عەلی قەرەداغی: پێشوازی لە بڕیارە سەركەوتووەكانی سەرۆك ئەحمەد شەرع دەكەم

عەمار عەزیز دەوروبەری کاتژمێر 9و نیوی ئەم شەو فرۆکەی تورکیا چەند شوێنێک لەناوچەی سەردەشت لە چیای شەنگال بوردومان کرد. موراد سەعید ، دانیشتووی ناوچەی سەردەشت لەچیای شەنگال بە هاوڵاتی وت" بوردومانەکەی ئەمشەو لە چیای شەنگال بارەگایەکی یەبەشە کراوەتە ئامانج بەڵام نازانین زیانەکان چین چونکە تاڕادەیەک لە ئێمە دوورە،پەیوەندیمان بە چەند کەسێکەوە کردووە ووتیان دەنگی بوردومانەکەمان بیستووە بەڵام ئەوانیش نازانن زیانەکان چین. هەروەها " هەر ئەمشەوە دژە تیروری کوردستان ڕاگەینراوێک یان بڵاوکردوەتەوە وتیادا هاتووە، فرۆکەی تورکیا ئەم شەو بارەگایەکی یەبەشەی لەچیای شەنگال بوردومانکردوە بەوهۆیەوە کۆژراو و برینداری لێ کەوتووەتەوە.

هاوڵاتی ئەمریکا رایگەیاند بەهۆی سەرکوتی خۆپیشاندان و بڕینی ئینتەرنێت و تۆڕەکانی پەیوەندیی ژمارەیەک سزای بەسەر کۆماری ئیسلام ئێراندا سەپاندوە. وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا رۆژی پێنجشەممە لە بەیاننامەیەکدا ئاشکرای کرد ژمارەیەک سزای بەسەر بەرپرسانی باڵای دەسەڵاتی ئێراندا سەپاندوە و ئەگەر سەرکوتەکانیش بەردەوام بێت سزای دیکە دژی ئەو دەسەڵات لەو وڵاتە دەخرێتە بواری جێبەجێکردنەوە. بە پێی بەیاننامەکەی وەزارەتی گەنجینە؛ لە ناو لیستی سزادراواندا هەر یەکە لە ئەحمەد وەحیدی، وەزیری ناوخۆ و عیسا زارعپور، وەزیری گواستنەوە و گەیاندن (پەیوەندییەکان)ی کۆماری ئیسلامی ئێران کەوتونەتە لیستی سزا نوێیەکانی واشنتۆن. هاوکات لەگەڵ ئەو دوو وەزیرە پێنج بەرپرسی دیکەی کۆماری ئیسلامی ئێران هەر بە هۆی توندوتیژی و سەرکوتی خۆپیشاندەرانەوە لە لایەن وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکاوە سزایان بەسەردا سەپێنرا.

هاوڵاتی تورکیا بڕیاریدا بۆ ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی نێوان تەلئەبیب و ئەنکەرە، باڵیۆزەکەی رەوانەی ئیسرائیل بکات. تەلەفیزیۆنی (تی ئار تی) تورکیا بڵاوی کردەوە؛ لە چوارچێوەی ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی نێوان تەلئەبیب و ئەنکەرە باڵیۆزی وڵاتەکە رەوانەی ئیسرائیل دەکرێت و بە پێچەوانەشەوە باڵیۆزی ئەو وڵاتە لە تورکیا جێگیر دەکرێت. تی ئار تی ئاماژەی بەوەدا کە شاکر ئۆزجان تورنولار لە لایەن تورکیاوە دەبێتە ئەرکدار و باڵیۆزی وڵاتەکە لە ئیسرائیل و لە تەلئەبیبی پایتەختی ئەو وڵاتەکە دەستبەکار دەبێت. پێشتر لە ساڵی 2018 بەهۆی کوژرانی 60 فەڵەستینی ، لە خۆپیشاندانەکانی دژی کردنەوەی باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە کەرتی غەزە، تورکیا و ئیسرائیل باڵیۆزەکانی یەکتریان لە وڵاتەکانیان دەرکرد و لەو کاتەوە تورکیا هیچ باڵیۆزێکی لە تەلئەبیب جێگیر نەکردبو. نزیکەی 10 ساڵە هەندێکجار ناکۆکیی لە نێوان تەلئەبیب و ئەنکەرە دروست دەبێت بەڵام ئاڵوگۆڕی بازرگانیی ئەو وڵاتە لە سەردەمی کێشەکانیشیاندا گەیشتوەتە نزیکەی 11 ملیار دۆلار لە ساڵێکدا و نزیکەی هەزار کۆمپانیای ئیسرائیل لە تورکیا کار دەکەن.

