هاوڵاتی بەهۆی مەرگی ژینا ئەمینی و سەرکوتی خۆپیشاندەران، پەلەرمانی ئەوروپا پڕۆژەبڕیارێکی دژی دەسەڵاتی ئێران پەسەند کرد. پەرلەمانی یەکێتی ئەوروپا لە دانیشتی رۆژی پێنجشەممەدا بەکۆی دەنگ پڕۆژە بڕیارێکی دژی دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامی ئێران پەسەند کردو بەرپرسی سیاسەتی دەرەوەی ئەوروپاش رایگەیاند؛ خۆیان بۆ کاردانەوەکانی تاران و چۆنیەتیی جێبەجێکردنی سزاکان ئامادە دەکەن. لە پرۆژەبڕیارەکەی پەرلەمانی ئەوروپا داوای رونکردنەوە و ئاشکراکردنی هۆکارەکانی مەرگی ژینا و سەرکوتکردنی خۆپیشاندەران کراوەو کۆماری ئیسلامی ئێران وەک بەرپرسیاری یەکەمی سەرهەڵدانی توندوتیژییەکان لەقەڵەم دراوە. داواش لە سەرجەم وڵاتانی ئەندامی یەکێتی ئەوروپا کراوە بە هەماهەنگیی لەگەڵ رێکخراوی نەتەوەیەکگرتوەن کاربکەن بۆ لابردنی ئەو لێخۆشبونانەی کە پێشتر لە چوارچێوەی مافەکانی مرۆڤدا بۆ دەسەڵاتی ئێران دەرکراوە. جۆزێپ بۆڕێل، بەرپرسی سیاسەتی دەرەوەی یەکێتی ئەوروپا لە کۆبونەوەی رۆژی پێنجشەممەی پەرلەمانی ئەوروپا رایگەیاند؛ ئامادەکاریی دەکرێت بۆ چۆنیەتی جێبەجێکردنی سزاکان و کاردانەوەی ئێران.
رۆژی شهممهی داهاتوو لهبارهی بۆردوومانهكانی ئێران بۆسهر ههرێمی كوردستان و چهند پرسێكی دیكه، پهرلهمانی عێراق كۆدهبێتهوه. ئهمڕۆ (پێنجشهممه 6ـی تشرینی یهكهم/ئۆكتۆبهری 2022)، پهرلهمانی عێراق له میانهی نووسراوێكدا رایگهیاند، كۆبوونهوهی ئاسایی پهرلهمان لهبارهی بۆردوومانهكانی ئێران بۆسهر ههرێمی كوردستان و چهند پرسێكی دیكه، كاتژمێر 11:00ـی سهرلهبهیانی رۆژی (شهممه 8ـی تشرینی یهكهم/ئۆكتۆبهری 2022) بهڕێوهدهچێت. ئاماژهی بهوهش كردووه، ژمارهیهك پهرلهمانتاری نوێ لهو دانیشتنهدا سوێندی یاسایی دهخۆن، ههروهها گفتوگۆ لهبارهی پڕۆژهیاسای خانووی زێدهڕۆیی و وهبهرهێنانی پیشهسازی دهكرێت. پهرلهمانی عێراق ههروهها گفتوگۆی پڕۆژهیاسای دهستهبهری كۆمهڵایهتی و خانهنشینی كرێكاران و چهند پرسێكی دیكهی گشتی دهكات.
.jpg)
هاوڵاتی سهرۆك كۆماری توركیا داوای لێسهندنهوهی مافی پارێزبهندیی 34 پهرلهمانتاری پهرلهمان دهكات كه زۆرینهیان پهرلهمانتاری ههدهپهن. ئاژانسی مێزۆپۆتامیا بڵاویكردهوه، سهرۆكایهتی كۆمار له توركیا 65 دۆسیهی بۆ لێسهندنهوهی مافی پارێزبهندی له 34 پهرلهمانتاری ، رادهستی پهرلهمانی وڵاتهكه دهكات. بهپێی زانیارییهكان له 34 پهرلهمانتارای كه داوا كراوه پارێزبهندیان لێبسهندرێتهوه 22 كهسیان پهرلهمانتاری پاریی یهكێتی دیموكراتی ههدهپه-ن. جگه لهو 22 پهرلهمانتارهی توركیاش داوای لێسهندنهوهی مافی پارێزبهندی له كهمال كلیچدارئۆغڵو-ی سهرۆكی پارتی گهلی كۆماری جهههپه كراوه كه سهرۆكی گهورهترین پارتی ئۆپۆزسیۆنه له توركیا. له ئێستادا سهدان دۆسیهی لێسهندنهوهی پارێزبهندنی له دژی پهرلهمانتارانی ههدهپه رادهستی پهرلهمانی توركیا كراون كه هیچیان یهكلایی نهبونهتهوه.
هاوڵاتی بەڕێوەبەری گشتی رێگاوبانی سلێمانی دەڵێت: ئەمساڵا پارە بۆ پرۆژەی رێگای زەڕایەن-دەبەندیخان خەرجنەكراوە. محەمەد جەلیل، بەڕێوەبەری گشتی رێگاوبانی سلێمانی بە هاوڵاتی راگەیاند: پەكخستنی پڕۆژەی رێگای زەڕایەن-دەربەندیخان بۆ دوو هۆكار دەگەڕێتەوە، ئەم رێگایە ئەمساڵ گوژمەی بۆ تەرخاننەكراوە گەر ساڵانەش پارە بۆ پڕۆژەكان تەرخان نەكرێت ناتوانین كاری تێدا بكەین، دووەم بەڵێندەرەكەش كەمتەرخەمە كێشەی تەكنیكی و هونەریمان لەگەڵیاندا هەیە لەگەڵ بابەتی پێوانەكردن، چەندین لیژنەمان پێكهێنا بۆ كەمتەرخەمیەكان بەڵام نەگەشتین بەئەنجام چونكە بەوجۆرەش لەوانەیە كێشەی تەكنیكیمان لەگەڵ بەڵێندەرەكە چارەسەر نەبێت، من كەمێك رەشبینم لەو پڕۆژەیە چونكە خۆمان پارەی تەرخانمان نیە و گەر تەرخانیش هەبێت ئەوكاتە كێشەی هونەریمان لەگەڵ ئەو كۆمپانیایە دەبێت. وتیشی: پڕۆژەی دوسایكردنی زەڕایەن-دەربەندیخان لەسەدا ٧٥ی تەواو بووە، بۆ هەموو پڕۆژەكە بەنزیكراوەیی گوژمەكەی ٤٤ ملیار دینارە كەدەبێت بەو بڕە پارەیە هەموو پڕۆژەكە تەواو بكرێت، لەو باوەڕەدا نیم بۆ ئەمساڵ گوژمەی پێویست دابین بكرێت، كەمی نەختیەنە لەبانكی سلێمانی هەموو پڕۆژەكانی سلێمانی پەكخستووە.
