کەشناسى: شەپۆلی بەفربارین سەنتەری شارەکانیش دەگرێتەوە

هاوڵاتی وەزارەتی دەرەوەی عێراق لیژنەیەکی بۆ وردبینی و لێکۆڵینەوە لە پاسپۆرتی دیپلۆماسی پێکهێنا رۆژی پێنجشەممە 15-12-2022، ئەحمەد سەحاف، گوتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی عێراق رایگەیاند: "فوئاد حوسێن، جێگری سەرۆکوەزیران و وەزیری دەرەوەی عێراق فەرمانی بە پێکهێنانی لیژنەیەکی تایبەت کردووە بۆ وردبینی لە داواکارییەکانی نوێکردنەوە یان دەرهێنانی پاسپۆرتی دیپلۆماسی و خزمەت." بابەتەکانی پەیوەست بە پاسپۆرت لە عێراق بەپێی یاسای ژمارە 32ـی ساڵی 2015ـی پەرلەمانی عێراق رێکدەخرێت، بەپێی یاساکە چوار جۆر پاسپۆرت هەن ئەوانیش: "دیپلۆماسی، تایبەت، خزمەت و ئاسایی." پاسپۆرتی دیپلۆماسیش بەم کەسانە دەدرێت: سەرۆکوەزیران و وەزیرەکان، پەرلەمانتاران، باڵیۆز و نوێنەرانی عێراق لە وڵاتان.  بەپێی یاسا کارپێکراوەکانی عێراق پاسپۆرتی تایبەت دەدرێتە ئەوانەی کە کاروبارە کارگێڕییەکان هەڵدەسوڕێنن لە وەزارەتی دەرەوە، ئەوەش بەنووسراوی وەزیری تایبەتمەند دەبێت و دەدرێتە فەرمانبەرانی پلە حەوت و بەسەرەوە، پاسپۆرتەکەش بۆ ماوەی شەش مانگە. هاوکات ،بەپێی ئامارەکانی وەزارەتی ناوخۆی عێراق لەماوەی ساڵی 2021دا نزیکەی 4000 بۆ 4200 پاسپۆرتی دیپلۆماسییان بەخشیوە.

جەژنی ئێزی یاخود رۆژووی فەقیران لە دوو حەفتەی مانگی تشرینی یەکەمی هەموو ساڵێکدا بەڕێوە دەچێت. بەگوێرەی رۆژمێری کوردانی ئێزدی رۆژی سێشەممە و چوارشەممە  و پێنجشەممە باوەڕمەندانی ئێزدی بەڕۆژوو دەبن و رۆژی هەینی دەکەن بە جەژن. لە یەکەم رۆژی جەژندا باوەڕمەندانی ئێزدی دەچنە سەرقەبران و دواتر بە سەردانکردنی یەکدی، جەژنەکە پیرۆز دەکەن. کوردانی ئێزدی پێیان وایە، حەفتەی یەکەم و دووەمی مانگی کانونی یەکەم، رۆژە هەرەکورتەکانی ساڵن، بۆیە لە  لەو دوو حەفتەیەدا سێ ڕۆژ بە رۆژوو دەبن کە دەکەوێتە رۆژانی سێ شەممە، چوارشەممە و پێنج شەممە. لەو رۆژانەدا نابێت هیچ ئاژەڵ و پەلەوەرێک سەرببڕێت. نابێت قسەی نەشیاو بکرێت. هەموو کەسێک کارەکانی رادەگرێت. لەو رۆژەدا بە تەنیا لەخوا دەپاڕێنەوە. لەم رۆژانەدا داوای لە خوای پەروەردگار دەکریت کە خۆر بپارێزێت کە سەرچاوەی ژیانە. لە باوەڕی ئێزدیەکاندا ئەو کەسەی بەرۆژوو دەبێت پێویستە لەهەر شتێک زیاتر درۆ نەکات. رۆژووی ئێزی بەسەر نەخۆش و ئەو کەسانەی کە بە ناچاری گەشت دەکەن فەرز نییە. رۆژووی ئێزی بەر لە خۆرهەڵات دەست پێدەکات و لە خۆرئاوابوون کۆتایی دێت.

لە روحای باکوری کوردستان، ئۆتۆمبێڵێک کە ژمارەیەک پەنابەری تێدابوو، کەوتە نێو کارێزێکی ئاوەوە و هەشت پەنابەر گیانیان لەدەستدا. ئەمڕۆ لە گەڕەکی بیچەری ناوچەی حەڕانی پارێزگای روحای باکوری کوردستان، ئۆتۆمبێڵێکی نەفەرهەڵگر کە ژمارەیەک پەنابەری نایاسایی بار کردبوو، لە رێگەکەی دەرچوو و تەقلەی لێدا. لە ئەنجامدا، ئۆتۆمبێڵەکە کەوتە نێو کارێزێکی ئاوەوە کە بە مەبەستی ئاودێری هەڵکەندرابوو. بەگوێرەی میدیاکانی تورکیا، لە رووداوەکەدا هەشت پەنابەر گیانیان لەدەستداوە. ژمارەیەک پەنابەریش بریندار بوون کە ژمارەی بریندارەکان ئاشکرا نەکراوە. تاوەکو ئێستا، ناسنامەی پەنابەرەکان ئاشکرا نەکراوە، بەڵام پیشبینی دەکرێت، خەڵکی سوریا و ئەفغانستان بن. باسی ئەو دەکرێت، کەسێک دەستگیرکراوە کە گۆمانی قاچاخچێتی مرۆڤی لێدەکرێت.