هاوڵاتی رێکخراوی تەندروستی جیهانی ئاگادارییەکی بڵاوکردەوە دەربارەی چەند شروبێکی کۆکە  دوای ئەوەی بووە هۆی مردنی ٦٦ منداڵ رێکخراوی تەندروستی جیهانی ئاگادارییەکی بڵاوکردەوە لەسەر چەند شروبێکی کۆکە کە پێیان وایە بۆتە هۆی مردنی ٦٦ منداڵ  لە گامبیا و ڕایگەیاند کە دەبێتە هۆی زیانی کوشندە بە گورچیلەکان.  ڕۆژی چوارشەممە، رێکخراوی تەندروستی جیهانی ئاشکرای کرد کە شیکردنەوەی تاقیگەی دەکەن بۆچەند شروبێکی کۆکە کە لە لایەن کۆمپانیای دەرمانسازی میدێن دەلهی نوێ دروست کراوە. لەم بارەیەوە بەڕێوبەری گشتی رێکخراوی تەندروستی جیهانی تێدرۆس ئادهانۆم ڕایگەیاند  لێکۆڵینەوە لە مردنی ئەو منداڵانەی کە بەهۆی  برینداربوون لە  گورچیلەکانیاندا مردوون لە ڕۆژئاوای ئەفریقا ئەنجام دراوە بەڕێوەچووە و تیایدا لێکۆڵینەوەیان لە چەند شروبێکی کۆکەی منداڵان کردووە کە ئەمانەن  Promethazine Oral Solution, Kofexmalin Baby Cough Syrup, Makoff Baby Cough Syrup and Magrip N Cold Syrup. تاقیگەکانی WHO بۆیان دەرکەوتووە کە هەموو شروبەکان  "بڕێکی قبوڵنەکراو" دای ئەسیلین گلایکول و ئیثیلین گلایکولیان تێدایە، کە هەردووکیان دەکرێت ببێتە هۆی شکستێکی کوشندەی گورچیلەکان. ڕێکخراوەکە ڕاشیگەیاند تا ئێستا بەرهەمەکان تەنیا هەناردەکراون بۆ گامبیا  بەڵام دەکرێت لە ڕێگەی کەناڵە نافەرمیەکانەوە لە بازاڕەکانی تردا دابەش کرابن.   ئەمەش لە کاتێکدایە ستافی وەزارەتی تەندروستی لە هیندستان بە ڕۆیتەرزیان ڕاگەیاند کە " لێکۆڵینەوەیەکی بەپەلە لە بابەتەکەدا دەستی پێکردووە ". ڕاشیانگەیاند "هەموو هەنگاوە پێویستەکان" دەبرێنە بەر بەڵام ئەوان هێشتا چاوەڕێی ڕاپۆرتێکن کە پەیوەندی لە نێوان مردنی منداڵەکان و بەرهەمە پزیشکییەکانی ناوبراوەکەدا دروست دەکات"

هاوڵاتی دەستەی دەستپاکی عێراق رایگەیاند بەهۆی تێوەگلان لە گەندەڵی و بەهەدەر دانی پارەوسامانی دەوڵەت فەرمانی دەستگیرکردنی بۆ دوو بەرپرسی باڵای عێراق دەرکردووە لە ڕاگەیەندراوەکەدا هاتووە دادگای تاوانی کەرخ تایبەتمەند لە دۆسیەكانی دەستپاكی،  سزای زیندانیكردنی بۆ بەڕێوەبەری گشتی، لە بەڕێوەبەرایەتی گشتی بودجە و بەرنامەکان لە وەزارەتی بەرگری و بەڕێوەبەری گشتی شارەوانییەکانی بابل دەرکردوە. دەستەی دەسپاکی عێراق ڕاشیگەیاند، دادگای کەرخ سزای شەشساڵ زیندانی بەسەر بەڕێوەبەری گشتی بەڕێوەبەرایەتی گشتی بودجە و بەرنامە لە وەزارەتی بەرگری پێشوو دەرکردوە بەهۆی ئەوەی بە ئەنقەست زیانی بە پارەی گشتی گەیاندووە. ئاماژه‌ی به‌وه‌شكرد، دادگاکە سزای زیندانیكردنی بۆ ماوەی دوو ساڵ بەسەر به‌ڕێوه‌به‌ری گشتی پێشووی شاره‌وانییه‌كانی بابل بۆ ماوه‌ی دوو ساڵ سه‌پاندوە، به‌هۆی ئه‌و پێشێلكاریانه‌ی لە گرێبەستەکانی کڕین ئەنجامی داوە.

هاوڵاتی دامەزرێنەری تۆڕی کۆمەڵایەتی و پەیوەندیی تێلێگرام رایگەیاند؛ تۆڕی واتساپ هۆکارێکە بۆ ئەوەی زانیارییە تایبەتییەکانی مۆبایلەکەت پارێزراو نەبێت. پاڤێل دورۆڤ، دامەزرێنەری تۆڕی پەیوەندیی تێلێگرام لە ئەژماری خۆی لەو تۆڕە بڵاوی کردەوە؛ تۆڕی پەیوەندیی واتساپ 13 ساڵە بوەتە ئامرازێک بۆ مەبەستی سیخوڕی و کاری هەواڵگریی. دورۆڤ وتویەتی: واتساپ کە خاوەندارییەکەی دەگەڕێتەوە بۆ کۆمپانیای مێتا لە بەرامبەر هاک و هێرشی ئەلیکترۆنیدا لاوازە و دواشی لە بەشداربوانی ئەو تۆڕە کردوە کە دەستبەرداری بن. دامەزرێنەی تێلێگرام جەختی لەوە کردوەتەوە کە کۆمپانیای مێتا هیچ هەوڵێکی بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی واتساپ نەداوە لە کاتێکدا ئاشکرای بوە دەتوانرێت لە رێگەی ئەو تۆڕەی مێتاوە زانیارییەکانی سەر مۆبایل بڵاو بکرێتەوە یان ئاشکرا بێت

