدا دهستگیركردنی ژمارهیهك بهرپرسی فهرمانگهو سهربازی دهستپێدهكات، بهڵام بهشێك لهو كهسانه دوای دهستگیركردنیان ئازاد دهكرێن و چهندین كهسیش كهبڕیاری دهستگیركردنیان ههیه تائێستا دهستگیرنهكراون و ههندێكیشیان ههرێمی كوردستانیان جێهێشتووه. سهرچاوهیهك لهدادگای سلێمانی كهنهیویست ناوی بهێنرێت بههاوڵاتی راگهیاند:»ئهو كهسانهی بهبڕیاری دادوهر دهستگیركراون لهسهر مهسهلهی داگیركاری زهوی و زارو سپیكردنهوهی پارهو بهبڕیاری دادگای لێكۆڵینهوهی ئاسایش بووه و نزیكهی 15 كهسن». وتیشی:»ئهو كهسانهی كاری سپیكردنهوهی پارهیان كردووه بهتهوافوق چهكی بانكییان كڕیوه و لهبانكهكان ئاسانكارییان بۆ كراوه و پارهیان بۆ خهرجكراوه بهوهش قازانجێكی زۆریان كردووه». سهرچاوهكهی دادگا دهڵێت:»چهندین كهسیی دیكهش سكاڵایان لهسهرهو بهبڕیاری دادوهر دهبێت دهستگیربكرێن بهڵام تائێستا بهشێكیان دهستگیرنهكراون و بهشێكیشیان ههرێمی كوردستانیان جێهێشتووه». سهرچاوهیهكی نزیك بههاوڵاتی راگهیاند: «كار لهسهر دهستگیركردنی دزه گهورهكان كراوهو پهڕوباڵ كراون و لهكاتی گونجاودا دهستگیردهكرێن«. دوای داگیركاری زهوی و موڵكی گشتی، سپیكردنهوهی پارهش لهسلێمانی لهدوو ههفتهی رابردوودا چهند كهسێك دهستگیركراون و كارمهندی بانكهكان بوون. ئهو كهسانه كاتێك دهستگیركراون، كهژمارهیهك كهس لهبازاڕی دراوهكهی سلێمانی سهردانی قوباد تاڵهبانی جێگری سهرۆكی حكومهتیان كردووهو ناڕهزاییان دهربڕیوه لهوهی چهند كهسێك مامهڵهی نامۆ دهكهن لهو بازاڕه، دواتر بڕیاردراوه هێزێكی ئهمنیی (كۆماندۆ) بنێردرێته بازاڕی ئاڵوگۆڕی دراوهكه. جهبار گۆران وتهبێژی بازاڕی ئاڵوگۆڕی دراو لهسلێمانی بههاوڵاتی راگهیاند:»ئهو كهسانهی بهتۆمهتی سپیكردنهوهی پاره دهستگیركراون ژمارهیان 12 كهسهو ئێمه كهسیان ناناسین، لهكاتێكدا بازاڕی دۆلارهكه ههمووی یهكتر دهناسن، دواتر بۆمان ئاشكرابوو كه كارمهندی ژمارهیهك بانكن و لهیهك كاتدا دهستگیر نهكراون». وتیشی:»ئهو كهسانه گوایه چهكی بانكییان سپی كردووهتهوه، بهڵام دۆسیهكانیان لهدادگایهو دهبێت دادگا یهكلایی بكاتهوه، ئهم چهكانهش كه مامهڵهیان پێوهكراوه بهئاشكرابووه و دهگهڕێتهوه بۆ ساڵی 2014 و 2015 كاتێك بهڵێندهرهكان كاریان بۆحكومهت دهكردو لهپڕ بانكهكان پارهیان تێدانهما، بۆیه بهڵێندهرهكان دهیانویست چهكهكان بكهن بهنهختینهو ناچاربوون بهكهمتر بیفرۆشن». بهپێی زانیارییهكانی هاوڵاتی كه لهئهنجامی بهدواداچوون لهبازاڕی ئاڵوگۆڕی دراو لهشاری سلێمانی دهستیكهوتوون، ئهو كهسانهی چهكی پارهیان كردووه بهنهختینه، زۆرێكیان چهكهكانیان بهنیوهی بههای خۆی لهبهڵێندهران كڕیوهو پاشان لهبانك ئهو پارهیهی لهسهر چهكهكه نووسراوه به كاش وهریانگرتووه، بڕی ئهو پارهیهش كه تائێستا ئاشكرابووه مامهڵهی پێوهكراوه زیاتر له 400 ملیار دیناره. ههر بهپێی زانیارییهكانی هاوڵاتی، ئهو كارمهندانهی