هاوڵاتی تویتەر هەژماری چەند رۆژنامەنووسێکی بەناوبانگی سەر بە تۆڕی هەواڵیی سی ئێن ئێن، رۆژنامەی نیویۆرک تایمز و واشنتن پۆستی راگرت. تویتەر ئەکاونتی چەند رۆژنامەنووسێکی بەناوبانگی بێ روونکردنەوە داخست. لەسەر ئەمەش رۆژنامەنووسەکان داوای روونکردنەوە دەکەن. حکومەتی ئەڵـمانیا و کاربەدەستانی ئەوروپاش هۆشداری دەدەنە ئیلۆن مه‌سك خاوەنی تویتەر سەبارەت بەم پێشێلکارییه‌ و مافی ئازادی و رادەربڕین.   خاوەنی نوێی تۆڕی کۆمەڵایەتی تویتەر، ئیلۆن ماسک، لە پەیامێکدا کە هەژماری تایبەتی خۆیدا لە تۆڕی کۆمەڵایەتی تویتەر بڵاویکردەوە، رۆژنامەنووسانی تۆمەتبار کرد بە بڵاوکردنەوە زانیاری تایبەت سەبارەت بە شوێنی نیشتەجێبوونی. لە تویتەکەی ماسکدا هاتووە، "یاساکان لەسەر رۆژنامەنووسانیش جێبەجێ دەکرێت وەک چۆن لەسەر کەسێکی ئاسایی جێبەجێ دەکرێت. دەتوانن بەدرێژایی رۆژ رەخنەم لێ بگرن، بەڵام ناکرێت شوێنی نیشتەجێبوونم ئاشکرا بکەن و خێزانەکەم بخەنە مەترسییەوە". هاوکات، جێگری گوتەبێژی حکومەتی ئەڵمانیاش هەڕەشە دەکات ئەگەر تویتەر لە هەنگاوە هەرەمەکییەکانی بەردەوام بێت، هەژماری خۆی لە تویتەر دەسڕێتەوە. لە لایەکی دیکەوە CNNبڵاویکردەوە، "هەڵپەساردنی هەژماری ژمارەیەک لە پەیامنێران لەنێویاندا دۆنی ئۆسلیڤانی پەیامنێری کەناڵی CNN، جێگەی نیگەرانییە. بەڵام جێگەی سەرسوڕمان نییە، زیادبوونی ناسەقامگیری تویتەر دەبێت نیگەرانییەکی گەورە بێت بۆ هەر بەکارهێنەرێکی تویتەر. ئێمە داوای روونکردنەوەمان لە کۆمپانیاکە کردووە و پەیوەست بەو وەڵامەی پێمان دەگاتەوە پەیوەندییەکەمان هەڵدەسەنگێنینەوە". جێگری سەرۆکی کۆمیسیۆنی ئەوروپاش لە تویتێکیدا ، بە یاسای خزمەتگوزاییە دیجیتاڵییەکان هەڕەشە لە مه‌سک دەکات کە وا چاوەڕوان دەکرێت یاساکە هاوینی داهاتوو لەسەر پلاتفۆرمی وەک تویتەر جێبەجێ بکرێت. یاساکە داوا دەکات تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان رێز لە ئازادی رادەربڕین بگرن ئەگەر نا سزایان بەسەر دەسەپێنرێت.

سەلاحەدین دەمریتاش، بە چوار زمانی کوردی، تورکی، فارسی و ئازەری بەهۆی لەسێدارەدانی چالاکوانانەوە، حکومەتی ئێرانی ئیدانە کرد. سەلاحەدین دەمیرتاش هاوسەرۆکی پێشووی پارتی دیموکراتی گەلان (هەدەپە)، تویتێکی لەبارەی دەستگیرکردن، کوشتن و لەسێدارەدانی چالاکوانان لە ئێران بڵاوکردەوە. دەمیرتاش تویتەکەی بە چوار زمانی، کوردی، تورکی، فارسی و ئازەری، تویتەکەی بڵاوکردەوە و دەڵێت، " من دەوڵەتی ئێران ئیدانە دەکەم کە دەیەوێت ئازادی گەلان بە کوشتن، دەستگیرکردن و لەسێدارەدان زەوت بکات! داواکاری ئازادی گەلان بە سێدارە، لێدان و زیندان، راناگیرێت. بە کوشتنی داواکاری ئازادی لەناونابریت. خۆپیشاندانەکانی ئێران و رۆژهەڵاتی کوردستان، ئەمڕۆ ١٦ی کانونی یەکەم، سێ مانگی تەواو کرد کە ١٦ی ئەیلولی ئەمساڵ دەستی پێکرد. بەگوێرەی ئامارە فەرمیەکان تاوەکو ئێستا ٤٥٠ کەس کوژراون، بە هەزاران کەسیش بریندار و دەستگیرکراون. تاوەکو ئێستا دوو گەنجی چالاکوان لەسێدارەدراون، سزای لەسێدارەدان بەسەر ١١ کەسدا سەپێنراوە و دۆسیەی لەسێدارەدانی ٢٥ کەسی دیکەش لە دادگاکانە.