عەمار عەزیز ئەمڕۆ 6ی تشرینی یەکەم وبەئامادەبوونی پارێزگاری دهۆک و میری ئێزدییان وبابەشێخ بەفەرمی دەروازی پەرستگای لالش کرایەوە خالد نەرمۆ، یەکێک لەسەرپەشتیارانی پرۆژەی نوژەنکردنەوەی پەرستگای لالش بە هاوڵاتی ی وت" پرۆژەی دروستکردنی دەروازەی پەرستگای لالش زیاتر لەسێ مانگە کاری تیاداکرا ، ئەمڕۆش لەکاتی خۆی کرایەوە، ئەمەش وەک دیاریەک بۆ بۆ ئێزدییەکان بەتایبەت لەم رۆژەدا کە ئەمە یەکەمین رۆژی جەژنی جەما بۆ کە ماوەی حەفتەیەک بەردەوام دەبێت " خاڵد نەرمۆ ووتیشی"بودجەی ئەم پرۆژەیە زیاترە لە180ملیون دیناری عیراقی ،حکومەتی هەرێمی کوردستان پارەکەی دابین کردوە، ئەم پرۆژەیە یەکێکە لە زنجیرە پرۆژەکانی نوژەنکردنەوەی پەرستگای لالش کە تا ئێستا سەرووی30 پەرستگایەکە لەسەر شێوازێکی کون و ئایینی نوژەنکراوەتەوە"

هاوڵاتی بەهۆی نوقمبونی بەلەمێک لە ئاوەکانی نێوان تورکیا و یۆنان، 16 ژن گیانیان لەدەستدا و 15 کەسیش بێسەروشوێنن، یۆنانیش دەڵێت بەهۆی ناکۆکییەکانی نێوان ئەنکەرە و ئەسینا فریاگوزاریی بۆ کۆچبەران روبەڕوی کێشە بوەتەوە. پۆلیسی یۆنان رایگەیاندوە؛ لە نزیک دورگەی میتیلی لە نزیک سنوری ئاوەکانی تورکیا بەلەمێک بە 40 کۆچبەرەوە نوقمبوە کە تەنها نۆ کەسیان رزگار کراون. پۆلیسی یۆنان رونی کردوەتەوە لە کۆی ئەو ژمارە لە کۆچبەرە، چارەنوسی 15 کۆچبەریان نادیارە و 16 ژنیش خنکاون. وەزیری کۆچبەران لە یۆنان بە رۆژنامەی (گاردیەن)ی بەریتانیای راگەیاندوە؛ بەهۆی ئەو هەلومەرجەی تورکیا بەسەر ئاسمان و ناوچەکانی نێوان دوو وڵاتەکەدا لە نزیک دورگەکانی ئیجە سەپاندویەتی ، ناتوانرێت بە ئاسانی کۆچبەران لە روداوی هاوشێوەدا رزگار بکرێن وچارەنوسی بێسەروشوێنەکانیش دیاریی بکرێت.

هاوڵاتی ڕێکخراوێکی نێودەوڵەتی دەسەڵاتی ئێران تۆمەتبار دەکات بە تەقەکردنی راستەوخۆ و بەکارهێنانی چەکی سەربازیی و جەنگی لە دژی خۆپیشاندەران. ڕێکخراوی ھیومان رایتس وۆچ، بۆ چاودێریی مافەکانی مرۆڤ رایگەیاندوە لە 16 شاری رۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران زیاترین توندوتیژیی بەرامبەر خۆپیشاندەران کراوە. بە پێی بەیاننامەی رێکخراوەکە لە شارەکانی سنە، سەقز، دیواندەرە و شاری شنۆ و سەردەشت لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان هێزە ئەمنییەکان زۆر بە توندی روبەڕوی خۆپیشاندەران بونەتەوە و چەک و گوللـەی تایبەت بە جەنگ بەکارهێنراوە. لە تاران و کرمان و مەشهەد و ئەسفەهانیش توندوتیژیی زۆر تۆمار کراون و لەو شارانە پۆلیس چەکی جەنگیی بەکار هێناوە. رێکخراوی ھیومان رایتس وۆچ ئاماژەی بەوە کردوە کە لە خۆپیشاندانەکانی 20 رۆژدا نۆ منداڵ کوژراون و جگە لە شاری زاهیدان بە گشتی ناو و ناسنامەی 47 کوژراوی خۆپیشاندانەکانیان تۆمار کردوە کە بە تەقەی راستەوخۆ و بە تەقەی چەکی سەربازیی کوژراون. لە کۆتایدا ئەو رێکخراوە رایگەیاندوە شێوازی سەرکوتەکان بە تاوان دژی مرۆڤایەتیی دەستنیشان دەکرێت و دەبێت نەتەوەیەکگرتوەکان دەسەڵاتی ئێران لەو تاوانکارییانە راگرێت.

