هاوڵاتی تیمی وەزاریی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان راگەیێندراوێکی بڵاوکردەوە و دەڵێت: ناردنی 400 ملیارەکە لەسەر بنچینەی رێککەوتنی لایەنە سیاسییەکانی نێو هاوپەیمانیی بەڕێوەبردنی دەوڵەتە. دەقی راگەیەنراوەکەی تیمی وەزاری یەکێتی: ئەمڕۆ ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق بەزۆرینەی دەنگ بریاریدا لەسەر خەرجکردنی ٤٠٠ ملیار دینار بۆ هەرێمی کوردستان لەسەر بنەمای برگەی ٢٣/ج لە رێککەوتنی سیاسیی لایەنەکانی پێکهێنەری حکومەتی عێراق کە زۆربەی لایەنە سیاسیەکان ئیمزایان لەسەر کرد و بە ڕاگەیاندنی هاوپەیمانییەتییەک بەناوی ئیدارەی دەوڵەت و رێککەوتنەکە بووە کارنامەی کابینەی بەڕێز محەممەد شیاع سودانی و متمانەی پەرلەمانی عێراقی بەدەستهێنا و لە ئێستادا بڕگەکانی ئەو رێککەوتنە کەوتوونەتە بواری جێبەجێ کردنەوە و لەناویاندا پرسی بەشە بوودجەی هەرێمی کوردستان بۆ ساڵی ٢٠٢٢. هەر دەستکەوتێک بۆ گەلەکەمان بێت، جێی شانازیی و پێزانینی زۆرە لەلای یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان ئیدی هەرکەس ولایەنێک بەئەنجامی گەیاندبێت، و تیمە وەزارییەکەی یەکێتی لە کابینەی نۆیەمی حکومەتی هەرێم، هەمیشە داکۆکیکردن لە مافی هاوڵاتیان بە ئەرکی لەپێشینەی خۆی زانیوە، بۆیە بە گەرمی پێشوازی لە بڕیاری ناردنی ٤٠٠ ملیار بۆ هەرێمی کوردستان دەکەین. هەر بۆیە تیمی یەکێتی لەکابینەی نۆیەمی حکومەتی هەرێم بە پێویستی زانی هەندێک زانیاری دروست بڵاو بکاتەوە: یەکەم: شاندی دانووستانی حکومەتی هەرێم کە ئێستا لەبەغدادە، بە بریاری ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێم پێکهاتووە، وگەڕی یەکەمی دانووستانەکان بۆ ماوەی یەک هەفتە بە سەرۆکایەتی دکتۆر دارا رەشید وەزیری پلاندانان وئەندامیەتی دکتۆر ئامانج رەحیمی سکرتێری ئەنجومەنی وەزیرانە کە هەردووکیان لە تیمی یەکێتییە لەگەڵ بەڕێزەکانی تری وەفدەکە. دووەم: ئەم ٤٠٠ ملیارە لەسەر بنەمای رێککەوتنی لایەنە سیاسییەکانی هاوپەیمانی ئیدارەی دەوڵەتە کە حکومەتی عێراقییان پێک هێنا بەسەرۆکایەتی بەڕێز محەممەد شیاع سودانی، بۆ وەبیرهێنانەوەش هاوپەیمانی ئیدارەی دەوڵەت لە چەند ڕۆژی رابردوو لەماڵی سەرۆک مام جەلال لە بەغداد کۆبوونەوە. سێیەم: دیاری کردنی بڕی ٤٠٠ ملیارەکەش بۆ مانگی ١١ و ١٢ی ٢٠٢٢، لەسەر بنەمای یاسای بودجەی ٢٠٢١ بووە کە ئەوکات شاندی حکومەتی هەرێم بەسەرۆکایەتی قوباد تاڵەبانی جێگری سەرۆک وەزیران لەگەڵ حکومەت و پەرلەمانی عێراق رێککەوتن و لە یاسای بودجەی ئەو ساڵە جێگیر کرا و ئێستاش لەسەر ئەو بنەمایە ئەو پارەیە دیاری کرا لە رێککەوتنی لایەنەکانی ئیدارەی دەوڵەت و دواتر حکومەتی عێراقی خستییە بواری جێبەجێ کردنەوە وەک هەموو بڕگەکانیتری رێککەوتنەکە. لە کۆتاییدا دووپاتی دەکەینەوە کە؛ مایەی دڵخۆشی ئێمە و دەستخۆشییەکی زۆرە بۆ حکومەتی فیدراڵ و هەموو ئەو کەسانەی بەشدار بوون لە دەرچواندنی ئەم بڕیارە راست و درووستە، بەڵام کارێکی ناڕەوایە بکرێتە دەستکەوتی تاکە کەس و لەم بابەتانەش وەک هەمیشە تاکڕەوەی بچەسپێندرێت بە پەراوێزخستنی راستییەکان. ئێمە بەتوندی راگەیەندراوەکە کە بە ناو حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە بڵاو کراوەتەوە دەربارەی ٤٠٠ ملیار دینارەکە رەت دەکەینەوە، چونکە ئەوەی باس کراوە لەو راگەیەندراوە بێڕێزیە بەرامبەر تیمەکەمان. ئێمە وەک بەشێکی سەرەکی ئەم حکومەتە رایدەگەیێنین کە؛ بە هیچ شێوەیەک ئەوە راگەیەندراوی حکومەتی هەرێمی کوردستان نیە، بەڵکو دووبارە تەعبیرکردنە لە ڕای یەک حزبی ناو حکومەت. هەر ئەو جۆرە تاکڕەویەشە کە ئێمەی نیگەران کردووە و وای لێ کردووین هەڵوێستمان هەبێت. تیمی وەزاری یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان
ئەمڕۆ 88 رۆژ بەسەر ناڕەزایەتییەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان و ئێراندا تێدەپەڕێت و لە شاری مەشهەد رێگریی کرا لە بەڕێوچونی رێوڕەسمی جەماوەریی و پرسەی مەجیدڕەزا رەهنەوەرد کە رۆژی رابردو لەسێدارە درابو، هاوکات کەشی ئەمنیی و سەربازیی بەسەر شاری جوانڕۆدا سەپێنرا بەهۆی ناڕەزایەتیی خەڵکی ئەو شارە دژی دەستگیرکردنی مامۆستایەکی ئاینیی و سێ گەنجی کورد مەترسیی لەسێدارەدانیان لەسەرە. مەلا سەیفوڵڵا حسێنی بە تۆمەتی پشتیوانیی لە ناڕەزایەتییەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان و شاری جوانڕۆ لە لایەن هێزە ئەمنییەکانی ئێرانەوە شەوی دوشەممە دەستگیر کراوە و ئەوەش توڕەیی خەڵکی شارەکەی لێکەوتەوە جەماوەرێکی زۆر تا بەرەبەیانی رۆژی سێشەممە لەبەردەم قائیمقامیەتی جوانڕۆ کۆبونەوە و داوای ئازاکردنی ئەو مامۆستا ئاینییەیان کرد. دادگایەکی ئێران لە شاری ورمێ سزای سێدارەی بەسەر چوار گەنجی دیکەی شاری شنۆ لە رۆژهەڵاتی کوردستان سەپاندوە و بەوەش تا ئێستا شەش گەنجی ئەو شارە کە دوانیان بران بە تۆمەتی بەشداریی لە ناڕەزایەتییەکان سزای سێدارەیان بەسەردا سەپێنراوە. سەرچاوەیەک لە کەسوکاری فەرهاد و فەرزاد تەهازادە کە بران و سزای سێدارەیان بۆ بڕاوەتەوە رایگەیاندوە؛ بڕیارە رۆژی چوارشەممە سزای سێدارەدانی ئەو دوو برایە جێبەجێ بکرێت. تا ئێستا زیاتر 15 گەنجی کورد لە شارەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان و تاران و کەرەج سزای سێدارەیان بەسەردا سەپێنراوە. رێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی ئەمڕۆ لە بەیاننامەیەکدا داوای راگرتنی سزای سێدارەی سامان سەیدی ناسراو بە یاسین، هونەرمەند و راپەری شاری کرماشان لە رۆژهەڵاتی کوردستانی کرد کە بە تۆمەتی بەشداریی لە ناڕەزایەتییەکانی شاری تاران سزای سێدارەی بەسەردا سەپێنراوە و بە پێی بەیاننامەکەی ئەو رێکخراوەیە؛ سامان یاسین بە مەبەستی لەسێدارەدانی لە زیندانی ئێڤین لە تاران بۆ زیندانی رەجایی شار لە کەرەج گوازراوەتەوە و مەترسیی راستەقینە لەسەر ژیانی هەیە. ئەمڕۆ دوای رۆژێک لە سێدارەدانی مەجیدڕەزا رەهنەوەرد هێزە ئەمنییەکان رێگەیان نەدا رێوڕەسمی جەماوەریی و پرسە بۆ ئەو گەنجە لە شاری مەشهەد بەڕێوبچێت. رۆژی سێشەممە وەزارەتی دەرەوەی فەڕەنسا ئەرکداری باڵیۆزخانەی کۆماری ئیسلامی ئێرانی لە پاریس بانگهێشت کرد و ناڕەزایەتیی وڵاتەکەی لەسەر سەرکوتی خۆپیشاندەران و فڕۆشتنی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان بە روسیا ئاڕاستەی تاران کرد. فەڕەنسا داوای لە ئێران کردوە سزای سێدارە راگرێت و رەچاوی مافە رەواکانی خۆپیشاندەران و خەڵکی وڵاتەکەی بکات. تەنها لە تاران سزای زیندانیی دورودریژ بۆ 400 خۆپیشاندەری دەستگیرکراو بڕایەوە و سەرۆکی داواکاری گشتیی شاری تاران ئەمڕۆ ئاشکرای کرد لەو ژمارەیە 160 کەس پێنج ساڵ بۆ 10 ساڵ زیندانیان بەسەردا سەپێنراوە و 80 کەسیشیان دو بۆ پێنج ساڵ زیندانیان بۆ بڕاوەتەوە و 160 دەستگیرکاویشیان سزای دو ساڵ زیندانی و 70 دەستگیرکراوی دیکەیسزای مادییان بەسەردا سەپێنراوە. دژی لەسێدارەدانی دەستگیرکراوان ئەمڕۆ لە زانکۆی پزیشکی شاری تەبرێز رێپێوان بەڕێوەچو و خوێندکارانی ئەو زانکۆیە داوای راگرتنی سزای سێدارەیان کرد و لە تاران و شیراز و مەشهەد و کامیارانیش ناڕەزایەتیی دژی سزای سێدارە بەڕێوچو. ئەمڕۆ لە شاری فرانکفۆرت لە ئەڵمانیا مانگرتن و ناڕەزایەتیی دژی دەسەڵاتی ئێران و سزای سێدارە بەڕێوچو و لە شاری لەندەن و مانچستر لە وڵاتی بەریتانیا لەبەردەم نوسینگەی رێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتیی گردبونەوە دژی دەسەڵاتی ئێران و سزای سێدارە بەڕێوەچو. هاوکات لە شاری میلان و تورین لە وڵاتی یتاڵیا و ئۆکلاند لە نیوزلەندا و ئیستانبوڵ لە تورکیا و سیدنی لە ئۆسترالیا و گۆتێنێرگ لە سوید ناڕەزایەتیی و گردبونەوەی چالاکوانان دژی دەسەڵاتی ئێران و سزای سێدارە بۆ خۆپیشاندەران بەڕێوەچو. وەزارەتی دەرەوەی بەریتانیا رۆژی سێشەممە لە بەیاننامەیەکدا رایگەیاند 12 بازرگانی روسیا و ژمارەیەک بازگانی ئێرانی سزا