ئیمان زەندی وەرزی سەرماو سۆڵە دەستیپێكردووە پلەی گەرماش لەهەندێك شوێنی ناوچە كوێستانیەكان دەگاتە ٢٥ پلەی ژێر سفر، بەمەش داربڕینەوەو كڕینی خەڵوز خواستی زۆری لەسەر دەبێت، بەڕێوەبەری راگەیاندنی پۆلیسی دارستان و ژینگەی هەرێم رایگەیاند: بڕینەوەی داری تەڕ لەبەر سوتەمەنی نیەو  دوو داواكاریمان پێشكەش بەوەزارەتی شارەوانی و گەشتوگوزار كردووە كەخەڵوز هاوردە بكرێت و باج وەرنەگیرێت، وتیشی: بۆ ١٠ مانگی ئەمساڵ هەزارو ٧٣٢ پەڕاوی لێكۆڵینەوەمان هەبووە، لەو ژمارەش ٦٧٨ پەڕاویان سەرپێچی ژینگەییە كە لەهەر نۆ بەڕێوەبەرایەتیمان تۆماركراوە، كەتێیدا دەستگیراوە بەسەر مشارو ماتۆڕی داربڕین و تەور لەگەڵ لایت و ئۆتۆمبێل، هەرچی غەرامەكانیشە بەپێی جۆری دارو تەمەنەكەی تۆماردەكرێت. هاوكات بەڕێوەبەری گشتی بازرگانی لەوەزارەتی بازرگانی هەرێم دەڵێت: رێگەپێدراو نیە خەڵوز هەناردە بكرێت، وەكو وەزارەتی بازرگانی مۆڵەتمان بەو كارە نەداوە، و كارگەمان نیە بەفەرمی خەڵوزی دارین و بەردین بەرهەمبهێنێت. بەپێی ئامارێكی فەرمی ساڵی پار ٢٦ هەزارو ١٧٠ تۆن خەڵوز هاوردەی هەرێمی كوردستان كراوە. شەماڵ باوانی ناوی خوازراوی خاوەن كورەچیەكی خەڵوزە، ئەو تەمەنی ٣٣ ساڵەو ماوەی سێ ساڵیشە وازی لەپیشەی كانە خەڵوز هێناوە، ئەو شارەزایی تەواوی هەیە لەدروستكردنی خەڵوز بەشێوەی زانستیانەو پشتی بەدارە وشكەكانی كوێستانەكان دەبەست و لەكانەكەی دەیكرد بەخەڵوز، بەڵام ئەو دژی بڕینەوەی داری تەڕە. شەماڵ دانیشتوی گوندێكە لەیەكێك لەكوێستانەكانی كوردستان، ئەو باس لەهەنگاوەكانی بەخەڵوزبوون دەكات و بۆ هاوڵاتی وتی: «بە سێ جۆر خەڵوز بەرهەمدێت، تەنها باسی جۆرە سەركەوتووەكەیان دەكەم، ئەویش لەهۆدەیەكی دوو بەسێیە بەبەرزی مەترێك و ٧٠ بۆ دوو مەتر، بەخشتی گڵ هەڵیدەچنین چونكە زیاتر بەرگەی گەرما دەگرێت كونیلەدارە بۆ هەواگۆڕكێ، پاشان داری پێویستی تێدەكرێت و سەقفەكەی بەچینكۆ دەگیرێت، بەڵام بازنەیەك لەنێو سەقفەكە جێدەهێڵین چونكە لەو بازنەیەوە گڕی پێوەدەنرێت، دارەكان گڕی نیە تەنها دووكەڵی هەیە بەماوەی سێ رۆژ دەبێت بەخەڵوزێكی زۆرباش»، «ژورەكە بە بلۆك كرابێت خەڵوزەكەی باش نابێ، پێشتر مۆڵەتی كانی خەڵوز هەبوو، بەڵام ئێستا كەس مۆڵەتی نیە، بۆ یەك تۆنی خەڵوز پێنج تۆن داری پێویستە، كێشی یەك فەردە خەڵوزی باش لەنێوان ٢٥ بۆ ٣٠ كیلۆدایە نرخەكەشی لەنێوان ١٠ بۆ ١٤ هەزار دیناردایە، خەڵوزكردن بە زانست نیە بەڵكو بەویژدانە، داری بەر باران لەگەڵ تەڕ بەكەڵك نایەت بۆ خەڵوز، خەڵكێكی زۆر پێیان وایە داری تەڕ زۆر باشەو بێڕەحمانە كەوتوونەتە بڕینەوەی، بازرگانەكان گەیشتوونەتە ئەو راستیەش كەخەڵوزی داری تەڕ باش نیە، بۆ ئەو مەبەستە رێگای تریان گرتووەتەبەر، دارە تەڕەكە دەبڕێتەوە بۆ ماوەی ساڵێک دایدەنێ تاوشك دەبێت ئەوكاتە دەیكات بەخەڵوز» شەماڵ وا دەڵێ. ئەو دەڵێت: «هەر لەناوخۆدا قاچاخیكردن دەكرێت ساڵانی رابردوو حكومەت چاودێری وردی كانەكان و بڕینەوەی داری دەكرد، هەروەها بەپەڕاوێك كەمۆری پێوەبوو رێگە دەدرا خەڵوز ببرێت بۆ ناوچەكانی كوردستان، بەڵام