بانكهكان لهچهند بهرپرسێكی باڵای حزبی و حكومی نزیكن، بهڵام بههۆی دهستڕۆیشتوویی بهرپرسهكان نهتوانراوه تائێستا دهستگیربكرێن و كارمهندهكانیش دانیان بهوهداناوه كهئهو كارهیان بهتهنها نهكردووهو لهقازانجدا ئهو بهرپرسانهش هاوبهشیان بوون. ههر بهپێی زانیاریهكانی هاوڵاتی، نوسینگهی بافڵ تاڵهبانی سهرۆكی یهكێتی نیشتیمانی كوردستان سهرپهرشتی دهستگیركردنهكان لهسلێمانی و گهرمیان و ناوچهكانی ژێردهسهڵاتی یهكێتی دهكات، لهسهرجهم شارهوانیهكان كهسانێك راسپێردراون چاودێری بهڕێوهچوونی كاروبارهكان بكات. رۆژی دووشهممه 5-9-2022 بهپێی نوسراوێك، دادگای لێكۆڵینهوهی دهستپاكی گهرمیان فهرمانی دهستگیركردنی بۆ بهرپرسی لیژنهی ئهمنی كهلار دهركردووه، لهنووسراوهكهدا، داوای دهستگیركردنی (ئاكۆ عومهر عهبدولقادر)، بهرپرسی لیژنهی ئهمنی كهلار دهكات به پێی ماددهی ٣٠٧ لهیاسای سزادانی عێراقی. ئهمهش دوای ئهوه دێت كه لهچهند رۆژی رابردوودا ژمارهیهك هاوڵاتی بهتۆمهتی رێگهدان و ئاسانكاریی بهزیادهڕهوی باخ و زهویه كشتوكاڵیهكانی گهرمیان دهستگیركران كهیهكێك لهوانه پاسهوانی بهرپرسی لیژنهی ئهمنی كهلاره كه بهپۆلیسی شارهوانییهكانی گهرمیانیش ناودهبرێت. بهپێی زانیاریهكانی هاوڵاتی دوو كهسی دیكه لهگهرمیان بهههمان تۆمهت دهستگیركراون، بهڵام هاوڵاتی پهیوهندیكرد بهعوسمان عهبدولكهریم وتهبێژی ئاسایشی گهرمیان، ناوبراو ئامادهنهبوو لهوبارهیهوه هیچ زانیارییهك ئاشكرا بكات و نكوڵیشی لهدهستگیركردنی ئهو كهسانهش نهكرد. بهوتهی سهرچاوهیهكی بهرپرس لهگهرمیان:»ئهو كهسانه بۆ ههڵكهندنی بیرو سیاجكردنی باخ پارهیان لههاووڵاتیان وهرگرتووه و كهسانی بهرپرس لهپشتی ئهو كهسانهوهن، بۆیه ئهوانهی دهستگیردهكرێن كاتێك ناوی كهسانی سهروو خۆیان دهڵێن پاش ماوهیهك ئازاد دهكرێن». وهك سهرچاوهكه دهڵێت: «تهنیا لهسنووری گهرمیان حهوت ههزار بیری ئیرتیوازی كه قهدهغهكراوه بهبهرتیل رێگه بهدروستكردنیان دراوه». هاوكات بهپێی زانیاریهكانی هاوڵاتی كه لهسهرچاوهیهكی بهرپرس لهشارهوانی سلێمانی دهستیكهوتووه، لهچهند رۆژی داهاتوودا دهستگیركردنی ژمارهیهك بهرپرسی فهرمانگهو سهربازی و دهڵاڵ لهسلێمانی دهستپێدهكات، ئهوهش لهكاتێكدایه لهكۆتایی مانگی رابردوو هێزه ئهمنیهكان چهند جارێك چوونه سهر شارهوانی سلێمانی و چهند كهسێكیان دهستگیركرد و دواتریش ئاسایشی سلێمانی لهڕوونكردنهوهیهكدا رایگهیاند لهسهر دهڵاڵی و دهستبهسهرداگرتنی زهوی بووه. وتیشی:» هێزهكانی ئاسایش و دژهتیرۆر كه بههاوكاری هێزی كۆماندۆ ئهو كهسانه دهستگیردهكهن كه لهلیستێكدا ناویان هاتووهو دهیان كهس لهخۆدهگرێت و ئێستا لێكۆڵینهوه لهو كهسانهی دهستگیركراون بهردهوامه». بهوتهی سهرچاوهیهكی دیكه لهسهرۆكایهتی شارهوانی سلێمانی چهند كهسێك پێشتر دهستگیركراون و دواتر ئازادكراون بهڵام لێكۆڵینهوه لهگهڵیان بهردهوامه. لوقمان حهمهد، سهرۆكی لیژنهی