داوە و هاوکات لەو بەیاننامەیەدا جەختی لەوە کردوەتەوە کە ئێران بە رەفتار و هەڵسوکەوتەکانی سەرەڕای سەرکوت و ناڕەزایەتییەکانی ناوخۆی وڵاتەکە بوەتە هۆی ناسەقامگیریی و دروستکردنی مەترسیی بۆسەر رۆژهەڵاتی ناوەڕاست. لە لایەکی دیکەوە جەیک سولیڤان، راوێژکاری ئاسایشی نیشتیمانیی ئەمریکا رایگەیاند بەهۆی ئەو سەرکوت و سێدارانەی دەسەڵاتی ئێران دەیسەپێنێت، واشنتۆن هەوڵ دەدات زۆربەی ئەو بەرپرسانەی تاران سزا بدات کە دەستیان لە پێشلکردنی مافەکانی مرۆڤدا هەیە. ئەو وتیشی کۆشکی سپی بۆ سزادانی زیاتری کۆماری ئیسلامی ئێران لەگەل وڵاتانی هاوپەیمانی بە هەماهەنگی کار دەکات بۆ ئەوەی روی راستەقینەی روداوەکان بۆ جیهان ئاشکرا بن و دەسەڵاتی تاران بخڕێتە بەر بەرپرسیارێتیی ئەو تاوان و پێشێلکارییانەی ئەنجام دەدات. بە پێی ئەو بەڵگانەی بڵاو کراونەتەوە سبەینی چوارشەممە کار دەکرێت بۆ ئەوەی مافی ئەندامێتیی ئێران لە کۆمیسیۆنی ژنانی سەر بە نەتەوەیەکگرتوەکان بسەندرێتەوە و ئەمریکا پێشەنگایەتیی ئەو هەنگاوە دەکات.
هاوڵاتی دوای ئەوەی ڕۆژی پێنج شەممە پەرلەمانی نیوزلەندا پڕۆژەیاسای قەدەغەکردنی جگەرەی بۆ نەوەکانی داهاتوو ئاشکراکرد، ئەمڕۆ پڕۆژە یاساکە لە پەرلەمانی نیوزلەندا پەسەندکرا، بەپێی پڕۆژە یاساکە ئەو کەسانەی لە دوای ساڵی ٢٠٠٨ وە لەدایک بوون هەرگیز ناتوانن جگەربکێشن. ئایشە قیراڵ " وەزیری تەندرووستی نیوزلەندا" کە پڕۆژە یاساکەی پێشکەش کردووە ئاماژەی بەوەدا پڕۆژە یاساکە لەپێناو گەشتنە بەرەو" داهاتویەک بەبێ جگەرە"؛ هەروەها دەشڵێت بەمجۆرە خەرجیەکانی چارەسەری ئەو نەخۆشیانەی بەهۆی جگەرەوە درووست دەبن بەڕێژەیەکی بەرچاو دائەبەزێت بەجۆرێک نزیکەی (٣.٢ ملیار دۆلاری ئەمریکی دەگەڕێتەوە بۆ داهاتی نیوزلەندا. ئایشە قیراڵ، لەبارەی گرنگی پڕۆژە یاساکەوە دەڵێت ڕێژەی فرۆشیارەکانی توتن و جگەرە لە سەرانسەری وڵاتدا بۆ نزیکەی کەمتر لە ٦٠٠ فرۆشگا کەم سنورداردەکرێت لەکاتێکدا ئێستا نزیکەی ٨ هەزار فرۆشگایە، لەگەڵ ئەوەشدا تەمەنی گشتی هاوڵاتیانی نیوزلەندی زیاتر دەبێت بەم جۆرەش لەڕووی تەندرووستیەوە کەمترین کەس پێویستیان بەچارەسەری ئەونەخۆشیانە دەبێت کە بەهۆی جگەرەکێشانەوە درووست دەبن. وەزارەتی تەندرووستی نیوزلەندا دەڵێت لە هەر ٤ نەخۆشیەکی شێرپەنجە یەکێکیان بەهۆی جگەرەکێشانە وتائیستاش هۆکاری سەرەکی مردنە و تائێستاش بەرپرسیاری مردنی ٥ ملیۆن هاوڵاتی ئەو وڵاتەیە، دەشڵێت زیاتر لە ١٠ ساڵە ئەم پڕۆژەیە بوەتە بابەتی گرنگی یاسا دانەران. هاوکات پڕۆژە یاساکە کاردنەوەی لێکەوتەوە بەشێک لەڕەخنەگرانی یاساکە کە لە نێویاندا پارتی " ئەی سی تی" هەیە کە خاوەنی ١٠ کورسی پەرلەمانە دەڵین، یاساکە دەبێتە هۆی فراوانبوونی بازاڕی ڕەش و زیان گەیاندن بە فرۆشگا بچوکەکان، لەبەرامبەریشدا حوکمەت ناچاردەبێت بۆ ڕێوشوینی توند وکۆنتڕۆڵی گومرگەکان بودجەیەکی زیاتر دابین بکات. سەنی کاوشال، سەرۆکی گروپی خاوەن شیرەمەنی وخاوەن کارەکان کە گروپێکی لۆبیە بۆ فرۆشگا ئاسانکاریە ناوخۆییەکان، یەکێکی ترە لە ڕەخنەگرانی پڕۆژەیاساکە ودەڵێت ئەم پڕۆژە یاسایە بۆشاییەک درووستەکات کە باند وتاوانباران پڕی دەکەنەوە وتاوانیش زۆردەبێت؛ بەم جۆرە پڕۆژە یاساکە %١٠٠ تیۆریە ولەڕووی مادیەوە سودەکەی %٠. بەپێی ئامارەکانی حەوکمەتی نیوزلەندا کە بڵاوی کردوونەتەوە تەنها %٨ لەسەدی گەنجان جگەرە دەکێشن بەوپێەی لە ساڵی ڕابردوودا %٩.٤ بووە ئەمەش بەپێی ئامارەکانی حوکمەتی نیوزلەندا کە لەمانگی ڕێبەندان بڵاوی کردوونەتەوە، هەر بەپێی ئەو ئامارە زۆرترین ڕێژەی جگەر کێشان لەناو نەتەوەی ڕەسەنی ماوریدا بووە لە نیوزلەندا، ئایشە قیراڵ هیواخوازە ڕێژەکە تاساڵی ٢٠٢٥ کەمببێتەوە بۆ %٥. هاوکات لەگەڵ پەسەندکردنی ئەم پڕۆژە یاسایە کێشانی ڤەیپ لەناو گەنجاندا ڕووی لەزیادبوون کردووە، سەرباری ئەوەش وەزارەتی تەندرووستی بایەخی ئەوتۆی نەداوە بەم پرسە لەگەڵ ئەوەی توێژەران هۆشداری دەدەن لە ماددە کیماییەکانی ناو ڤەیپ.