ئێستا ئەو چاودێرییە نەماوەو بووە بەهەڕەمەكی، ژمارەی كانەكان نازانرێت چونكە تۆمارناكرێت. ئەو شوێنانەی خەڵوز دەكەن ناوچە سنورییەكانی وەكو پێنجوێن، سۆران، رانیە، پیرەمەگرون، قەڵادزێ، شێنێیە كەسود لەدارەكانی وێوڵ و بەڕووو مازوو لەگەڵ قەزوان و گۆیژو زەیتیون دەبەستن و نابێت دارەكان تووشی كرمۆڵ و كەڕوو مێرووەكان بووبێت. محەمەد مەحوی، ئەندازیاری كیمیایی و شارەزا لەبواری ژینگە بەهاوڵاتی وت: «خەڵوزی دار كورەیە، كانی خەڵوز زیاتر خەڵوزی بەردین دەگرێتەوە، خەڵوزی دار بۆ ماوەیەكی كەم دەمێنێتەوە، بەڵام خەڵوزی بەردین گەرمییەكی زۆری هەیەو بەكاتژمێر دەمێنێتەوەو هەروەها هاوكاری خەڵوزە دارەكەیە، جۆرێكی تر لەخەڵوز هەیە لەچینەوە دێت كەدەستكردەو لەناو زەرفی تایبەتدایەو شێوەیان خڕخڕەو بەرگەی زۆر دەگرێت، گوایە دەڵێین لەتەنۆڵگەری ورد وردی پلاستیكی بەرهەمدێت، سوودەكەشی تەنها ئەوەیە بڕینەوەی دار كەمدەكاتەوە». نەوزاد شێخ كامل، بەڕێوەبەری گشتی بازرگانی لەوەزارەتی بازرگانی هەرێم بەهاوڵاتی راگەیاند: «رێگەپێدراو نیە خەڵوز هەناردە بكرێت، وەكو وەزارەتی بازرگانی مۆڵەتمان بەو كارە نەداوەو كارگەمان نیە بەفەرمی خەڵوزی دارین و بەردین بەرهەمبهێنێت، بەڵام هەوڵ هەیە كارگەی خەڵوزی بەردین دروستبكرێت، بەو هۆیەوە چەند داواكاریەك پێشكەشكراوە بەوەزارەت و بەڕێوەبەرایەتی گەشەپێدانی پیشەسازی، ئەم پیشەسازییە بۆ كوردستان گرنگەو كەرەستەكانیشمان هەیە»، ئەو دەڵێت: «هاوردەكردنی خەڵوز دەچێتە كۆمەڵەی چوارچێوەی بازرگانی گشتییەوە كە لەماددەی جۆراوجۆر پێكهاتووەو خەڵوز یەكێكە لەجۆرەكانی و بازرگانیوەكی رێگەپێدراوە». هاوكات بەرگەشت واحید، بەڕێوەبەری راگەیاندن و پەیوەندییەكانی دەستەی وەبەرهێنان بەهاوڵاتی وت: «كانە بەردین و كورەی دارینی خەڵوز لەكوردستان بوونی نیە، لەسەردەمی بەعس هەوڵدرابوو لەپێنجوێن دروستبكرێت، ئاگادارنین كەوەبەرهێنان بكرێت لەدروستكردنی كارگەی خەڵوزی بەردین». لەجیهاندا نزیكەی سێ ترلیۆن درەخت هەیە، بەڵام ساڵانە زیاتر لە 10 ملیار درەخت دەبڕێنرێتەوە، بەهۆی ئەم قڕكردنەوە دەردانی كاربۆن زیادیكردووە لەهەوادا، بەپێی هەندێك لێكۆڵینەوە  گەر بەم رێژەیە داربڕین بەردەوام بێت و كار بۆ روواندنی دار نەكرێت لەماوەی 100 ساڵدا دارستانەكان لەناودەچن. بەپێی ئەو داتاو زانیارییەی هاوڵاتی لەوەزارەتی كشتوكاڵی هەرێمی كوردستان دەستیكەوتووە زۆرترین رێژەی پانتایی سەوزایی لەدهۆكە كەڕێژەكەی 27.58%، بەدوایدا پارێزگای هەڵەبجەیە بەڕێژەی 10.4%و سلێمانی بەڕێژەی 9.1%، هەولێریش 9.5% سەوزاییە، بڕیاریشە سەوزایی لەناوچەكانی كوردستان بەڕێژەی 12.44% دروست بكرێت. رائید فواد ئەحمەد زراری، بەڕێوەبەری راگەیاندنی پۆلیسی دارستان و ژینگەی هەرێم بەهاوڵاتی وت: «بڕینەوەی داری تەڕ لەبەر سووتەمەنی نیە بەڵكو لەسەدا ‏٨٠یبازرگانان و چاوچنۆكەكان دەیبڕنەوە، هاووڵاتی ئاسایی گوندەكان تەنها لق و پۆپە وشەكەكان دەبڕنەوە و خەڵكی ناوچە شاخاوییەكان سكاڵا تۆماردەكەن لەسەر ئەو بازرگانانە، دوو داواكاریمان پێشكەش بەوەزارەتی شارەوانی و