هێمن مەحموود ساڵێكی تەواو بەسەر ئەو هەڵبژاردنەدا لەعێراق تێدەپەڕێت كە ناوی هەڵبژاردنی پێشوەختەبوو و كۆتایی بەدەسەڵاتی حكومەتەكەی (عادل عەبدولمەهدی) هێنا، كەچی هێشتا دەرئەنجامەكانی ئەو هەڵبژاردنە لەئەرزی واقیعدا جێبەجێنەكراوەو حكومەتی نوێش دروستنەكراوە. هەڵبژاردنەكانی ١٠ی ١٠ی ساڵی ٢٠٢١ نەك هەر نەیتوانی كێشەو گرفتە پێشوەختەكانی عێراق چارەسەربكات كە بەهۆی خۆپیشاندانەكانی تشرینەوە سەریانهەڵدابوو و هەڵبژاردنی لەپێناودا ئەنجامدرابوو، بەڵكو ئەمجارەیان بەتەواوەتی كۆمەڵگەی شیعەی بەسەر دوو بەرەی ناكۆكی سیاسییدا دابەشكرد كەئەوانیش بەرەی (رەوتی سەدر) و (چوارچێوەی هەماهەنگی) بوو، كەئەوە ساڵێكە لەمانۆڕ و سیناریۆو ململانێی سیاسی و خۆپیشاندان و تەنانەت تا(ڕادەی بەكارهێنانی چەكیش لەدژی یەكتری)دان و نەیانتوانیوە ئەو حكومەتە درووستبكەن كە لەژوورە تاریكەكانی خۆیاندا نەخشەیان بۆ كێشاوە. دوای هەڵوەشاندنەوەی هاوپەیمانێتی سیادەی نێوان (سەدر، بارزانی، حەلبوسی)یش هەرچەندە چەندڕۆژ بەر لەئێستا باس لەوەكرا كەهاوپەیمانێتییەكی نوێ بەناوی (هاوپەیمانێتی ئیدارەی دەوڵەت) لەنێوان (بارزانی و حەلبوسی و چوارچێوەی هەماهەنگی) ئیمزادەكرێت، بەڵام تاوەكو ئێستا بەفەرمی ئەو هاوپەیمانێتیە نوێیە رانەگەیەنراوەو ئیمزا لەسەر كارنامەكەی نەكراوە، ئەمەش هەموو پێشبینی و لێدوان و ئەگەرەكانی ئەوەی كەوا بەمنزیكانە حكومەتی نوێ درووستبكرێت بەدرۆخستووەتەوە. (مورتەزا ساعیدی) پەرلەمانتاری هاوپەیمانێتی فەتح-ی سەر بە (هادی عامری) ئاشكرایكرد (بەڵگەنامەی بەغدا) كە لەلایەن (محەمەد حەلبوسی)یەوە ئامادەكراوە تیایدا ئاماژە بەوەكراوە كەدەبێت گفتوگۆ لەنێوان (هاوپەیمانی ئیرادەی دەوڵەت) و ئەو هێزانە بكرێت كە لەدەرەوەی پەرلەمانن بەبێ هیچ دەستوەردانێكی دەرەكی. ئەو پەرلەمانتارە دەڵێت: موقتەدا سەدر هیچ لارییەكی لەسەر دەستپێكردنەوەی كارەكانی پەرلەمان نییەو لەئێستاشدا هیچ گفتۆگۆیەك لەنێوان چوارچێوەی هەماهەنگی و سەدردا نییە. چوارچێوەی هەماهەنگی (مالیكی، خەزعەلی، عامری) جەخت لەوەدەكاتەوە، پێكهێنانی حكومەتی نوێ بەگشت دەسەڵاتەكانیەوە رۆڵی گەورەی دەبێت، لەسەقامگیری ئاسایش و دابینكردنی خزمەتگوزاری و رووبەڕووبوونەوەی گەندەڵیدا. هاوكات هەرچەندە تاڕادەیەك ئەو بنبەستە سیاسییەی بەهۆی پەكخستنی پەرلەمان و خۆپیشاندان و مانگرتنەكانی ناوچەی سەوزەوە درووستبووبوو كۆتایی هاتووە، بەڵام بەپێی بڕوای بەشێك لەو كەسانەی چاودێری دۆخی سیاسی عێراق دەكەن لەداهاتوودا ئەگەری سەرهەڵدانی چەند گرفتێك لەئارادایە، كەئەویش بابەتی موشەكبارانكردنی ناوە ناوەی ناوچەی سەوزە لەلایەن گرووپە چەكدارەكانەوە بەتایبەتتر دوایین ئەو موشەكانەی ئاراستەی ناوچەی سەوز كران پەیامێك بوون بۆ ئەو لایەنانەی دەیانەوێت بەبێ سەدر حكومەت درووستبكەن، ئەمە جگە لەوەی موقتەدا سەدر پەراوێزخستنی یەكجارەكی قبوڵناكات و دۆخەكەیان لێ تێكدەدات ئەمە بەلەبەرچاوگرتنی ئەو راستییەی كەهەرچەندە سەدر بڕیاری وازهێنانی لەكاری سیاسی داوە، بەڵام هێشتا رەوتەكەی یاریزانێكی سیاسی سەرەكییە لەعێراقدا. (جاسم محەمەد عەبود) سەرۆكی دادگای باڵای ئیتیحادی عێراق رایگەیاندووە ئەو گرفتەی كەئێستا عێراقی پیادا تێپەڕدەبێت بەهۆی دەستورەوە نییە، هەروەها بەهۆی ئەوەشەوە نییە كە تایبەتمەندێتی دادگای فیدراڵی نییە، بەڵكو گرفتەكە لەجێبەجێنەكردنی دەستوورو خراپ بەكارهێنانیەتی. عەبود ئاماژە بۆ ئەوەش دەكات ئامانج لەدادگای فیدراڵی پاراستنی دەستوورو رێگەگرتنە لەپێشێلكردنی مادەكانی ئەو دەستوورە، هەڵوەشاندنەوەی پەرلەمانیش لەدەسەڵاتی دادگا نییە. دەربارەی هەڵبژاردنی پێشوەختەش بەپێی ئەم یاساییەی ئێستا بەركارە، سەرۆكی دادگای ئیتیحادی دەڵێت تاوەكو ئەو یاسایە هەموارنەكرێتەوە ناتوانرێت هیچ هەڵبژاردنێكی پێ ئەنجامبدرێت، چونكە چەندین مادەی لەلایەن دادگاوە هەڵوەشاوەتەوە. ئێستاش دوای ساڵێك لەدەنگدانی پێشوەختەی هاووڵاتیانی عێراقی، زۆرینەی حزب و لایەنە سیاسییەكان داوای هەڵبژاردنی پێشوەختە دەكەن، بەڵام هەریەكەو بەپێی ئاراستەو بەرژەوەندییەكانی خۆی داوای هەڵبژاردنی پێشوەخت دەكات، نەوەك بەپێی خواست و بەرژەوەندییەكانی هاووڵاتیان.