هاوڵاتی ئەمڕۆ سێ شەممە، دانیشتنی هەشتەمی ئاسایی ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراقی ئەنجام دراو حکومەتی عێراق ڕایگەیاند، 400 ملیار دینار بۆ هەرێمی کوردستان دەنێرن. دوای کۆبوونەوەکە نووسینگەی محەممەد شیاع سوودانی، سەرۆکوەزیرانی عێراق راگەیێندراوێکی بڵاوکردەوە و تێیدا هاتووە: "بهپشت بهستن بهئهوهی لهناو وهرهقهی بهرنامهی ویزاری داهاتووه و فراكسیۆنه سیاسییهكانیش رێكهوتنی لهسهر كردووه و ئهنجوومهنی نوێنهرانیش بهبڕیاری ژماره ( 18 ی ساڵی 2022)، پهسهندی كردووه، گۆژمهكه بهنووسراوی ژماره (1/9/د.خ/س.1/18) لهرێكهوتی 27 تهشرینی یهكهمی 2022 ئاماژه پێكراوه، ئهنجوومهنی وهزیران بڕیاریدا: ـ وهزارهتی دارایی گۆژمی 400 ملیار دینار خهرج دهكات لهپێناوی دابینكردنی شایستهكانی ههرێمی كوردستان". هەروەها لە راگەیێندراوەکەدا هاتووە: ئهم گۆژمه لهدوایی تهواوبوونی وردبینی دیوانی چاودێری دارایی فیدراڵی بۆ داتا و ژمارهكانی پهیوهست بهداهاتهكانی نهوتی و نا نهوتی تهسویه دهكرێت، بهههماههنگی لهنێوان خۆی ودیوانی چاودێری دارایی ههرێم ووهزارهتی نهوتی فیدراڵیش داهاتهكانی نهوتی بهههماههنگی لهگهڵ وهزارهتی سامانه سروشتییهكانی حكومهتی ههرێمی كوردستانی عێراق تهواو و ههژمار دهكات". هاوکات،شاندی حکومەتی هەرێمی کوردستان ماوەی سێ رۆژە لە بەغدایە و لەگەڵ وەزارەتی نەوت و دارایی عێراق كۆبوونهوهی ئهنجامداوه بە مەبەستی چارەسەرکردنی پرسی بودجە و نەوت.
هێزەکانی سوریای دیموکراتی (هەسەدە) رایگەیاند، لە چەند شەڕ و پێکدادانێکدا، ١٨ چەکداری سەر بە دەوڵەتی تورکیا کوژراون. ناوەندی راگەیاندن و چاپەمەنی هەسەدە لەبارەی چالاکی شەڕڤانان، بەرامبەر گروپە چەکدارەکانی سەر بە دەوڵەتی تورکیا راگەیەندراوێکی بڵاوکردەوە. هەسەدە دەڵێت، لە ٤، ٦، ٧ و ٨ی کانونی یەکەمدا، گروپە چەکدارەکان، هەوڵیانداوە لە تەل تەمر، سەریکانی و زرگانەوە، لە رووی زەمینیەوە پیشڕەوی بکەن، بەڵام شەڕڤانان چالاکیان ئەنجامداوە و گروپە چەکدارەکان پاشەکشێیان کردووە. هەسەدە ئاماژەی بەوەکرد کە لە چالاکیەکاندا بە گشتی ١٨ چەکداری سەر بە دەوڵەتی تورکیا کوژراون و دەست بەسەر ژمارەیەک چەکیشدا گیراوە. لە راگەیەندراوەکەدا باسی ئەوە دەکرێت کە هێرشەکانی دەوڵەتی تورکیا کە لە ١٩ی تشرینی دووەمەوە دەستیان پێکردووە، بە شێوەیەکی فراوان بەردەوامن و زیاتر هاوڵاتیانی مەدەنی و دەزگا ئابوری و خزمەتگوزاریەکان دەکرێنە ئامانج.