هاوڵاتی دوای پرۆسەی ئازادی عێراق لەساڵی 2003وە، خەڵكی ناوەڕاست و باشووری عێراق روویان لەپارێزگاكانی هەرێمی كوردستان كرد سەرەتا وەك كرێچی نیشتەجێی ئەو شارە بوون، بەڵام ئێستا بەسەدان هەزار عەرەب خاون موڵكی خۆیانن، بەپێی ئامارێكی ناڕەسمی هاووڵاتیانی عەرەب خاوەنی نزیكەی 680 هەزار یەكەی نیشتەجێبوون و موڵكن لەهەرێمی كورستان. پەیانێری هاوڵاتی لەهەولێر (هەژار ئەنوەر) لەسەر ئەم بابەتە بەدواداچوونی كردووەو بەپێی ئەو زانیارییانەی دەستی كەوتووە هاتنی عەرەب كارییگەرییان لەسەر بەرزكردنەوەی یەكەی نیشتەجێبوون دروستكردووە. كارزان رەسوڵ سەرۆكی لقی هەولێری كۆمەڵەی داكۆكیكردن لەمافی كرێنشینان بەهاوڵاتی راگەیاند:» لەساڵی 2008وە بە فەرمی هاووڵاتیانی عەرەب خانویان بەناو دەكرێت، پێش 2008یش بەمەرج خانوو یان شوقە بەناویان دەكرا. وتیشی: هاتنی عەرەب كاریگەری زۆر لەسەر خەڵكی كرێنشینانی هەولێر دروستكردووە، بەجۆرێك نرخی كرێی شوقەو  خانوویان بەزكردۆتەوە و بەبەڵگە لایانە خەڵكی زۆری كورد كرێنشینی عەرەبن». لەساڵی 2008وە تاوەكو ئێستا 680 هەزار عەرەب شوقەو خانوو یان موڵكیان بەناو كراوە.   كڕیاری عەرەب لەسلێمانی پەیامنێری هاوڵاتی لەسلێمانی (سەركۆ جەمال) بەدواداچوونی بۆ هەمان پرس كردووە، و بەوتەی خاوەن نوسینگەكان رۆژ نییە هاووڵاتی بیانی یاخود عەرەبی عێراق زەوی یاخود خانوو نەكڕن، دەیانیش رۆژانە لەهەر نوسینگەیەك داوای خانووی كرێ دەكەن، هەرچەندە هیچ ئامارێكی فەرمی لەبەردەستدا نییە، بەڵام بەڕێوەبەری تۆماركردنی خانووبەرەی سلێمانی دەڵێت هەزاران هاووڵاتی عەرەب و بیانی خانوو و زەوییان لەپارێزگای سلێمانی كڕیوە. محەمەد ئەیاد كە خاوەنی كۆمپانیایەكی كڕین و فرۆشتنی خانووبەرەیە لەسلێمانی بەهاوڵاتی وت: «عەرەب و بیانی دەتوانن لەسلێمانی خانوو بكڕن بەڵام بەو مەرجەی رەزامەندی ئاسایشی هەبێت،  ئەو بیانیانەی یاخود عەرەبانەی دێن لێرە موڵك دەكڕن دەڵێن ئێرە سەلامەتە بۆیە». وتیشی: «ئێستا بۆ نمونە لەمانگێكدا سێ موڵكمان فرۆشتووە بە عەرەب، جگە لەوانەی بەكرێی دەیگرن» حاجی عەتا خاوەن نوسینگەی كڕین و فرۆشتن و بەكرێدانی زەوی و خانووبەرە لەسلێمانی بۆ هاوڵاتی دواو دەڵێت : زیاتر عەرەبی عێراق خانوو لەسلێمانی دەكڕن عەرەبی سوریا كەمترە، هەموو مانگێك عەرەب روومان تێدەكات بۆ كڕینی خانووبەرە، بەڵام بۆ كرێ رۆژانە عەرەب دێتە لامان، ناتوانین دیاری بكەین رۆژانە چەند كەس دێتە لامان». سالار عەلی یەكێكی دیكەیە لەخاوەن نوسینگەكانی كڕین و فرۆشتنی خانوو زەوی و بەكرێدانی لەسلێمانی بەهاوڵاتی وت: زیاتر لەلای ئێمە لەبەكرەجۆی تازە زیاتر خەڵك خانوو و زەوی دەكڕن رۆژی وا هەیە 100 عەرەب دێتەلامان بۆ خانووی كرێ بەڵام بۆ كڕین لەمانگێكدا پێنج بۆ شەش عەرەب دێنە نوسینگەمان بۆ كڕینی خانوو یان زەوی». هاوڵاتی بۆ وەرگرتنی ئامارێكی تایبەت پەیوەندیكرد بە مەحمود عوسمان بەڕێوەبەری ئاماری سلێمانی، بەڵام رەتیكردەوە لەوبارەیەوە هیچ ئامارێكیان لابێت و وتی :» تەنها ئاسایش و تاپۆی سلێمانی ئەو ئامارەیان لەلایە». هاوكات هاوڵاتی پەیوەندیكرد بە وتەبێژی ئاسایشی سلێمانی و بەڕێوەبەری فەرمانگەی تۆماركردنی  خانووبەرەی سلێمانی هیچیان ئامادەنەبوون ئامارێك لەوبارەیەوە بدەن، هەروەها سیروان محەمەد بەڕێوەبەری گشتی ئاماری هەرێم رەتیكردەوە هیچ ئامارێكیان لەوبارەیەوە لەبەردەستدا بێت. لوقمان عومەر بەڕێوەبەری فەرمانگەی تۆماری خانووبەرەی سلێمانی بەهاوڵاتی راگەیاند:» هەموو هاووڵاتییەكی عێراقی ئازادە لەكوێ خانوو دەكرێت یاخود بەكرێی دەگرێت، تەنها ناسنامەی باری كەسێتی یاخود كارتی نیشتیمانییان هەبێت دەكرێت بەناویانەوە. وتییشی: «هەزاران هاووڵاتی عەرەب و بیانی خانوو و زەوییان لەپارێزگای سلێمانی كریوەو هیچ رێگرییەك نییە لەوەی هەر هاووڵاتییەكی عێراقی ببێتە خاوەنی زەوی و خانوو و تەنانەت زەوی كشتوكاڵیش لەسەرجەم پارێزگاكانی هەرێم تەنها هەندێك وردبینی دەكرێت لەو كەسانەی زەوی یاخود موڵك دەكڕن». بەپێی بڕگەی ئەلف، لە ماددەی 23ی دەستووری عێراق هەر هاووڵاتییەكی عێراق بۆی هەیە لەهەر شارێك بێت ببێتە خاوەنی موڵك، بەپێی ئەو ئامارەی هاوڵاتی لەبەڕێوەبەرایەتی تۆماری خانووبەرەی سلێمانی دەستیكەوتووە، لەسەرەتای ئەمساڵەوە تاوەكو رۆژی 31-7-2022 پێنج هەزارو 548 مامەڵەی كڕین و فرۆشتنی خانوو و زەوی لەسلێمانی تۆمار كراوەو 423 كەسیان خەڵكی دەرەوەی هەرێمی كوردستان بوون كەداوایان كردووە بەناویانەوە بكرێت.  هەر بەپێی ئەو ئامارەی دەستی هاوڵاتی كەوتووە، لەسلێمانی نزیكەی 60 پڕۆژەی نیشتەجێبوون هەن كە 43ـیان فەرمانیان بۆ دەركراوە بكرێن بەناوی ئەو كەسانەی دەیكڕن، هەر لەسنووری سلێمانیدا زیاتر لە 27 هەزارو 878 یەكەی نیشتەجێبوون هەن كە شەش هەزارو 632 یەكەیان لەلایەن فەرمانگەكانی تاپۆوە تۆمار كراون.   عەرەب لەپارێزگای دهۆك هاوكات پەیامنێری هاوڵاتی لەدهۆك (عەمار عەزیز) بە دواداچوونی بۆ پرسی هاتنی هاووڵاتیانی عەرەب بۆ دهۆك كردووەو بەپێی ئەو زانیارییانەی دەستی كەوتووە لە30% شووقەكانی پارێزگای دهۆك عەرەب دەكڕن. ماوەیەكە كڕینی شوقەو خانوو لەلایەن عەرەبەوە لەسنوری پارێزگای دهۆك بەرێژەیەكی بەرچاو زیادیكردووە، بەپێی چەند داتایەكی نافەرمی لەهەر پرۆژەیەكی نیشتەجێ بوون سەرووی 30% عەرەب دەیكڕن، بەوتەی خاوەن نوسینگەكان ئەگەر دۆخی عێراق وابڕوات رێژەكە دوو ئەوەندە زیاد دەبێت. رەند محەمەد ،  پەرپرسی بەشی فرۆشتن لەپرۆژەیەكی نیشتەجێبوون لە ناوەندی دهۆك بە هاوڵاتی وت: «  پڕۆژەكەمان پێكهاتووە لەژمارەیەك شوقە و نووسینگە ، نزیكەی 300 شوقەیە لە 2023 هەموویان تەواو دەبن ، ئەو شوقانەی كە تا ئێستا فرۆشتوومانە 10% عەرەب  كڕیویانە ئەوانەی تر  خەڵكی پارێزگای  دهۆك و شوێنەكانی ترن». وتیشی:» پڕۆژەكەمان تایبەت نیە بەپێكهاتەیەك هەر كەسێك بەپێی یاسا دەتوانێت لای ئێمە ببێتە خاوەن شووقە ، كاتێك عەرەبێك سەردانمان دەكات بەپێی یاسا مامەڵەی لەگەڵ دەكەین، ئەگەر شتەكانی لەڕووی یاسایی-یەوە تەواوو بێ كێشەبن ئەوا بەدڵنیایی شووقە بەو كەسە دەفرۆشین. كارمەندێكی پڕوژەیەكی نیشتەجێبوون لەدهۆك كە پرۆژەكەیان لە 768 شوقەی نیشتەجێبوون پێكهاتووە، پێی باشبوو ناوی نەهێنرێت بەهاوڵاتی وت:» 50 لەسەدی كڕیارەكانمان عەرەبن، ئەم رێژەیە رەنگە لەپرۆژەیەكی تر زیاتر بێت یان كەمتربێت بەڵام ڕێژەكە رۆژ بەڕۆژ زیاد دەبێت، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ دۆخی شاری دهۆك لەڕووی ئەمنییەوە كەشارێكی زۆر سەقامگیرەو هیچ كێشەیەكی ئەمنی تیادا نیە هەروەها كوالێتی شوقەكانیش كاریگەری لەسەر راكێشانی هاووڵاتی بیانی هەیە». پەیامنێری هاوڵاتی بەمەیدانی دەچێتە زیاتر لە 10 نوسینگەی كڕین و فرۆشتنی شووقەو خانوو لەدهۆك و دەپرسێت رێژەی كرینی خانوو و شوقە لەچ ئاستێكە، دەركەوت لەهەموو پرۆژەكان رێژەی كڕینی شوقەو خانوو بەڕێژەی سەرووی 30%، لەهەندێك پرۆژە رێژەكە 60%  بەگشتی لەنێوان 30 بۆ 60% كڕیارەكان هاووڵاتی عەرەبن، نرخی هەر شوقەیەكیش بەپێی كوالێتی و شوێنەكەی دەگوڕێت، بەگشتی لە 60 هەزار دۆلارەوە  دەستپێدەكات تا دەگاتە 150 هەزار دۆلار. شڤان هەمزانی، خاوەنی نوسینگەیەكی كڕین و فرۆشتنی خانوو و زەوییە بەهاوڵاتی وت « كڕینی شووقە و خانوو لەلایەن عەرەبەوە لەشاری دهۆك بەڕێژەیەكی بەرچاو زیادیكردووە ، هەندێك رۆژ دوو بۆ سێ كەس سەردانم دەكەن، زۆر داوای خانوو و شوقەی بەكرێش دەكەن، لەهەموو پرۆژەكانی نیشتەجێبوون عەرەبەكانی موسڵ و پارێزگاكانی تر شوقە یان خانوویان لەدهۆك كڕیوە، زانیاری تەواوم نیە بەڵام رێژەكە سەرووی 30% «. وتیشی: « ژینگەو كەشوهەوای شارەكەو  دۆخی ئەمنی و جموجۆڵی بازرگانی  و كۆمەڵێك هۆكاری تر وایكردووە كەڕێژەیەكی زۆر لەعەرەبەكانی پارێزگاكانی عیراق روو لەپارێزگای دهۆك بكەن».