گەشتوگوزار كرد كەخەڵوز هاوردە بكرێت و باج وەرنەگیرێت، دووەم رێنماییەك دەربكەن بەهیچ جۆرێك ماسی بەدار نەبرژێنرێت، پێشتر باجی گومرگی لەسەدا دوانزدە بوو داوای كۆبوونەوەمان لەگەڵ وەزیری كشتوكاڵ كرد، داوامانكرد باج بكرێتەوە بە لەسەدا چوار، بەڵام ئێستا باج بووە بە ‏٥٪،بەڵاموەزارەتیداراییرەزامەندنیەباجنەمێنێتچونكە لەڕووی ئابورییەوە بیردەكاتەوە، نازانین چەند كانە خەڵوز هەیە لەكوردستان، گەر بزانین دەستی بەسەردادەگرین، بەهەمان شێوە بۆ رێگا قاچاخیەكەش بەوجۆرەیە، هیچ كانێك لەكوردستان رێپێدراو نیەو قەدەغەیە، چونكە ژینگە پیس دەكات». لەبارەی سكاڵاو غەرامەكان فواد زراری دەڵێت: «بۆ ١٠ مانگی ئەمساڵ هەزارو ٧٣٢ پەڕاوی لێكۆڵینەوەمان هەبووە، لەو ژمارەش ٦٧٨ پەڕاویان سەرپێچی ژینگەییە كە لەهەر نۆ بەڕێوەبەرایەتیمان تۆماركراوە كە تێیدا دەستگیراوە بەسەر مشارو ماتۆڕی داربڕین و تەور لەگەڵ لایت و ئۆتۆمبێل، هەرچی غەرامەكانیشە بەپێی جۆری دارو تەمەنەكەی تۆماردەكرێت، بۆ یەك داری تەمەن یەك ساڵ بۆ ٣٢ ساڵ ١٠ بۆ ٥٠٠ هەزار دینارە، بۆ داری جۆر جیاوازیش دوو ملیۆن دینار غەرامەكەیەتی، ئەمەش بەپێی یاسای ژمارەی ١٠ی ساڵی ٢٠١٢ی وەزارەتی كشتوكاڵە. هەروەها محەمەد مەحوی، ئەندازیاری كیمیایی و شارەزا لەبواری ژینگە هەر لەلێدوانەكەیدا بۆ هاوڵاتی وتی: «گازە زیانبەخشەكانی خەڵوز كاربۆمۆنۆكسایدە واتە دوانەئۆكسیدی كاربۆن لەگەڵ (ئێن.ئۆ.ئێكس) و (ئێس.ئۆ.ئێكس)ە بەشێوەی دووكەڵ لەهەوادا بڵاودەبنەوە كە لەشوێنی داخراودا بێت دەبێتەهۆی مردنی مرۆڤ، دانانی سۆپای دارین یاخود كورە بووە بەناچاری لەكوردستان نرخی پیكاپێكیش حسابكە هێندە نرخی نەوتەكە بەرزە». محەمەد مەحوی، ئەندازیاری كیمیایی و شارەزا لەبواری ژینگە بەهاوڵاتی وت:»دار ئەمساڵ زیاتر بۆ خۆ گەرمكردنەوەیە بەكاردێت، ئەم دیاردەیە بۆ ئەمساڵ لەهەورامان زۆر زیادی كردووەو پشتیان بەداری وشكی پار بەستووە، هەندێكی تر دار بۆ برژاندن بەكاردێت لەگەڵ دروستكردنی خەڵوز». بەپێی ئامارێكی فەرمی كەهاوڵاتی دەستیكەوتوە لەبەڕێوەبەرایەتی گشتی گومرگی هەرێم بۆ ساڵی پار ٢٦ هەزارو ١٧٠ تۆن خەڵوزی دارو خەڵوزی بەردین هاوردە كراوە، كە  ١٣ هەزارو ٣٢٠ تۆن خەڵوزی دارو ١٢ هەزارو ٨٥٠ تۆن خەڵوزی بەردین، سەرچاوەی هاوردەكەش وڵاتانی ئۆكرانیاو روسیاو چین و توركیاو ئێران، ...هتدە. جۆرەكانی خەڵوز خەڵوزی بەردین لەكاربۆن و بەشێك لەهایدرۆجین و سولفەرو كەمێك نایترۆجین پێكدێت و رەنگی رەشە، هەروەها كانزایەكی رەقەو لەژێر زەوی لەشیبونەوەی پاشماوەی رووەك و گیانداران دروستدەبێت و مادەی فۆسیلیەو بەهۆی پەستان و پلەی گەرمی و تێپەڕبوونی ملیۆنان ساڵ دروستدەبیت و بەزۆری بەكاردێت لەبەرهەمهێنانی وزەی كارەباو گەرمی، هەروەها دۆستی ژینگە نیەو CO2 ی زۆر دەكاتە ژینگەوە، بەڵام خەڵوزی دارین زۆربەی لەكاربۆن پێكهاتووەو رەنگی خۆڵەمێشیەكی تاریكە، هەروەها لەئەنجامی سووتان و پاشماوەی رووەكی و ئاژەڵ دروستدەبێت و وەكو سووتەمەنی و سەرچاوەی كاربۆنی بەكاردێت و ماددەیەكی خاوێنترە، چونكە گەرمی زیاتر بەرهەمدێنێت.