هاوڵاتی راوێژكارێكی بانكی ناوهندی عێراقی رایگهیاند، "یهدهگی نهختینهیی عێراق سنووری 90 ملیار دۆلاری تێپهڕاندووه و ئهمهش بۆ یهكهمجاره له مێژووی عێراقدا قهبارهی نهختینهیی دهگاته ئهو ئاسته". ئیحسان شهمران ئهلیاسری، راوێژكاری بانكی ناوهندی عێراق ڕایگەیاند، قەبارەی یەدەگی دراو گەیشتووەتە بەرزترین ئاست لە مێژووی عێراقدا، ئهمهش دهرفهتێكه بۆ قهرهبووكردنهوهی ههموو ئهوانهی له شایستهكانیان بێبهشبوونه و ئهوانهی مووچهی خانهنشینییان كهمه. وتیشی ،به کۆنتڕۆڵکردنی ئەدای بەشەکانی کۆکردنەوە لە گومرگ و باج، داهاتی نەوت دەبێتە سەرچاوەیەکی لاوەکی بۆ دابینکردنی بودجەی گشتی.
.jpg)
هاوڵاتی تیمی پارێزەرانی چالاکوان و ڕۆژنامەنوسانی بادینان رایگهیاند، دو ڕۆژە پێنچ چالاکوانی شیلادزێ بەبڕیاری دادگا ئازادکراون، بەڵام تا ئەم ساتە لە زینداندان و ئازاد نەکراون. دهقی راگهیهندراوهكه: بۆ ڕای گشتی .. بەڕێز سەرۆکی هەرێم .. بەڕێز سەرۆکی پەرلەمان .. بەرێز سەرۆکی حکومەتی هەرێم .. بەڕێز سەرۆکی ئەنجومەنی دادوەری .. بەڕێز سەرۆکی دەستەی مافی مرۆڤ .. بەڕێزان لە یۆنامی و نێردە دیپلۆماتیەکانی هەرێمی کوردستان بەڕێزان رێکخراوەکانی مافی مرۆڤ .. سڵاوو رێز .. دوو ڕۆژە پێنچ چالاکوانی شیلادزێ بەبڕیاری دادگا ئازادکراون، سەرەڕای ئەوەی بۆ ماوەی دوو ساڵە بەناحەق لە زیندانن و ئێستاش ماوەی حوکمەکانیان تەواو کردووە، بەم سەرماو سۆڵە لە بەیانییەوە کەس و کاریان کە ژن و منداڵیشیان لەگەڵدایە لەبەردەم ئاسایشی گشتی هەولێرن و لە چاوەروانی ئازادکردنی ڕۆڵەکانیانن بەڵام ئاسایش تا ئەو دەققەیە ئازادیان ناکەن ئەمە چ ویژدانێکە؟! ئەم هێشتنەوەیان لە ئاسایش سەرپێچی یاسایە، داواکارین لەبەڕێزتان بێنە دەنگ و ئەم زوڵمەی لەم پێنچ چالاکوانە دەکرێت قبوڵی نەکەن و داواکارین دەستبەجێ ئازاد بکرێن. تیمی پارێزەرانی بەرگریکارلە چالاکوان و ڕۆژنامەنوسانی بادینان ١٣/١٢/٢٠٢٢
هاوڵاتی بەگوێرەی گرتەیەکی ڤیدیۆیی کە ئیدارەی ناوچەی مەککە بڵاویکردوەتەوە، بەهۆی مەترسی کۆبونەوەی ئاو بەشێک لە رێگە سەرەکییەکان داخراون، داواش لە هاوڵاتیان دەکرێت بەهۆکاری زۆر پێویست نەبێت لە ماڵەکانیان نەیەنە دەرەوە تا ئەو کاتەی شەپۆلی بارانبارینەکە کۆتایی دێت. ماوەی چەند رۆژێکە شەپۆلێکی چڕی بارانبارین شاری مەککە و جەدەی لە سعودیە گرتوەتەوە و بەهۆیەوە لە چەند ناوچەیەک لافاو دروستبوە، بەوهۆیەش دەوامی زانکۆ و خوێندنگاکان بەکاتی راگیراوە . لەم بارەیەشەوە وتاربێژی بەشێک لە مزگەوتەکانی باکوری مەککە داوایان لە هاوڵاتیان کردوە تا ئاساییبونەوەی رەوشی کەشوهەوا، لە ماڵەکانیان بمێننەوە و بۆ نوێژی بە کۆمەڵ نەیەن بۆ مزگەوت.