هاوڵاتی بەهۆی مەرگی ژینا ئەمینی و سەرکوتی خۆپیشاندەران، پەلەرمانی ئەوروپا پڕۆژەبڕیارێکی دژی دەسەڵاتی ئێران پەسەند کرد. پەرلەمانی یەکێتی ئەوروپا لە دانیشتی رۆژی پێنجشەممەدا بەکۆی دەنگ پڕۆژە بڕیارێکی دژی دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامی ئێران پەسەند کردو بەرپرسی سیاسەتی دەرەوەی ئەوروپاش رایگەیاند؛ خۆیان بۆ کاردانەوەکانی تاران و چۆنیەتیی جێبەجێکردنی سزاکان ئامادە دەکەن. لە پرۆژەبڕیارەکەی پەرلەمانی ئەوروپا داوای رونکردنەوە و ئاشکراکردنی هۆکارەکانی مەرگی ژینا و سەرکوتکردنی خۆپیشاندەران کراوەو کۆماری ئیسلامی ئێران وەک بەرپرسیاری یەکەمی سەرهەڵدانی توندوتیژییەکان لەقەڵەم دراوە. داواش لە سەرجەم وڵاتانی ئەندامی یەکێتی ئەوروپا کراوە بە هەماهەنگیی لەگەڵ رێکخراوی نەتەوەیەکگرتوەن کاربکەن بۆ لابردنی ئەو لێخۆشبونانەی کە پێشتر لە چوارچێوەی مافەکانی مرۆڤدا بۆ دەسەڵاتی ئێران دەرکراوە. جۆزێپ بۆڕێل، بەرپرسی سیاسەتی دەرەوەی یەکێتی ئەوروپا لە کۆبونەوەی رۆژی پێنجشەممەی پەرلەمانی ئەوروپا رایگەیاند؛ ئامادەکاریی دەکرێت بۆ چۆنیەتی جێبەجێکردنی سزاکان و کاردانەوەی ئێران.