هاوڵاتی ئهمڕۆ خوێندنهوهی دووهم بۆ پێشنیازهیاسای درێژكردنهوهی ئهم خولهی پهرلهمان كراو بهشێك لهپهرلهمانتارانیش لهدژی پرۆژهكه وهستانهوه. لهگهڵ ئهوهی پێشنیازهیاسای درێژكردنهوهی ئهم خولهی پهرلهمان خرایه دهنگدانهوه، بهڵام بهشێك لهئهندامانی پهرلهمان لهدژی وهستانهوهو ئاماژهیان بۆ ئهوهكرد، ئێمه لهدوای 6-11 ، دهوامی تێداناكهین." بهشێك لهپهرلهمانتاران پێیان وایه، درێژكردنهوهی ماوهی پهرلهمان وهك رێگهپێدان و به یاساییكردنی دزیكردنه، هیچ یاسایهك نیه تهمهنی پهرلهمان درێژبكاتهوه. ئاماژهیان بهوهشكرد، "پێشنیازهیاسای درێژكردنهوهی تهمهنی پهرلهمان خیانهته له خهڵكی ههرێمی كوردستان و دهبوو ئهم خولهی پهرلهمان زووتر ههڵپهسێردرایه نهك ماوهی درێژبكرێتهوه."
.jpg)
هاوڵاتی وهزارهتی بهرگریی توركیا هێزهكانی دژی یۆنان دهخاته ئامادهباشییهوهو وهزیری بهرگریش دهڵێت؛ پاشهكشێ بۆ ئهسینا ناكهین. خلوسی ئاكار، وهزیری بهرگریی توركیا له وتارێكدا له زانكۆی بهرگریی نیشتیمانی وڵاتهكهی هۆشداریی دایه یۆنان و رایگهیاند: سهرجهم هێزه ئاسمانی و دهریاییهكانیان له سنوری دورگهكانی دهریای ئیجه خراونهته حاڵهتی ئامادهباشییهوه. ئاكار وتیشی: توركیا لهسهر مێزی دانوستان و له گۆڕهپانی جهنگیشدا پاشهكشێ بۆ یۆنان ناكات. ئهو جهختی كردهوه كه سوپای توركیا به بێ سڵكردنهوه لهوهیكه كه چ وڵاتێك پشتگیریی یۆنان دهكات، ئهوان سور دهبن لهوه كاردانهوهی توندیان بهرامبهر جموجۆڵه سهربازییهكانی یۆنان له دورگهكانی ئیجه ههبێت. توركیا و یۆنان لهسهر دورگهكانی ئیجه له نێوان سنوره ئاوییهكانی ئهو دو وڵاته ناكۆكییان ههیه له كاتێكدا به پێی رێككهوتنی نێودهوڵهتیی لۆزان ئهو دورگانه له ساڵی 1923 وهك بهشێك له خاكی یۆنان دیاریی كراوه. ئهمریكا دژی كاردانهوه و لێدوانهكانی بهرپرسانی توركیایه بهرامبهر یۆنان و رایگهیاندوه؛ ئهسینا هاوپهیمانێكی گرنگی واشنتۆن-ه له رێكخراوی پهیمانی باكوری ئهتڵهسی (ناتۆ) و یهكێتی ئهوروپا.