هاوڵاتی ئەمڕۆ مانگی دەستکردی میتیۆسات ١٢ بە موشەکی ئاریان هەڵدەدرێت بۆ پێشبینیکردنی کەشووهەوا، ئەم مانگە دەستکردە توانایەکی باشترو کوالێتیەکای بەرزتری هەیە لە پێشبینیکردنی زریان، لافاو و ڕەشەبا؛ (میتۆسات -١٢) توانای هەیە هەر ١٠ خولەک جارێک وینەیەکی تەواوی کەشووهەوا بنێرێتەوە ئەمەش بەبەراورد بە بەو موشەکەی کە ٢٠ ساڵە بەکاردێت ٥ خولەک خێراترە و چاودێری کەشوهەوای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و کیشوەری ئەوروپا و ئەفریقا دەکات. مانگی دەستکردی میتیۆسات کە لەلایەن کۆمپانیای یومێتسات درووستکراوە، دەتوانێت نیشانەی زۆر بچوکتریش لەبەرگەواهەوادا کە بەدرێژای ٥٠٠ مەتر دادەبەزێت و لە درێژە شەپۆلێکی زیاتری ڕوناکیدایە بەدی بکات، وڵاتانی ئەندامانی ئاژانسی بۆشایی ئاسمانی ئەوروپا " ئیسا" بەبڕی ١.٤ ملیار یۆرۆ بودجەیان بۆ پڕۆژەکە دابینکردووە و پێدەچێت بۆ خەرجیە بەردەوامەکانی خەرجیەکەی بگاتە ٢.٩ ملیار یۆرۆ؛ ئەمەش دەبێتە یەکەم کەشتی ئاسمانی لە سیستەمێکی نوێی چاودێریکردندا کە خەرجیەکەی چەندین ملیار یۆرۆ بوبێت. فیل ئیڤانس، بەڕێوبەری گشتی کۆمپانیای یومێتسات کە ڕێکخراوی نێوان حوکمەتە و مانگە دەستکردەکانی ئەوروپا بەڕیوەدەبات لەبارەی گرنگی ئەم مانگە دەستکردەوە دەڵێت، گەر سەیری ڕووداوە کارەساتبارەکانی ساڵی ڕابردوو بکەین کە ڕووی لە بەلجیکا وئەڵمانیا و هۆڵەندا کرد وبەهۆیەوە زیاتر لە ٢٠٠ کەس گیانیان لەدەست دا ئەوا دەبینین چاودێریکردنی وردتر وبەردەوامی کەشوهەوا لە بۆشایی ئاسمانەوە پێویستە بۆ پێشبینی باشتر وهۆشداری زیاتر بۆ کەمکردنەوەی زیان وقوربانیەکانی ڕووداوە سەختەکانی پەیوەست بەکەشوو هەوا. مانگی دەستکردی میتیۆسات یەکێک لە گرنگیەکانی دانانی کامێرایەکە تێدا بۆ پێشبینی کردنی ڕەشەبا، ئاژانسەکان ئەمە بە پێشکەوتنێکی ناوازە دەزانن لە پێشبینی کردی پێشوەختەی ڕووداوە نەخوازراوەکانی کەشووهەوا؛ بەمەش یارمەتیەکی زیاتری خەڵک دەدات لەژیانی ڕۆژانەیان، لە بواری فڕۆکەوانی و کەشتتیوانی و کەمکردنەوەی زیانەکان. پۆل بلایس، یەکێکە لە بەڕێوبەرانی پەرەپێذەری میتیۆسات و لەبارەی مانگە دەستکردەکەوە دەڵێت، ئەمە پڕۆسەیەکی درێژخایەنە وکاتێکی زۆری ویستووە، بەشێک لە پێکهاتە سەرەکیەکانی مانگە دەستکردەکە نزیکەی شەش بۆ هەشت ساڵی خایاندووە لەپەرەپێدانی وگەیاندنی بەم ئەنجامەی ئێستا. مانگی دەستکردی میتیۆسات ١٢ بڕیارە لە کاتژمێر ٢٠:٣٠ خولەک بەکاتی جیهانی و ١٧:٣٠ خولەک بەکاتی ناوخۆ لە بەندەری بۆشایی ئاسمانی گیانای فەڕەنسا کە دورگەیەکی فەڕەنسایە ، بە موشەکی ئاریان هەڵبدرێت.
نێد پرایس وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمەریکا رایگەیاند، لەسێدارەدانی کەسێکی دیکە، نیشانەی ئەوەیە کە بەرپرسانی ئێران تا چ رادەیەک لە گەلی خۆیان دەترسن. پرایس لە کۆنگرە رۆژنامەوانی رۆژانەدا کە لە وەزارەتەکە بەڕێوەچوو، سەبارەت بە جێبەجێکردنی سزای لەسێدارەدانی دووەم خۆپیشاندەر لە ئێران وتی، "ئێمە بە توندترین شێوە ئەم کارە دڕندانەیە ئیدانە دەکەین". پرایس راشیگەیاند کە سێدارەدان بۆ ترساندنی خەڵکی ناڕازی ئێرانە و وتی: " سێدارەدانی چالاکوانان نیشانەی ئەوەیە کە بەرپرسانی ئێران تا چ رادەیەک لە گەلی خۆیان دەترسن." خۆپیشاندان و ئاڵۆزیەکانی ئێران و رۆژهەڵاتی کوردستان، کە دوای کوشتنی ژینا ئەمینی دەستیپێکرد، نزیکەی سێ مانگە بەردەوامە. رێکخراوەکانی مافەکانی مرۆڤ دەڵێن، لە خۆپیشاندانەکاندا نزیکەی ٤٦٠ کەس لە سەرتاسەری ئێران و رۆژهەڵاتی کوردستان کوژراون. تاوەکو ئێستا دوو کەس لەسێدارەدراون و مەترسی جێبەجێکردنی سزای لەسێدارەدان لەسەر دەیان کەسی دیکەدا هەیە. بەگوێرەی رێکخراوی مافی مرۆڤی هەنگاویش، تاوەکو ئێستا لە رۆژهەڵاتی کوردستان، زیاتر لە ١٢٤ کەس کوژراون و زیاتر لە هەشت هەزار کەسیش بریندار بوون، هەزاران کەسیش دەستگیرکراون.
هاوڵاتی رێگەوبانی سلێمانی رایگەیاند، رۆژی یەکشەممە 18ی ئەم مانگە بە ئامادەبوونی وەزیری ئاوەدانکردنەوەی حکومەتی هەرێمی کوردستان، تونێلی دەربەندیخان دەکرێتەوە. رۆژی سێشەممە 13-12-2022، محەممەد جەمیل، بەڕێوەبەری رێگەوبانی سلێمانی بە رووداوی راگەیاند، کارەکانی نۆژەنکردنەوەی تونێلی دەربەندیخان تەواو بووە، ئەوەی ماوەتەوە تەنیا هێڵەکانی هاتووچۆیە و ئەویش لەم دوو رۆژە تەواو دەبێت. بەڕێوەبەری رێگەوبانی سلێمانی گوتیشی، رۆژی یەکشەممە 18ی ئەم مانگە تونێلی دەربەندیخان بە ئامادەبوونی دانا عەبدولکەریم، وەزیری ئاوەدانکردنەوەی هەرێمی کوردستان دەکرێتەوە و بڕیار هەر لەوێ وەزیری ئاوەدانکردنەوە کارکردن لە پڕۆژەیەکی نوێ رابگەیێنێت. رۆژی 04-10-2022، دەست بە نۆژەنکردنەوەی تونێلی دەربەندیخان کرا و بەهۆیەوە تائێستا تونێلەکە داخراوە.