رۆژی شه‌ممه‌ی داهاتوو له‌باره‌ی بۆردوومانه‌كانی ئێران بۆسه‌ر هه‌رێمی كوردستان و چه‌ند پرسێكی دیكه‌، په‌رله‌مانی عێراق كۆده‌بێته‌وه‌. ئه‌مڕۆ (پێنجشه‌ممه‌ 6ـی تشرینی یه‌كه‌م/ئۆكتۆبه‌ری 2022)، په‌رله‌مانی عێراق له‌ میانه‌ی نووسراوێكدا  رایگه‌یاند، كۆبوونه‌وه‌ی ئاسایی په‌رله‌مان له‌باره‌ی بۆردوومانه‌كانی ئێران بۆسه‌ر هه‌رێمی كوردستان و چه‌ند پرسێكی دیكه‌، كاتژمێر 11:00ـی سه‌رله‌به‌یانی رۆژی (شه‌ممه‌ 8ـی تشرینی یه‌كه‌م/ئۆكتۆبه‌ری 2022) به‌ڕێوه‌ده‌چێت. ئاماژه‌ی به‌وه‌ش كردووه‌، ژماره‌یه‌ك په‌رله‌مانتاری نوێ له‌و دانیشتنه‌دا سوێندی یاسایی ده‌خۆن، هه‌روه‌ها گفتوگۆ له‌باره‌ی پڕۆژه‌یاسای خانووی‌ زێده‌ڕۆیی و وه‌به‌رهێنانی پیشه‌سازی ده‌كرێت. په‌رله‌مانی عێراق هه‌روه‌ها گفتوگۆی پڕۆژه‌یاسای ده‌سته‌به‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی و خانه‌نشینی كرێكاران و چه‌ند پرسێكی دیكه‌ی گشتی ده‌كات.