شارهوانی و گواستنهوه و گهیاندن و گهشتوگوزار لهپهرلهمانی كوردستان به هاوڵاتی وت:» لهههموو كوردستان داگیركاری زهوی كراوه و سهرقاڵی ئامادهكردنی راپۆرتێكین و ههفتهی داهاتوو سهردانی دهۆك و زاخۆ دهكهین، ئهو لایهنه بهرپرسانهشی سهردانمان كردوون تاڕادهیهك هاوكاری كراوین، بهشێوازێكی گشتی بهههدهردان ههیه بهڵام لهشوێنێك بۆ شوێنێكی دیكه جیاوازه». وتیشی:»ئهو كهسانهی زهوییان داگیركردووه سهرجهمیان دهستڕۆیشتوو بوون و هاووڵاتی ئاسایی ناتوانێت زهوی داگیربكات، بۆیه پێویسته پهرلهمان لهسهر ئهو پرسه بێتهدهنگ و ئێمهش كهڕاپۆرتهكهمان تهواوكرد پێشكهشی پهرلهمانی دهكهین». هاوكات كهریم عهلی ئهندامی ئهنجومهنی پارێزگای سلێمانی به هاوڵاتی وت:»ئهوهندهی من ئاگادارم ئهنجومهنی پارێزگاو لیژنهكانی هیچ راسپاردهیهكیان لهسهر داگیركردنی زهوی و زار ئامادهنهكردووه، ئهوهی لهگهرمیانیش روودهدات زیاتر ههڵكهندنی بیرو سیاجكردنهو تائێستا چهند كهسێك دهستگیركراون». وتیشی:»لهو بڕوایهدا نیم ئهم بابهته مهسهله گهندهڵی بێت و زیاتر پهیوهندی بهململانێی حزبی و باڵباڵێنهوه ههیه، چونكه ئهوه دهبێت لهڕێگای دادگاوه بێت، ئهگهر ئهوان بیانهوێت چاكسازی بكهن، یهكهم شت دهبێت سیستهمی دادوهری دهسهڵاتی بۆ بگهڕێننهوهو سهربهخۆی بكهن ئهوكات ههموو كهیسهكان دهچنه دادگاو رێوشوێنی یاسایی خۆیان دهگرن». ههڵمهتی دهستگیركردن لهپارێزگای سلێمانی و ناوچهكانی دهوروبهری لهكاتێكدایه، تهنها لهپارێزگای سلێمانی زیاتر له 65 ههزار پارچه زهوی و موڵكی گشتی زیادهڕهوییان لهسهركراوهو لهبری پرۆژهی خزمهتگوزاری كراون بهپرۆژهی تایبهت و بازرگانی، كه بهشێك لهو زهویانه بۆ پارك و باخچه و قوتابخانه و نهخۆشخانه دابینكراون.
هاوڵاتی.. سۆمهریه نیوز ئێوارهی ئهمڕۆ سێ شهممه جارێكی دیكه لهرێگهی هێرشی ئاسمانییهوه ئیسرائیل فڕۆكهخانهی حهلهبی له سوریا بۆردومان كرد. بهپێی ههواڵێكی سومهرییه نیوز، ئێوارهی ئهمڕۆ جارێكی دیكه ئیسرائیل لهرێگهی چهند موشهكێكهوه بۆردومانی فڕۆكهخانهی نێودهوڵهتی حهلهبی له سوریا كردوهو بهو هۆیهشهوه سهرجهم گهشتهكانی فڕۆكهخانهكه راگیراون. ئاژانسهكان باس لهوهدهكهن، بۆرودمانهكه زیانی گیانی نهبووهو تهنها زیانی ماددی لێكهوتهوه، لهگهڵ ئهوهشدا لهماوهی یهك ههفتهدا ئهمه دووهم جاره كه ئیسرائیل بۆرودمانی ئهو فڕۆكهخانهیه دهكات.
مهسرور بارزانی، سهرۆكی حكومهتی ههرێمی كوردستان، رایگهیاند، حكومهت له ئهمڕۆوه دهستی به چاكسازییهكی بنهڕهتی كردووه بۆ دابینكردنی دهرمانی باشتر بۆ هاووڵاتیان. مهسرور بارزانی، له ههژماری تایبهتی خۆی له تۆڕی كۆمهڵایهتی تویتهر رایگهیاند، ئەمرۆ حکومەت چاکسازییەکی گرنگی لەبواری تەندرینگی دەرمان لە کوردستان دەستپێکرد. روونیشیكردووهتهوه، لەرێگەی گرێبەستە شەفافەکانەوە، دەرمان بە کواڵێتی باشتر و نرخێکی هەرزانتر بۆ هاوڵاتیانمان دابین دەکەین.