هاوڵاتی وڵاتانی G7 کە لە هەر یەک لە ئەمریکا، کەنەدا، ئەڵمانیا، بەریتانیا، فەڕەنسا، ئیتاڵیا و ژاپۆن پێکهاتووە لە بەیاننامەیەکی هاوبەشدا، دڵنیایییان دا لە پشتیوانیکردنی ئۆکراینا. لەو بەیاننامە هاوبەشەدا کە لە کۆبوونەوەی ئۆنلاینی سەرکردەی وڵاتانی G7دا پەسەند کرا کە ئەڵمانیا سەرۆکایەتی ئەم قۆناغەی دەکات، هاتووە؛ ''جارێکی دیکە دڵنیایی دەدەین لە پشتیوانی نەبڕاوەمان بۆ ئۆکراینا و هاوسۆزی خۆمان لەگەڵ کیێڤ لە بەرامبەر شەڕی بەردەوامی رووسیا دەردەبڕین''. لە بەیاننامەکەدا سەرکۆنەی هێرشە 'نامرۆڤانە و بێ بەزەییەکانی' رووسیا کراوە بۆسەر ژێرخانە هەستیارەکانی ئۆکراینا و باس لەوە کراوە کە کردەی دژبە مەدەنی تاوانی جەنگە. لە بەیاننامەکەدا، هەروەها جەخت کراوەتەوە لەوەی ئامانجیان ئەوەیە لە کۆتاییدا تێچووی نۆژەنکردنەوەی ئەو ژێرخانە گرنگانە بدەن کە بەهۆی هێرشی بێ بەزەیی رووسیاوە زیانیان بەرکەوتووە یان وێرانبوون و هاتووە؛ ''نابێت تاوانەکانی جەنگ و ستەمەکانی دیکە بێ سزا بمێننەوە. بەپێی یاسا نێودەوڵەتییەکان (سەرۆکی رووسیا ڤلادیمیر) پوتین و بەرپرسانی دیکەی وڵاتەکە بە بەرپرسیار دەزانین. لێدوانە نابەرپرسیارەکانی رووسیا لەبارەی ئەتۆم جێگەی قبوڵ نییە و جارێکی دیکە دڵنیایی دەدەین لەوەی کە بەکارهێنانی هەر چەکێکی کیمیایی، بایۆلۆجی یان ئەتۆمی دەرەنجامی جیددی دەبێت''. هاوکات وڵاتانی G7 داوایان لە رووسیا کرد، دەستبەجێ جەنگی سەر ئۆکراینا رابگرێت و بەتەواوی و بەبێ مەرج لە خاکی ئەو وڵاتە بکشێتەوە. لە بەشێکی دیکەی بەیاننامەکەدا، وڵاتەکان خۆشحاڵی خۆیان نیشانداوە لەبارەی نوێکردنەوەی رێککەوتنی رێڕەوی گواستنەوەی دانەوێلە لە دەریای رەش. وڵاتانی G7 ئەوەشیان خستووەتەڕوو کە یانەیەکی ئاووهەوایان پێکهێناوە و ئامانجی سەرەکی لەو کارەش سەرلەنوێ بنیاتنانەوەی پێکهاتەیەکی پیشەسازییە کە دۆستی ژینگە بێت. لە بەیاننامەکەدا داوا لە رێکخراوی هاریکاری ئابووریی و گەشەپێدان (OECD) کراوە کە بە هاوبەشی لەگەڵ ئاژانسی نێودەوڵەتی وزە (IEA) میوانداری سکرتاریەتی کاتی یانەی ئاووهەوا بکات.
هاوڵاتی لە راگەیەندراوێکدا وەزیری کۆچ و کۆچبەرانی عێراق، ئیڤان فایەق رایگەیاند، ٥٩ خێزانی ئاوارەی دیکە کە لە کەمپەکانی ھەرێمی کوردستان نیشتەجێبوون، گەڕاونەتەوە زێدی خۆیان لە پارێزگای سەڵاحەددین. وەزارەتی کۆچ و کۆچبەرانی عێراق لە راگەیەندراوێکدا ئاماژەی بەوەداوە کە لەچوارچێوەی بەرنامەی حکوومەت بۆ کۆتایی ھێنان بە دۆسیەی ئاوارەکان لە عێراق، وەزیری کۆچ و کۆچبەران، ئیڤان فایەق رایگەیاندووە کە ٥٩ خێزانی دیکەی ئاوارە لە کەمپەکانی ھەرێمی کوردستان، گەڕاونەتەوە زێدی خۆیان لە پارێزگای سەڵاحەددین.. ئیڤان فایەق ئاماژەی بەوەیشداوە کە بەرنامەی حکوومەتی عێراق، جەخت دەکاتەوە لە کۆتایی ھێنان بە دۆسیەی ئاوارەکان و گوتوویەتی: "لەچوارچێوەی بەرنامەی حکوومەتدا، کار دەکەین لە پێناو گەڕانەوەی ئارەزوومەندانەی ئاوارەکان". رۆژی ھەشتی ئەم مانگە وەزیری کۆچ و کۆچبەرانی عێراق، ئیڤان فایەق رایگەیاندبوو، ٢٨٦ ئاوارەی دیکە کە لە کەمپەکانی سنووری پارێزگای ھەولێر نیشتەجێبوون، گەڕاونەتەوە زێدی خۆیان. بەھۆی ھێرش و پەلامارەکانی داعش بۆسەر بەشێک لە ناوچەکانی عێراق لە ھاوینی ٢٠١٤دا، نزیکەی پێنج ملیۆن و ٥٠٠ ھەزار عێراقی ئاوارەبوون کە بەشێکیان روویان لە ھەرێمی کوردستان کرد و بەشێکی دیکەشیان وەک پەنابەر روویان لە وڵاتانی دراوسێ و وڵاتانی ئەورووپا کرد.