هاوڵاتی سه‌رۆك كۆماری توركیا داوای لێسه‌ندنه‌وه‌ی مافی پارێزبه‌ندیی 34 په‌رله‌مانتاری په‌رله‌مان ده‌كات كه‌ زۆرینه‌یان په‌رله‌مانتاری هه‌ده‌په‌ن. ئاژانسی مێزۆپۆتامیا بڵاویكرده‌وه‌، سه‌رۆكایه‌تی كۆمار له‌ توركیا 65 دۆسیه‌ی بۆ لێسه‌ندنه‌وه‌ی مافی پارێزبه‌ندی له‌ 34 په‌رله‌مانتاری ، راده‌ستی په‌رله‌مانی وڵاته‌كه‌ ده‌كات.  به‌پێی زانیارییه‌كان له‌ 34 په‌رله‌مانتارای كه‌ داوا كراوه‌ پارێزبه‌ندیان لێبسه‌ندرێته‌وه‌ 22 كه‌سیان په‌رله‌مانتاری پاریی یه‌كێتی دیموكراتی هه‌ده‌په‌-ن. جگه‌ له‌و 22 په‌رله‌مانتاره‌ی توركیاش داوای لێسه‌ندنه‌وه‌ی مافی پارێزبه‌ندی له‌ كه‌مال كلیچدارئۆغڵو-ی سه‌رۆكی پارتی گه‌لی كۆماری جه‌هه‌په‌ كراوه‌ كه‌ سه‌رۆكی گه‌وره‌ترین پارتی ئۆپۆزسیۆنه‌ له‌ توركیا. له‌ ئێستادا سه‌دان دۆسیه‌ی لێسه‌ندنه‌وه‌ی پارێزبه‌ندنی له‌ دژی په‌رله‌مانتارانی هه‌ده‌په‌ راده‌ستی په‌رله‌مانی توركیا كراون كه‌ هیچیان یه‌كلایی نه‌بونه‌ته‌وه‌.

هاوڵاتی  بەڕێوەبەری گشتی رێگاوبانی سلێمانی دەڵێت: ئەمساڵا پارە بۆ پرۆژەی رێگای زەڕایەن-دەبەندیخان خەرجنەكراوە. محەمەد جەلیل، بەڕێوەبەری گشتی رێگاوبانی سلێمانی بە هاوڵاتی راگەیاند: پەكخستنی پڕۆژەی رێگای زەڕایەن-دەربەندیخان بۆ دوو هۆكار دەگەڕێتەوە، ئەم رێگایە ئەمساڵ گوژمەی بۆ تەرخاننەكراوە گەر ساڵانەش پارە بۆ پڕۆژەكان تەرخان نەكرێت ناتوانین كاری تێدا بكەین، دووەم بەڵێندەرەكەش كەمتەرخەمە كێشەی تەكنیكی و هونەریمان لەگەڵیاندا هەیە لەگەڵ بابەتی پێوانەكردن، چەندین لیژنەمان پێكهێنا بۆ كەمتەرخەمیەكان بەڵام نەگەشتین بەئەنجام چونكە بەوجۆرەش لەوانەیە كێشەی تەكنیكیمان لەگەڵ بەڵێندەرەكە چارەسەر نەبێت، من كەمێك رەشبینم لەو پڕۆژەیە چونكە خۆمان پارەی تەرخانمان نیە و گەر تەرخانیش هەبێت ئەوكاتە كێشەی هونەریمان لەگەڵ ئەو كۆمپانیایە دەبێت. وتیشی: پڕۆژەی دوسایكردنی زەڕایەن-دەربەندیخان لەسەدا ٧٥ی تەواو بووە، بۆ هەموو پڕۆژەكە بەنزیكراوەیی گوژمەكەی ٤٤ ملیار دینارە كەدەبێت بەو بڕە پارەیە هەموو پڕۆژەكە تەواو بكرێت، لەو باوەڕەدا نیم بۆ ئەمساڵ گوژمەی پێویست دابین بكرێت، كەمی نەختیەنە لەبانكی سلێمانی هەموو پڕۆژەكانی سلێمانی پەكخستووە.