رێکخەری سزاکانی ئەمریکا رایگەیاند کە دەیانەوێت تورکیا پابەند بێت بە ئەو سزایانەوە کە بەسەر روسیادا سەپێندراون و ئەگەر ئاشکرا ببێت کە تورکیا سزاکانی پێشێل کردووە، بۆ دووەم جار سزا بەسەر تورکیادا دەسەپێنن. جەیمس ئۆبراین رێکخەری سزاکان لە وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکادا، لە میانی کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانیدا رایگەیاند، ئەمریکا سزای نوێی زۆر گشتگیری بەسەر روسیادا سەپاندووە کە ژێرخانی مەدەنی لە ئۆکرانیا دەکاتە ئامانج. ئاماژەی بەوەدا کە ئەوان ئەنجامی باشیان لە سزاکان بەدەستهێناوە. لەئەنجامی گەمارۆکاندا، روسیا لە بەرهەمهێنان و دابینکردنی کەرەستەی سەربازی و تەقەمەنیدا کێشەی بۆ دروستبووە و دەسەڵاتی کەم دەبێتەوە. ئۆبراین هەروەها هەڵسەنگاندنی بۆ چاوەڕوانیەکانیان لە تورکیا سەبارەت بە سزاکان و پەیوەندییەکانی نێوان ئەنقەرە و مۆسکۆ کرد و وتی، " ئێمە چاوەڕوانین کە حکومەتی تورکیا و کەرتی تایبەت لە تورکیا پابەندی سزاکان بن. ئەگەر تورکیا پابەندی سزاکان نەبێت، بۆ دووەم جار سزا بەسەر تورکیادا دەسەپێنن. هەروەها یەکێتیی ئەوروپاش داوای لە تورکیا کردبوو پابەند بێت بە سزاکانی سەر روسیا. یەکێتی ئەوروپا حەفتەی رابردوو، لە راگەیەندراوێکدا، ئاماژەی بەوەکرد کە راستە تورکیا ڕۆڵێکی باشی لە پرسی کردنەوەی رێڕەوی دانەوێڵەدا بینیوە، بەڵام پێویستە پابەندی ئەو سزایانەش بێت کە بەسەر روسیادا سەپێندراون.

هاوڵاتی وەزیری ناوخۆی بەریتانیا، سوێللا براڤەرمان و وەزیری ناوخۆی فەڕەنسا، جێراڵد دارمانین بەڵێنیان دا بەرەنگاری قاچاخچێتیکردن بە مرۆڤ ببنەوە لە نۆکەندی ئینگلیز. بەپێی ئەو هەواڵانەی لە میدیا خۆجێیەکان بڵاو کراونەتەوە براڤەرمان و دارمانین دوای ئەوەی دوێنێ بەلەمێک لە نۆکەندی ئینگلیز ژێر ئاو کەوت و گیانلەدەستدانی چوار کەسی لێ کەوتەوە، راگەیەندراوێکی هاوبەشیان بڵاو کردەوە و رووداوەکەیان بە "بیرخەرەوەی ئەوەی کە پێویستە هەنگاوی بەپەلە بندرێت بۆ نەهێشتنی قاچاخچێتیکردن بە مرۆڤ" لەقەڵەم دا. لە راگەیەندراوەکەدا بە ئاماژەدان بەوەی کە ئەمساڵ رێگە لە زیاتر لە ٣٠ هەزار تێپەڕینی نایاسایی گیراوە، هاتووە: "لەگەڵ لایەنە پەیوەندیدارەکانی ئەورووپا بە دامەزراوەی پۆلیسی ئەورووپایشەوە لە ٢٠٢٠ەوە تاکو ئێستا زیاتر لە ٥٠٠ دەستبەسەرکردن ئەنجام دراوە". هەردوولا جەختیان لەوە کردووەتەوە کە بۆ کاری هاوبەشی نزیکتر و ئاڵوگۆڕی زانیاری هەواڵگریی لە بەرەنگاربوونەی کۆچی نایاسایی گەیشتوونەتە رێککەوتن.

هاوڵاتی لەبارەی کاتی ناردنی 400 ملیار دینارەکە بۆ هەرێمی کوردستان، ئیخڵاس دلێمى، ئەندامى لیژنەى دارایی پەرلەمانى عێراق بە رووداوی راگەياندووة، "لە دوو رۆژى داهاتوودا ئەو بڕە پارەیە دەخرێتە سەر هەژمارى بانکى بانکەکانى هەرێمى کوردستان، ناردنى ئەو بڕە پارانە بەردەوام دەبن، ئەگەر بودجە پەسند بکرێت."   ئەندامەکەی لیژنەى دارایی پەرلەمانى عێراق باسی لەوەش کرد، "گەیشتووینەتە قۆناخى پێشکەوتوو لەبارەى بودجەوە، دەنێردێتە پەرلەمان و دەنگى لەسەر دەدرێت لە دواى ئەوەى کە ژمارەکانى هەرێمى کوردستانى دەخرێتە خشتەکانیەوە."    پێشتر ناردنى 200 ملیار دینار بۆ هەرێمى کوردستان لەسەر بنەماى رێککەوتنێک بوو کە لە نێوان هەولێر و بەغدا لە ساڵى 2021 واژۆ کرابوو. دەبوو مانگانە بەغدا ئەو بڕە پارەیە بۆ هەرێمى کوردستان بنێرێت، بەڵام بەهۆى ناکۆکى لەسەر پرسی هەناردەى نەوت و کێشە داراییەکانى دیکەى نێوانیان تەنیا چەند مانگێک نێردرا.   