.jpg)
هاوڵاتی گونسوڵخانهی ئهمهریكا لهههولێر بهرهسمی ئهو فۆڕمهی بڵاوكردهوه كه هاووڵاتیان دهیانهوێت كۆچ بكهن بۆ ئهمهریكا. ئهگهر دهتهوێت كۆچ بكهیت بۆ ئهمریكا، ئێستا ناونووسین بۆ پڕۆگرامی ڤیزهی ههمهجۆر (ناسراو به ڤیزهی یانسیب 2024) كراوهیه. ئهم لینكه بكهرهوه بۆ زانیاری زیاتر و پێشكهشكردنی داواكاری
.jpg)
عەمار عەزیز سەرەڕای دەركردنی چەندین بڕیارو زنجیرەیەك رێوشوێن بۆ قەدەغەكردنی كاری پاڵاوتگە نەیاساییەكانی سنوری قەزای سێمێل لەدهۆك، بەڵام تائێستا بەشێكیان كاردەكەن و بڕیارەكانی حكومەت راینەگرتوون. رۆژی 29ی ئەیلولی 2022 عەلی تەتەر ، پارێزگاری دهۆك رایگەیاند: چەندین رێنمایمان دەركردووەو كاری هەموو پاڵاوتگەكانمان راگرتووە، بەڵام بەپێی زانیارییەكانی بەردەست هاوڵاتی پاڵاوتگەكان كاركردنیان رانەگرتووەو بەردەوامن. مەهدی حەسەن عەلی ، دانیشتووی قەزای سێمێل بەهاوڵاتی وت:» تا ئەم خولەكەی لەگەڵ تۆدا قسە دەكەم بۆنی ناخۆش و دووكەڵی پاڵاوتگەكان بەناوچەكەدا بڵاوە، ناوچەكە دیارە واتە هێشتا بەشێكیان كاردەكەن ، ئەوەش مانای وایە كەخاوەنی ئەو پاڵاوتگانە لەحكومەت بەهێزترن، ئەگەر وانەبێت چۆن بڕیاری ئەنجومەنی وەزیران پێشێل دەكەن و بەڕۆژی رووناك نەوتی خاویان بۆ دەڕوات و حیساب بۆ هیچ كەس و لایەنێك ناكەن، نازانم ئەمە چ جۆرە ویژادانێكە خەڵكەكە خەریكە لەناو بۆنی ناخۆش و دووكەڵی رەش دەخنكێت». وتیشی:» چارەسەری ئەم گرفتە ئاسانە بەڵام پێویستی بەئیرادەیەكی بەهێز هەیە، لەهەمووشی گرنگتر پێویستە نوێنەرانی خەڵكی ئەم ناوچەیە سەردانی ئیدارەی پارێزگای دهۆك بكەن و بەناوی خەڵكەوە داوایان لێبكەن بەیەكجاری كاری ئەو پاڵاوتگانە دابخەن، ئێمە نامانەوێت بەشێوەی ئاژاوەگێڕی كێشەكە چارەسەر بكرێت بەڵام ئێمەش بێزاربووین تاكەی سەبر بگرین «. ئیدریس حەسەن، كەهاووڵاتیەكی تری سنوری قەزای سێمێلە بەهاوڵاتی وت: ئیمزامان كۆكردووەتەوە بۆ داخستنی پاڵاوتگە نایاساییەكان و دواتر رادەستی ئیدارەی پارێزگای دهۆكمان كردووەو دەیانجاری تریش هەوڵمانداوە تا لەم كێشەیە رزگاربین بەڵام هەر سوودی نەبووە، ئێستاش بەشێك لەپاڵاوتگەكان بەقاچاغ كاردەكەن، چەندین ساڵە ئەم دوكەڵا و ژەهرە بەسەر ناوچەكدا بڵاوبووەتەوەو سەدان كەسی تووشی نەخۆشی خراپ كردووە». سەبارەت بەپاڵاوتگە نایاساییەكان عەبدولسەمەد تێلی، سەرۆكی لیژنەی وەزەو پیشەساری لەئەنجومەنی پارێزگای دهۆك بەهاوڵاتی راگەیاند: « تائێستا حەوت جار بڕیاری داخستنی پاڵاوتگە نەیاساییەكانی سنوری پارێزگای دهۆك لەلایەن ئەنجومەنی وەزیران و وەزارەتی ناوخۆو پارێزگار دەرچووە، بەڵام هیچیان وەك خۆی جێبەجێ نەكراوە، دواینجار كەبەدواداچوونم بۆكردووە تا 27ی ئەیلولی 2022 بەشێكیان هەر كاردەكەن، نەوتی خاویان بۆ دەڕوات، ئیرادەیەكی بەهێز نیە لەبەرئەوە باوەڕناكەم بەیەكجاری هەموویان دابخرێن «. وتیشی:» من یەك نموونە باس دەكەم، لە 6ی ئابی 2015 ئەنجومەنی پارێزگای دهۆك بەتێكڕای دەنگ بڕیاریدا كەنابێت چیتر ئەو پاڵاوتگانە كاربكەن، رۆژی دواتر واتە لە 7ی ئابی هەمان ساڵ فەرهاد ئەتروشی، پارێزگاری پێشووی دهۆك بڕیارەكەی ئەنجومەنی وەك خۆی جێبەجێكرد، بەڵام بەداخەوە تەنها بۆ ماوەی سێ مانگ داخران و دواتر دەستیان بەكاركردەوە ئەوەش بەهۆی دەستتێوەردانی چەند كەسێك، ئەمە لەكاتێكدایە، ئەنجومەنی پارێزگا بڕیاری داخستنی یەكجاریی پاڵاوتگەكانی دەركردووە كە لەبەرامبەردا حكومەت پاڵاوتگەیەكی مۆدێرن و پێشكەوتوو لەو ناوچەیە بنیات بنێت». سەرۆكی لیژنەی وزەو پیشەساری لەئەنجومەنی پارێزگای دهۆك دەڵێت:» خاوەنی پاڵاوتگەكان بەناوی كارگەی پلاستیك و پیشەسازی دیكەوە كاری پاڵاوتنی نەوتی خاو دەكەن، جگە لەوەی زیادەڕەوییان كردووەتەسەر موڵكی شارەوانی، ماوەی 15 ساڵیشە یەك دیناریان نەداوەتە حكومەت، داخستنی پاڵاوتگەكان شتێكی قورس نیە تەنیا بەڕێگریكردن لەو تانكەرانەی نەوتی خاویان بۆ دابیندەكەن چارەسەر دەبێت، ئەگەر نەوتی خاویان پێنەگات ناچاردەبن واز لەكاركردن دەهێنن، جگە لەبڕیاری وەزیری ناوخۆو پارێزگاری پێشوو، ئەنجومەنی وەزیران لەساڵانی 2018، 2019 ، 2020 بڕیاریداوە كەدەبێت بەیەكجاری دابخرێن، بەڵام بێسوود بووەو هەر دانەخراون». هاوكات شەمعون شلیمون ئیشو جێگری پارێزگاری دهۆك لەوبارەیەوە بۆ هاوڵاتی دواو وتی: «بڕیاری داخستنی پاڵاوتگە نەیاساییەكانی سنوری قەزای سێمێل دەمێكە لەلایەن