هێمن مەحموود ساڵێكی تەواو بەسەر ئەو هەڵبژاردنەدا لەعێراق تێدەپەڕێت كە ناوی هەڵبژاردنی پێشوەختەبوو و كۆتایی بەدەسەڵاتی حكومەتەكەی (عادل عەبدولمەهدی) هێنا، كەچی هێشتا دەرئەنجامەكانی ئەو هەڵبژاردنە لەئەرزی واقیعدا جێبەجێنەكراوەو حكومەتی نوێش دروستنەكراوە. هەڵبژاردنەكانی ١٠ی ١٠ی ساڵی ٢٠٢١ نەك هەر نەیتوانی كێشەو گرفتە پێشوەختەكانی عێراق چارەسەربكات كە بەهۆی خۆپیشاندانەكانی تشرینەوە سەریانهەڵدابوو و هەڵبژاردنی لەپێناودا ئەنجامدرابوو، بەڵكو ئەمجارەیان بەتەواوەتی كۆمەڵگەی شیعەی بەسەر دوو بەرەی ناكۆكی سیاسییدا دابەشكرد كەئەوانیش بەرەی (رەوتی سەدر) و (چوارچێوەی هەماهەنگی) بوو، كەئەوە ساڵێكە لەمانۆڕ و سیناریۆو ململانێی سیاسی و خۆپیشاندان و تەنانەت تا(ڕادەی بەكارهێنانی چەكیش لەدژی یەكتری)دان و نەیانتوانیوە ئەو حكومەتە درووستبكەن كە لەژوورە تاریكەكانی خۆیاندا نەخشەیان بۆ كێشاوە. دوای هەڵوەشاندنەوەی هاوپەیمانێتی سیادەی نێوان (سەدر، بارزانی، حەلبوسی)یش هەرچەندە چەندڕۆژ بەر لەئێستا باس لەوەكرا كەهاوپەیمانێتییەكی نوێ بەناوی (هاوپەیمانێتی ئیدارەی دەوڵەت) لەنێوان (بارزانی و حەلبوسی و چوارچێوەی هەماهەنگی) ئیمزادەكرێت، بەڵام تاوەكو ئێستا بەفەرمی ئەو هاوپەیمانێتیە نوێیە رانەگەیەنراوەو ئیمزا لەسەر كارنامەكەی نەكراوە، ئەمەش هەموو پێشبینی و لێدوان و ئەگەرەكانی ئەوەی كەوا بەمنزیكانە حكومەتی نوێ‌ درووستبكرێت بەدرۆخستووەتەوە. (مورتەزا ساعیدی) پەرلەمانتاری هاوپەیمانێتی فەتح-ی سەر بە (هادی عامری) ئاشكرایكرد (بەڵگەنامەی بەغدا) كە لەلایەن (محەمەد حەلبوسی)یەوە ئامادەكراوە تیایدا ئاماژە بەوەكراوە كەدەبێت گفتوگۆ لەنێوان (هاوپەیمانی ئیرادەی دەوڵەت) و ئەو هێزانە بكرێت كە لەدەرەوەی پەرلەمانن بەبێ هیچ دەستوەردانێكی دەرەكی.  ئەو پەرلەمانتارە دەڵێت: موقتەدا سەدر هیچ لارییەكی لەسەر دەستپێكردنەوەی كارەكانی پەرلەمان نییەو لەئێستاشدا هیچ گفتۆگۆیەك لەنێوان چوارچێوەی هەماهەنگی و سەدردا نییە. چوارچێوەی هەماهەنگی (مالیكی، خەزعەلی، عامری) جەخت لەوەدەكاتەوە، پێكهێنانی حكومەتی نوێ بەگشت دەسەڵاتەكانیەوە رۆڵی گەورەی دەبێت، لەسەقامگیری ئاسایش و دابینكردنی خزمەتگوزاری و رووبەڕووبوونەوەی گەندەڵیدا. هاوكات هەرچەندە تاڕادەیەك ئەو بنبەستە سیاسییەی بەهۆی پەكخستنی پەرلەمان و خۆپیشاندان و مانگرتنەكانی ناوچەی سەوزەوە درووستبووبوو كۆتایی هاتووە، بەڵام بەپێی بڕوای بەشێك لەو كەسانەی چاودێری دۆخی سیاسی عێراق دەكەن لەداهاتوودا ئەگەری سەرهەڵدانی چەند گرفتێك لەئارادایە، كەئەویش بابەتی موشەكبارانكردنی ناوە ناوەی ناوچەی سەوزە لەلایەن گرووپە چەكدارەكانەوە بەتایبەتتر دوایین ئەو موشەكانەی ئاراستەی ناوچەی سەوز كران پەیامێك بوون بۆ ئەو لایەنانەی دەیانەوێت بەبێ سەدر حكومەت درووستبكەن، ئەمە جگە لەوەی موقتەدا سەدر پەراوێزخستنی یەكجارەكی قبوڵناكات و دۆخەكەیان لێ تێكدەدات  ئەمە بەلەبەرچاوگرتنی ئەو راستییەی كەهەرچەندە سەدر بڕیاری وازهێنانی لەكاری سیاسی داوە، بەڵام هێشتا رەوتەكەی یاریزانێكی سیاسی سەرەكییە لەعێراقدا.  (جاسم محەمەد عەبود) سەرۆكی دادگای باڵای ئیتیحادی عێراق رایگەیاندووە ئەو گرفتەی كەئێستا عێراقی پیادا تێپەڕدەبێت بەهۆی دەستورەوە نییە، هەروەها بەهۆی ئەوەشەوە نییە كە تایبەتمەندێتی دادگای فیدراڵی نییە، بەڵكو گرفتەكە لەجێبەجێنەكردنی دەستوورو خراپ بەكارهێنانیەتی. عەبود ئاماژە بۆ ئەوەش دەكات ئامانج لەدادگای فیدراڵی پاراستنی دەستوورو رێگەگرتنە لەپێشێلكردنی مادەكانی ئەو دەستوورە، هەڵوەشاندنەوەی پەرلەمانیش لەدەسەڵاتی دادگا نییە. دەربارەی هەڵبژاردنی پێشوەختەش بەپێی ئەم یاساییەی ئێستا بەركارە، سەرۆكی دادگای ئیتیحادی دەڵێت تاوەكو ئەو یاسایە هەموارنەكرێتەوە ناتوانرێت هیچ هەڵبژاردنێكی پێ ئەنجامبدرێت، چونكە چەندین مادەی لەلایەن دادگاوە هەڵوەشاوەتەوە. ئێستاش دوای ساڵێك لەدەنگدانی پێشوەختەی هاووڵاتیانی عێراقی، زۆرینەی حزب و لایەنە سیاسییەكان داوای هەڵبژاردنی پێشوەختە دەكەن، بەڵام هەریەكەو بەپێی ئاراستەو بەرژەوەندییەكانی خۆی داوای هەڵبژاردنی پێشوەخت دەكات، نەوەك بەپێی خواست و بەرژەوەندییەكانی هاووڵاتیان.