هاوڵاتی لەراگەیەندراوێکدا وەزارەتی بەرگری عێراق رایگەیاندووە عێراق و ئێران بە چاودێری رێکخراوێکی نێودەوڵەتی روفاتی ٤٩ سەرباز ئاڵوگۆڕ دەکەن کە لە جەنگی ھەشت ساڵەی نێوانیاندا کوژراون. وەزارەتی بەرگری عێراق رایگەیاندوە، لە چوارچێوەی رێککەوتنەکانی نێوانیان و بەچاودێری لیژنەیەکی رێکخراوی مانگی سوری نێودەوڵەتی، روفاتی ٢٩ سەبازی ئێرانییان رادەستی ئەو وڵاتە کردووەتەوە و ئێرانیش روفاتی ٢٠ سەربازی رادەستی عێراق کردووەتەوە و سەرجەمیشیان لە جەنگی نێوان ھەردوو وڵات لە ساڵی ١٩٨٠ تا ١٩٨٨ کوژراون، جگە لە یەک روفات، ئەوانی تر نەناسراونەتەوە. ئاماژەی بەوەشکردوە، ئاڵوگۆڕی روفاتەکان لە خاڵی سنوری زەرباتیە بەڕێوەچووە لە چوارچێوەی ئەو لێکتێگەیشتنەی لەساڵی ٢٠٠٨ لە نێوان عێراق و ئێران ئیمزا کراوە.

  شەنای فاتح منداڵبوونی ناسروشتی بەگشتی لەجیهاندا زیادی كردووەو بەپێی ئامارێكیش كە لەبەردەستی رۆژنامەی هاوڵاتی-دایە نیوەی ئەو منداڵانەی لەهەرێمی كورستان و بەدیاریكراوی لەشاری سلێمانی لەدایك دەبن، بەنەشتەرگەری لەدایكبوون، پسپۆڕێكی بواری ئافرەتانیش دەڵێت: بەتووێژینەوە سەلمێنراوە كە ئەو منداڵانەی بەڕێڕەوی سروشتی لەدایك دەبن رێژەی هەستیاریان و تەنگەنەفەسی و رەبۆیان لەداهاتوودا كەمترە لەو منداڵانەی كە بەنەشتەرگەری لەدایكدەبن. بەشێك لەخانمان بەتایبەت ئەوانەی كە لەتەمەنێكی كەمدا (١٦-٢٠ ساڵی) هاوسەرگیری دەكەن و دووگیان دەبن باس لەوە دەكەن كەترسێكی زۆریان لەژان و منداڵبوونی سروشتی هەیە، بۆیە پەنا دەبەنەبەر نەشتەگەری بۆ لەدایكبوونی منداڵەكانیان. لەماوەی مانگی رابردوو 981 منداڵ لەنەخۆشخانەی منداڵبوونی فریاكەوتنی فێركاری سلێمانی لەدایكبوون لەو ژمارەیە 442 منداڵیان بەنەشتەرگەری لەدایكبوون. هەر لەمانگی رابردوودا لەنەخۆشخانەی منداڵبوونی فریاكەوتنی فێركاری 650 منداڵ لەبەشی نەبەكام داخڵكراون و 22 حاڵەتی لەدایكبوونی دووانەو چوار حاڵەتی لەدایكبوونی سیانە 59 لەبارچوون هەبووە. بەشێوەیەكی گشتی چەند هۆكارێك هەن وادەكەن كەپێویست بكات منداڵەكە بەنەشتەرگەری لەدایك ببێت. د.هالا جەودەت پسپۆڕی نەخۆشییەكانی ئافرەتان و لەدایكبوون و بەڕێوبەری پێشووی نەخۆشخانەی ئافرەتان و لەدایكبوونی فێركاری هەولێر لەلێدوانێكدا بەهاوڵاتی وت:»نەشتەرگەری منداڵبوون نەك تەنها لەكوردستان بەڵكو لەسەرانسەری جیهان زیادیكردووە، بێگومان منداڵبوون بەسروشتی باشترە، ئەگەر بێت و پڕۆسەكە بەسروشتی ئەنجامبدرێت نەك بە نەشتەرگەری چونكە پڕۆسەیەكی فیسیۆلۆجیە و ئەو ژانە كەدێت وادەكات ئەو منداڵە بە رێڕەوی منداڵبووندا بێتە خوارەوەو لەكاتی هاتنە خوارەوەشیدا هەندێ جۆری بەكتریای باش هەیە لەو رێرەوەدا كەهانی منداڵەكە دەدات تووشی نەخۆشی و هەستیاری نەبێت و بەتووێژینەوە سەلمێنراوە كە ئەو منداڵانەی بەڕێرەوی سروشتی لەدایكدەبن رێژەی هەستیاریان و تەنگەنەفەسی و رەبۆیان لەداهاتوودا كەمترە لەو منداڵانەی كە بەنەشتەرگەری لەدایك دەبن، بەڵام ئەمە واتای ئەوە نییە كە بەهیچ جۆرێك نەشتەرگەری نەكەین یاخود نەڵێین كەنەشتەرگەری باشە». د.