حكومەتی هەرێمەوە دەرچووە، عەلی تەتەر، پارێزگاری دهۆك لەڕۆژی پێنجشەممە 29ی ئەیلول لەگەڵ لایەنە پەیوەندیدارەكان لەسەر ئەم پرسە كۆبوونەوەیان كردووەو كۆمەڵێك رێنمایی دەركراوەو كاری هەموو پاڵاوتگەكانی راگرتووە، هەركەسێكیش پابەند نەبێت ئەوا بەدڵنیاییەوە بەپێی یاسا مامەڵەی لەگەڵ دەكرێت و سزا دەدرێت». بەڵام ئیدریس حەسەن كە هاووڵاتییەكی سنوری قەزای سێمێلە دەڵێت: « رۆژێك دوای بڕیارەكەی پارێزگاری دهۆك، من خۆم ڤیدیۆم كردووە و نەوتی رەش گواستراوەتەوە بۆ كواشێ بەمەبەستی پاڵاوتن، هەروەها لەساڵی 2010 چەندین جار بڕیار دەركراوەو رێوشوێن گیراوەتەبەر، هەندێك لەپاڵاوتگەكان بەتەواوی داخراون و كارناكەن، بەڵام بەشێكی دیكەیان حساب بۆ هیچ بەرپرسێكی حكومی ناكەن و بەردەوامن لەكاركردن». وتیشی:» بەهۆی پیسكردنی هەوای ناوچەكەوە بەردەوام ماسك دەبەستین، بەشەوان بۆنێكی ئەوەندە ناخۆش بەسەر ناوچەكە بڵاودەبێتەوە باوەڕناكەم لەهیچ شوێنێكی تر ئەو بۆنە بوونی هەبێت، ماڵی من زۆر دوورنیە لەپاڵاوتگەكان، بەڵام خەڵكی گوندی كواشێ كەتەنها كێلومەترێك لێی دوورن كاریگەری خراپی لەسەر ئەوان یەكجار زیاترە لەئێمە «. دڵشاد عەبدولڕەحمان، بەڕێوەبەری فەرمانگەی ژینگە لەپارێزگای دهۆك بەهاوڵاتی راگەیاند: « زۆرجار بڕیاری داخستنی پاڵاوتگە نەیاساییەكانی سنوری قەزای سێمێل دەرچووە، دوایین بڕیار لە 2021 بوو بەڵام بۆ هەر جارێك ماوەیەكی كەم كاریان نەكردووە دوای ماوەیەك جارێكی تر دەستیان بەكاركردن كردووەتەوە، وەكو بەڕێوەبەرایەتی گشتی فەرمانگەی ژینگە لیژنەیەكی جێگیرمان لەكواشێ داناوە تاڕێگری لەكاری پاڵاوتگەكان بكات، ئەوەی پەیوەستە بەئێمە بەزیادیشەوە كردوومانە بەڵام دەبێت هەموو لایەنێك لەگەڵ ئێمە هاوكاربن تابتوانین رێگری لەكاری ئەوان بكەین«. وتیشی: « پێش چەند مانگێك نزیكەی حەوت پاڵاوتگەی كواشێ بەبڕی هەشت ملیۆن دیناری عێراقی سزادراوە ، دوایین كۆبوونەوەی ئێمە لەگەڵ پارێزگاری دهۆك لە 29ی ئەم مانگە بوو، لەكوبوونەوەكەدا كە ژمارەیەك بەرپرسی پەیوەندیدار ئامادەیبوون، پارێزگاری دهۆك جەختی لەوە كردووەتەوە كەنابێت هیچ پاڵاوتگایەك لەو سنوورە ئیش بكات، هەستم كرد كەئیرادەیەكی زۆر بەهێز هەیەو بەپێی زانیارییەكانم ژمارەیەك پۆلیسی تر بۆ چاودێریكردن زیاد دەكرێن، هەروەها بۆ ماوەی 24 كاتژمێر چاودێری پاڵاوتگەكان دەكرێن، ئەگەر ئەمە بەبەردەوامی بكرێت ئەوا بەدڵنیاییەوە كۆتایی بە بابەتەكە دەهێنێت».
.jpg)
عهمار عهزیز كارگهی چهم بۆ بهرههم هێنانی ئاوی تهماته و مورهبا له سنوری قهزای سێمێل دروستكراوه، لهقوناغی یهكهم رۆژانه100تۆن تهماته وهردهگریت، ههروهها رێژهیهكی زۆر لهترێ و سێف بۆ دروستكردنی مورهبا وهردهگرێت. هێرش ڕهشید، پارێزهری كارگهی چهم به هاوڵاتی ی وت: كارگهكهمان لهسهر روبهری 25دۆنهم زهوی دروستكراوه، 5ملیۆن دۆلار خهرجی بووهو زیاتر له150كرێكار لهكارگهكهدا ئیش دهكهن، ههروهها سهدان جوتیاری سنوری پارێزگای دهۆك لێی سوود مهند دهبن" هێرش رهشید وتیشی" پرۆژهكه لهقۆناغی كۆتایی دایه و بهمنـزیكانه دهست به وهرگرتنی بهرههمی جوتیارهكان دهكهین و كارگهكه بهتهواوی دهكهوێته كار، بهدڵنیایهوه دهتوانین رێژهیهكی زۆر له ئاوی تهماته و مورهبا بۆ دهۆك و تهوای ههرێمی كوردستان دابین بكهین. ئهوهشی خستهڕوو: ئامانجی سهرهكیمان پشتگیری و هاوكاری جوتیارهكانه ههروهها گرنگیدانه به بهرههمی خۆماڵی ".
هاوڵاتی چووپێك به 40 كۆچبهرهوه نزیك دورگهی لێسڤۆس (Lesvos)ی یۆنان له دهریای ئیجه ژێر ئاو كهوت، له ڕووداوهكهدا 15 كۆچبهر گیانیان له دهستداوهو ژمارهیهك كۆچبهریش ڕزگار كراون. بهپێی زانیارییهكان كه پۆلیسی دهریاوانی یۆنان بڵاویكردوهتهوه، ژمارهیهك كۆچبهری دیكه له دورگهیهكی شاخاویدا گیریان خواردووه و هێزی دهریاوانی یۆنان لهشوێنی ڕووداوهكهدایه بۆ ڕزگار كردنی ئهو كۆچبهرانهش. لهههمان كاتدا، ئهو یهختهی به نزیكهی 100 كۆچبهرهوه له دورگهی كیتیرای یۆنان ژێر ئاو كهوت، تائێستا 80 كۆچبهریان ڕزگار كراون و سهلامهتن، گهڕان بهدوای كۆچبهرهكانی دیكهشدا بهردهوامه. ئهمه دووهم ڕووداوه كه لهماوهی چهند كاتژمێرێك له دهریای ئیجهدا ڕوودهدات، هۆكارهكهیش بۆ ئهوه دهگهڕێتهوه كه كهشو ههوا نالهبارهو شهپۆلێكی بههێز لهدهریای ئیجهدا ههیهو ئهو یهخت و چووپانهی كه له كهنار ئاوهكانی توركیاوه بهڕێدهكهون، مهترسین بۆ ژیانی كۆچبهران.