هاوڵاتی دوای دەستگیركردنی چوار کەس لەلایەن پۆلیسی بەلجیکاوە بەتۆمەتی پارە سپیکردنەوە کە لەنێویاندا ئیڤا کایلی" جێگیری سەرۆکی پەرلەمانی ئەوروپا" هەبوو، ئۆرسۆلا ڤۆن دێر لاین سەرۆکی کۆمسیۆنی ئەورپا هۆشداریدا کە دیموکراسی ئەوروپا لەژێر هەڕەشەدایە، هاوکات داوای دروستکردنی پێکهێنانی کۆمیتەیەک بۆ لێکۆڵینەوە لەو سکانداڵە کرد، هەروەها پەرلەمانی ئەوروپا ئەندامێتی ئەو پەرلەمانتارەی هەڵوەشاندەوەو لەپەرلەمان دەریکرد. پۆلیسی بەلجیکا لە برۆکسل ڕۆژی هەینی دەستی بەسەر ٦۰۰،۰۰۰ هەزار یۆرۆی کاش گرت لەئەنجامی ١٦ بەدواداچوونی جیاوازدا، هەروەها بەوهۆیەوە چوار کەسیان دەستگیرکرد بەتۆمەتی تێوەگلان کە لەنێویاندا ئیڤا کایلیش هەبوو، بەپێی لێکۆڵینەوە سەرەتاییەکان پارەکە لەلایەن ئیماراتەوە بۆ بەدەستهێنانی لایەنگیری و کاریگەری نوێنەری ئەو وڵاتە دراوە بەئەندامانی پەرلەمانی ئەوروپا. ئیڤا کایلی بۆماوەی ٨ ساڵە ئەندامی پەرلەمانی ئەوروپایە، بەهۆی تۆمەتی تێوەگلانی لە سکانداڵاکە لە ئەرکەکانی وەک یەکێک لە ۱٦ جێگیری سەرۆکی پەرلەمانی ئەوروپا دورخرایەوە؛ لەگەڵ ئەوەشدا لە گروپی سۆسیالیست و لەپارتی پاسۆکیچەپی ناوەڕاستی یۆنان و دیموکراتەکانی پەرلەمان دورخرایەوە، هەرەها سەرجەم سەروەت و سامانەکەیان سڕکرد. بەپێی زانیاریەکانی داواکاری گشتی سەرەڕای سڕکردنی سەروەت و سامانی ئیڤا کایلی، لەڕۆژی هەینیەوە بۆ ڕێگریکردن لە ونبوونی هەر بەڵگەیەکی پەیوەست بە گەندەڵیەکە سەرجەم ئایتی و ئەکاونتەکانی ۱۰ ئەندامی فەرمانبەری ئەورپایان سڕکردووە. لە کاردانەوەی ئاشکرابوونی سکانداڵەکە، چاودێران و پەرلەمانتارەکانی ئۆپۆزسیۆن دەڵێن، لێکۆڵینەوە لە بەرتیلدان بە پەرلەمانی ئەوروپا دەبێتە یەکێک لەگەورەترین سکانداڵەکانی مێژووی پەرلەمان؛ بەشێکیش لەپەرلەمانتارانی ئەوروپا ئاماژە بەوە دەکەن کە توشی شۆک بوون لەو بەرتیل و سکانداڵە ئاشکرایە. هەر پەیوەست بە کاردانەوەکانی سکانداڵەکە، ڤیکتۆر ئۆربان سەرۆک وەزیرانی هەنگاریا گاڵتەی بە یەکێتی ئەوروپا کرد هەرچەندە وڵاتی هەنگاریاش ئەندامی یەکێتی ئەوروپایە؛ بەڵام چەندین جار توشی ناکۆکی بووە لەگەڵ یەکێتی ئەوروپا.
هێزەکانی سوریای دیموکراتی (هەسەدە) رایگەیاند، لە سێ ئۆپراسیۆنی جیاوازدا، ئەمیرێک و دوو چەکداری داعش دەستگیرکراون. هەسەدە لە راگەیەندراوێکدا کە لە ماڵپەری تایبەتی خۆی بڵاوکردووتەوە ئاماژەی بەوەکرد، لەگەڵ هێرشەکانی دەوڵەتی تورکیا، جموجووڵی داعشیش لە باکور و رۆژهەڵاتی سوریا زیادی کردووە. لە راگەیەندراوەکەدا هاتووە، داعش هێرشەکانی تورکیای وەک هەلێک قۆزتووەتەوە و پلانی بۆ چەندین هێرشی تیرۆریستی داڕشتووە. هەسەدە دەڵێت، یەکینەکانی دژە تیرۆر (یات)، بە هاوکاری هێزەکانی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی، لە چەند شار و ناوچەیەک دەستی بە چەند ئۆپراسیۆنێک لەدژی شانە شاراوەکانی داعش کردووە. راشیگەیاند، لە ئەنجامی ئۆپراسیۆنەکاندا, ئەمیرێکی داعش و دوو بەرپرسی رێکخراوەکە کە بەرپرسی دابینکردنی چەک و پێداویستی سەربازی بوون، لە نزیک شاروچکەی هۆڵ، تەل حەمیس و دێرەزۆر دەستگیرکراون. هەروەها دەست بەسەر ژمارەیەک چەک و تەقەمەنیشدا گیراوە.