هاوڵاتی بە بیانوی بێڕێزیی بە سەرۆک کۆماری تورکیا لە بەرنامەیەکی تەلەفیزیۆنیی وڵاتی سوید باڵیۆزی ئەو وڵاتە لە ئەنکەرە بانگهێشت دەکرێت. ئاژانسی (ئەنادۆڵ)ی تورکیا بڵاوی کردوەتەوە؛ رۆژی چوارشەممە باڵیۆزی سوید لە ئەنکەرە لە لایەن وەزارەتی دەرەوە بانگهێشت کراوە و هۆشداریی توندی پێدراوە لەوەی کە لە تەلەفیزیۆنی رەسمی سوید بێڕێزیی بە سەرۆک کۆماری تورکیا کراوە. ئەنادۆڵ ئاماژەی بەوە کردوە وەزارەتی دەرەوەی تورکیا هۆشداریی توندی داوەتە باڵیۆزی سوید کە تەلەفیزیۆنی وڵاتە بە شێویەکی بێشەرمانە بێڕێزیی بە ئەردۆغان کردوە و ئەوەش قبوڵکراو نابێت. دوای ئەوەی بەشی تەنزی هەواڵەکانی سوید (Svenska nyhet) لە تەلەفیزیۆنی فەرمی وڵاتەکە (SVT) هەواڵێکی بڵاو کردەوە کە رەجەب تەیب ئەردۆغانی سەرۆک کۆماری تورکیا هاوشێوەی خواردنی تکەی گۆشت گرنگی بە هیچ شتێکی دیکە نادات، باڵیۆزی سوید بە بیانوی بێڕێزیی بە سەرۆک کۆماری تورکیا لە ئەنکەرە بانگهێشت کرا.
هاوڵاتی قوباد تاڵەبانی جێگری سەرۆک وەزیران و پاوڵا گانلی باڵیۆزی ئۆسترالیا لە عێراق لە كۆبونەوەیەكدا تاوتوێی چەند پلانێکی هاوبەشیان کرد بۆ بەرەنگاربوونەوەی کێشە ژینگەییەکان و ئاسایشی ئاو و قەیرانی وشکەساڵی. هەروەها هەردوولا جەختیان کردەوە لەسەر پێویستی کاری هاوبەش بۆ دانانی پلانی گونجاو بۆ پاراستنی ژینگە و پاراستنی ئاسایشی ئاو و بەرەنگاربوونەوەی قەیرانی وشکەساڵی لە عێراق و هەرێمی کوردستان. هاوكات لە کۆبوونەوەکەدا بڕیاردرا حکومەتی ئۆسترالیا کۆمەڵێک پسپۆڕ بنێرێتە هەرێمی کوردستان تا هاوکاری حکومەتی هەرێم بکەن لە دانان و جێبەجێکردنی ستراتیژی گونجاو لە بوارەکانی ژینگە و ئاسایشی ئاو و بەرەنگاربوونەوی وشکەساڵی. بڕیاریش درا بۆ هەمان مەبەست لە داهاتوویەکی نزیکدا چەند کۆمپانیەکی تایبەتمەندی ئۆسترالی سەردانی هەرێمی کوردستان بکەن.
ئیمان زەندی رێگای زەڕایەن - دەربەندیخان لەمساڵدا پارەی بۆ تەرخان نەكراوە، كۆی بودجەی تەرخانكراوی پرۆژەكە ٤٤ ملیار دینارەو رێگاكە ١٧ كیلۆمەترەو تەنها حەوت كیلۆمەتری تەواونەكراوەو بڕی حەوت ملیار دیناری پێویستە بۆ تەواوكردنی. رێگای زەڕایەن - دەربەندیخان ١٧ كیلۆمەترە و ١٠ كیلۆمەتری قیری بۆ كراوە، بەڵام چینێك قیری ماوە كە چوار سانتیمە، حەوت كیلۆمەتری ماوەو بڕی حەوت ملیاری پێویستە، هەروەها پڕۆژەكە بەدوو قۆناغە، قۆناغی یەكەمی لەساڵی ٢٠١٢ دراوە بەكۆمپانیاكانی قەڵا و پورنامی ئێرانی بەشێوەی تەندەر، بەڵام كۆمپانیای قەڵا لەپڕۆژەكە كشاوەتەوەو پورنام لە ٢٥/٧/٢٠١٢وە مۆڵەتی كاركردنی پێدراوە. سەباح شەهید فەتاح، ئەندامی ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی بەهاوڵاتی رایگەیاند:»گرفتی حوکمڕانی هەیە لەكوردستان بەمەش جیاوازییەكی زۆر لەنێوان پارێزگاكان هەیە، بەڵام دەبوو ئەم رێگا ستراتیژیە دەمێك بێت تەواو بكرایە، بەداخەوە بەردەوام گرفتی بۆ دروستدەكرێت، رێگای سلێمانی - دەربەندیخان لەسەر داهاتی ناوخۆی سنوری ئیدارەی پارێزگای سلێمانی و گەرمیان دروستدەكرێت كە نابێت ئەم پڕۆژانە لەسەر داهاتی ناوخۆ بن». وتیشی: «لە بەدواداچوونێكماندا سەردانی بانكی ناوەندی هەرێممان كردو بەڵێنیان پێداین هەفتانە ٥٠ ملیۆن دینار بۆ رێگای زەڕایەن هەتا چنارە تەرخان بكەن، پاشان سەردانی وەزارەتی ئاوەدانكردنەوەمان كردو بەئامادەبوونی لایەنە پەیوەندیدارەكان نووسراومان پێشكەشكردن هەتاوەكو ئەو بڕەی بۆ خەرجبكرێت». سەباح شەهید فەتاح دەڵێت: «ئەو پردانەی زەرایەن كە گرفتی دروستكردوە لەڕێگا كۆنەكەیەو تەواو بووە، بەڵام ئیشكردنی لەبەشێكیدا ماوە لەگەڵ ئەندەرپاسێك لەلای قلیجە كە رێگا تازەكە بەكۆنەكەوە دەبەستێتەوەو ئەو پردانەش بڕیاروابوو كۆمپانیای پورنام جێبەجێكاری پرۆەژكە بیكات». هاوكات رەمەزان نامیق، ئەندامی ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی لە لێدوانێكدا بۆ هاوڵاتی بەوردی باسی لەگرفتەكانی ئەم ڕێگایە كردو دەڵێت: «لەماوەی پێنج ساڵی رابردودا بەدواداچوونمان بۆ ئەم بابەتە كردووە، بڕی ئەو گوژمەی بۆ تەواوكردنی تەرخانكراوە ٤٤ ملیۆن دینارە، بەڵام نەتوانراوە ئەم بڕە پارەیە خەرجبكرێت، حكومەت گەنجینەكانی بەتاڵن و ٧٥٠ پڕۆژە لەسنوری پارێزگای سلێمانیدا هێشتا تەواو نەكراون و پێویستیان بەسەدان ملیار دینارە، كۆمپانیاكان مایەپوچبوون و زۆربەی پارەكانیان كراوە بەچەك و كەدەچنە بانك بۆیان ساغنابێتەوەو ناچارن لەبازاڕ بە لەسەدا ٤٠ بۆ ٥٠ بیفرۆشنەوە»، و وتیشی: «خاوەن كۆمپانیاكان دێنە لامان بۆ دەستپێكردنەوەی پڕۆژەكان بەڵام كە دەبینن پارە لەبانكدا نیە متمانەیان نیە، چونكە كۆمپانیای پورنام پارەی سێ چەكی وەرنەگرتوە كە بریتین لە ٦٠٠ بۆ ٧٠٠ ملیۆن دینار لەگەڵ ملیارێك دیناری پێشتر». حكومەت كۆمپانیای پورنام بەكەمتەرخەم دەزانێت لەتەواونەكردنی ئەم رێگایە، رەمەزان نامیق دەڵێت: «لایەنە پەیوەندیدارەكان و سەرپەرشتیكاران ئەم كۆمپانیایە بەوە تاوانباردەكەن پارەی زۆری وەرگرتوەو كاری كەمیكردوە بەڵام كۆمپانیاكە بە پێچەوانەوە قسە دەكات و بۆ سەلماندنی قسەكانیشی لیژنەیەكی هونەریان لەئێرانەوە ناردووە كەدەڵێین پورنام كاری زۆریكردوەو پارەی كەمی وەرگرتووە، كاتێك لەكوردستانیش بەدواداچوون دەكرێت پێچەوانەكەی دەردەچێت، بەمەش وەزارەتی ئاوەدانكردنەوە لەسلێمانی لیژنەیەكیان پێكهێناوە كە كۆنوسی كۆتایی دەنوسن لەسەر ڕاستی ئەم بابەتە دەبێت كۆمپانیاكە و حكومەت پاپەندبن بەو لیژنەیەوە بۆ بڕیاری كۆتایی». هاوڵاتی چەندینجار پەیوەندی بەكۆمپانیای پورنامی ئێرانەوە كرد بەڵام ژمارەكە بەردەست نەبوو. لەسلێمانی كورتهێنان هەیە ئەو دوو ئەندامەی ئەنجومەنی پارێزگا سەباح شەهید فەتاح و رەمەزان نامیق یەكێك لەهۆكارەكانی كورتهێنانی داهاتی ناوخۆی سلێمانی بۆ مەرزەكان دەگەڕێننەوە و دەڵێن: «مەرزی پەروێزخان و باشماخ و حاجی ئۆمەران و تیلەكۆ لەگەڵ پشتەو سەیرانبەن داهاتیان نەزانراوە، مەرزی باشماخ بەرێژەی نزیكەی ٤٠٪ كەمیكردووە چونكە لەباشماخ و حاجی ئۆمەران باج هەڵگیراوە لەسەر زیاتر لە ٨٠ شتومەك «. قۆناغی دووەمی رێگاكە دروستكردنی دوو تونێلە كە وەكو قەدبڕێكە و سلێمانی و گەرمیان بەیەكەوە دەبەستێتەوە و لەسەر رێگا كۆنەكە نابێت بەڵكو لەگوندی چنارەوەو بەئاراستەی ناوتاق تا ئەودیوی دەربەندیخان دریژ دەبێتەوە، بەپێی زانیارییەكانی بەردەست هاوڵاتی باسكردنی ئەو دوو تونێلە تەنها بانگەشەیی میدیایی دەسەڵاتەو لەواقیعدا بوونی نیە. پڕۆژەی رێگای زەڕایەن - دەربەندیخان كاركردن تێیدا وەستاوەو شێوازی كاركردنی كۆمپانیاكەش لەپڕۆژەكەدا سەرەتا بڕینی بۆكردووە پاشان تێكەڵەڕێژكردن ئەویش بەردی هاڕاوە دواتر قیركردن بەسێ چین كە بۆ بارهەڵگری قورسیە، دواتر چینی قیری زبر ستاپ لایزەرو تایم لایدەر لەگەڵ پۆڵیمەر، سێ بۆ حەوت مەتر چوارگۆشەش یەك تۆن قیری پێویستە. محمد جەلیل، بەڕێوەبەری گشتی رێگاوبانی سلێمانی لەگفتوگۆیەكی هاووڵاتیدا ئاماژە بە دوو هۆكاری پەكخستنی پڕۆژەی سلێمانی-دەربەندیخان كردو رایگەیاند: «ئەم رێگایە ئەمساڵ گوژمەی بۆ تەرخاننەكراوە گەر ساڵانەش پارە بۆ پڕۆژەكان تەرخان نەكرێت ناتوانین كاری تێدا بكەین، دووەم بەڵێندەرەكەش كەمتەرخەمە كێشەی تەكنیكی و هونەریمان لەگەڵیاندا هەیە لەگەڵ بابەتی پێوانەكردن، چەندین لیژنەمان پێكهێنا بۆ كەمتەرخەمیەكان بەڵام نەگەشتین بەئەنجام چونكە بەوجۆرەش لەوانەیە كێشەی تەكنیكیمان لەگەڵ بەڵێندەرەكە چارەسەر نەبێت، من كەمێك رەشبینم لەو پڕۆژەیە چونكە خۆمان پارەی تەرخانمان نیە و گەر تەرخانیش هەبێت ئەوكاتە كێشەی هونەریمان لەگەڵ ئەو كۆمپانیایە دەبێت». وتیشی: «پڕۆژەی دوسایكردنی زەڕایەن-دەربەندیخان لەسەدا ٧٥ی تەواو بووە، بۆ هەموو پڕۆژەكە بەنزیكراوەیی گوژمەكەی ٤٤ ملیار دینارە كەدەبێت بەو بڕە پارەیە هەموو پڕۆژەكە تەواو بكرێت، لەو باوەڕەدا نیم بۆ ئەمساڵ گوژمەی پێویست دابین بكرێت، كەمی نەختیەنە لەبانكی سلێمانی هەموو پڕۆژەكانی سلێمانی پەكخستووە. شیرین كاوە گەرمیانی، ئەندامی پەرلەمانی كوردستان لەلێدوانێكیدا بە هاوڵاتی وت:»ساڵی رابردوو بۆ پرۆژەكە كۆمەڵێك پرسیارم كردووە لەوەزیری ئاوەدانكردنەوە، بە نووسراوو یاداشت رێكارمان گرتوەتەبەر بەپێی مادەی ٦٦ی لەپەیڕەوی ناوخۆ وەزیر بێتە پەرلەمان گفتووگۆ لەسەر ئەو رێگایە بكەین»، دەڵێت: «سێ مانگ پێش ئێستا یاداشتم پێشكەشكردوە سێ بۆ شەش مانگ دەخایەنێت تا وەڵام دێتەوە تا ئێستاش وەڵامی كۆتایی نەهاتووەتەوە». سەركەوت محەمەد كە پیشەی مامۆستایەو ئەندامی دەستەی ناڕەزایانی دەربەندیخانە بۆ هاوڵاتی دواو دەڵێت: «دەربەندیخان شارێكی بچوكە گرفتی ئاوو رێگاوبانی هەیە كۆمەڵێك كەسی خەمخۆر هەستاون بەچالاكی و هەوڵیانداوە دەنگێك بن بۆ ئەوەی دەسەڵات بیبیستێ گرفتەكان چارەسەر نەكراون»، وتیشی: «كەمپینەكەمان گشتییە كەسی تریش دەتوانێت بەشداربێت و كۆتا كەمپەینیشمان هی مانگێك پێش ئێستابوو لەبەردەم تونێلی دەربەندیخان و شانۆی تابوتی سپیمان پێشكەشكرد، داواكاریەكانیشمان روونن و گشتین و بۆ لایەنێكی تایبەت بەرزمان نەكردووەتەوە، گوێمان لەخاوەنی كۆمپانیاكان گرتووە ئەوانیش سكاڵایان زۆرەو پێشینەكانیان بۆ خەرج ناكرێت. ئەدیبە ئەحمد یەكێكە لە هاووڵاتیە ناڕازییەكانی قەزای دەربەندیخان و وەكو هاووڵاتی و چالاكوانی ناڕازی بەشداری چەندین خۆپیشاندانی و بەرزكردنەوەی یاداشت كردووە بۆ دروستكردنی فشار بۆ تەواوكردنی رێگای زەڕایەن-دەربەندیخان بەهاوڵاتی وت: «بەهۆی یەك سایدی و خراپی رێگاكە و زۆری هاتوچۆ بەڕێگای مەرگ ناسراوە، لەڕابردودا لەبەر كەمتەرخەمی و بێ پیلانی و گەندەڵی و دەست تێكەڵی لەگەڵ كۆمپانیاو بەرپرسەكان وایكردووە هەموو سێكتەرەكان لەهەرێمی كوردستان پەكی كەوتبێت بەتایبەت ڕێگاوبانەكان»، دەڵێت: «بە بۆنەی پیشەكەمەوە ناچارم بەو رێگایەدا هاتوچۆ بكەم، ماوەی ١٠ ساڵە بە بەردەوامی شوێن و جێگای ئەم هەرێمە نەماوە دەنگمان نەگەیەنین و داواكاری نەخەینە بەردەست كاربەدەستان و پەرلەمان بەڵام بەداخەوە تائێستا هەر لەنێوان قەیران و نەبوونی پارەو ناشەفافێت نازانرێت كەی ئەو رێگایە تەواو دەبێت».
هاوڵاتی لهڕاگهیهندراوێکدا کەمپینی چالاکڤانانی بەلووچ ئهمڕۆ چوارشهممه ئاشکرای کردووه، ژمارەی کوژراوانی خۆپێشاندان و ناڕەزایەتییەکانی رۆژی هەینی و رۆژانی دواتری شاری زاهیدان گەیشتووەتە 88 کەس و ناوی سهرجهم کوژراوهکانی بڵاوکردۆتهوه. کەمپینی چالاکڤانانی بەلووچ دەڵێت، لەنێو کوژراوەکاندا منداڵێکی دوو ساڵان و پێنج مێرمنداڵی 12،14 و 16 ساڵان هەن، هەروەها زیاتر لە 300 کەسیش بریندار بوون. رۆژی هەینی 30-09-2022 دوای تەواوبوونی نوێژی هەینی لە مزگەوتی مەکی زاهیدان، بۆ پشتیوانی لە ناڕەزایەتییەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران و سەرکۆنەکردنی دەستدرێژیکردنە سەر کچێکی 15 ساڵان لەلایەن فەرماندەیەکی پۆلیسی شاری چابەهاری پارێزگای سیستان و بەلوچستان، ژمارەیەک لە نوێژخوێنان لە نزیک مزگەوت خۆپێشاندانیان کرد. مەولەوی عەبدولحەمید، پێشنوێژی مزگەوتەکە و کەسایەتیی دیاری سوننە و بەلووچەکانی ئێران لە پەیامێکی ڤیدیۆییدا دەڵێت، ژمارەیەک گەنج چوونەتە نزیک بنکەیەکی پۆلیس و درووشمیانداوە، "بەڵام هێزەکانی پۆلیس تەقەیان لە سەر و دڵی خۆپێشاندەران کرد و دەستڕێژی لەوانەش کرا لەنێو مزگەوتدا بوون". پارێزگاری سیستان و بەلوچستان و سوپای پاسداران لەو پارێزگایە دەڵێن، ژمارەیەک کەس بە هاندانی دژبەرانی کۆماری ئیسلامیی ئێران، پشێوییان ناوەتەوە و تەقەیان لە خەڵک کردووە.