هالا وتیشی: «منداڵبوونی سروشتی پاش چەند كاتژمێرێك ئافرەتەكە دەتوانێت بگەڕێتەوە ماڵەوەو ژیانی ئاسایی بەڕێبكات و شیری خۆی بداتە منداڵەكەی كەهاندەر دەبێت بۆ ئەوەی كەمنداڵدانەكەی بگەڕێتەوە شوێنی خۆی و كەمتر تووشی خوێنبەربوون ببێت، واتە رێژەی خوێنبەربوون پاش منداڵبونی سروشتی زۆر كەمترە لەمنداڵبوون بەنەشتەرگەری، هەرچەندە ژانی دەبێت و رەنگە تووشی تەقەڵ یان دوورینەوە ببێت، بەڵام وەك ئەو ئافرەتە نییە كە بە نەشتەرگەری منداڵی دەبێت. ئەوان وەك پزیشكانی ئافرەتان لەساڵی ٢٠١٤وە هەوڵی ئەوەیان داوە كە لیژنەیەك پێكبهێنن وەك لیژنەیەكی زانستی كە لەدوو پزیشكی پسپۆڕ پێكبێت رۆژانە ئەو نەخۆشانەی بۆ نەشتەرگەری ئامادەكراون بەپێی فۆڕمی تایبەت ئەو پزیشكانە بیانبینن و پشكنینیان بۆ بكەن بەتایبەت بۆ ئەو خانمانەی منداڵی نۆبەرەیانەو زۆرجار نەخۆش سوورە لەسەرئەوەی نەشتەرگەری بۆ ئەنجامبدرێت بێ ئەوەی بنەمای زانستی هەبێت لەو كاتەدا رەزامەندی ئەو لیژنەیە وەرناگرێت كە نەشتەرگەری بۆ بكرێت.  چەند ساڵێكە كە ئەو لیژنەیە هەیە لەنەخۆشخانەی ئافرەتان و لەدایكبوون توانیومانە رێژەی نەشتەرگەری لەنێوان ٣٠٪ تاوەكو ٣١٪ بپارێزین و زیادی نەكردووە»، د.هالا جەودەت وای وت. میدیا محەمەد، ئافرەتێكی تەمەن ٣٩ساڵە و پێنج منداڵی لەڕێگەی نەشتەرگەرییەوە بووە، لەلێدوانێكدا بەهاوڵاتی وت: «بارودۆخی تەندروستیم هۆكاربوو كە لەڕێی نە شتەرگەرییەوە منداڵی یەكەمم لەدایكببێت و ئازارو ناڕەحەتی وایلێكردم كە بترسم لەئازاری منداڵبوون بەڕێگای سروشتی. وتیشی: «من هیچ كات بیرم لە نەشتەرگەری نەكردبووەوە ئەگەر تەندروستی دایكەكەو كۆرپەكە سەلامەت بێت ئەوا باشترین منداڵبوون بەڕێگای سروشتیەو بێگومان ئەگەر منداڵیش پێش وادەی خۆی لەدایك بێت ئەوا كێشەی تەندروستی بۆ دروستدەبێت»؟ هاوكات، شیلان ئەحمەد ئافرەتێكی تەمەن ٤٤ ساڵەو حەوت منداڵی بەڕێگای سروشتی لەدایكبوون، لەلێدوانێكدا بەهاوڵاتی وت: «خۆم و منداڵەكانیش هیچ كێشەیەكی تەندروستیمان نەبووەو نەشمویستووە بەڕێگای نەشتەرگەری منداڵەكانم لەدایكببن و لەئازاری منداڵبوونی سروشتیش نەترساوم، هەرچەندە بۆ منداڵی شەشەم و حەوتەم تووشی فشاری خوێن بووم، بەڵام نەبوونە هۆكاری ئەوەی نەشتەرگەری ئەنجام بدەم لەماوەی دووگیانیمدا زۆر گرنگیم بەخواردنە سروشتییەكانی وەك سەوزە و میوە داوە». بەشێوەیەكی گشتی سێ هۆكار وادەكەن نەشتەرگەری منداڵبوون بۆ خانمان  ئەنجامبدرێت ئەوانیش: هۆكاری پەیوەندیدار بەدایكەكە، بەتایبەت ئەو ئافرەتانەی لەسەروو ٣٨ ساڵی هاوسەرگیری دەكەن و دووگیان دەبن، ئەو ئافرەتانەی كەكێشیان زۆرەو نەخۆشی شەكرەشیان هەیە، یان ئەو ئافرەتانەی كە نەخۆشی درێژخایەنیان هەیەو نەخۆشیەكانیان كۆنترۆڵ ناكرێت، ئەو ئافرەتانەی كەكەمترین وەرزش دەكەن و ماسولكەكانیان لاوازبوون، ئەو ئافرەتانەشی كە لاوازن و كێشیان لەخوار ٤٥ كیلۆگرامەوەیە.  هۆكاری پەیوەندیدار بەمنداڵەكە، كاتێك كەمنداڵەكە دانیشتبێت واتە قاچی لەخواری منداڵدانی دایكەكەوە بێت، ئەو منداڵانەی كە دووانەو سیانەن، ئەو منداڵانەی كێشیان سەروو چوار كیلۆگرامەوەیە یان پەتی وێڵاش لەملیان دەئاڵێت، ئەو منداڵانەی لەكۆتایی مانگی نۆیەمەوە كێشیان كەم دەبێت و ئاوی دەوروبەری منداڵدان كەمدەبێت واتە منداڵەكە لەژێر كێشەیەكی ترسناكدا دەبێت پەنا دەبرێتە بەر نەشتەرگەری.  هەروەها ئەو رێڕەوەی كەمنداڵەكە پیایدا تێپەڕدەبێت لەكاتی لەدایكبووندا، ئەگەر هاتوو گرێ هەبێت لەڕێڕەوی منداڵبوون یان وێڵاشەكە لەخوارەوەی منداڵداندا بێت و رێڕەوی منداڵبوونەكە بگرێت، ئەگەر هاتوو پێشوەختە وێڵاشەكە لێببێتەوە كەئافرەتەكە لەكاتی دووگیانی تووشی خوێنبەربوون ببێت بەتایبەت ئەو ئافرەتانەی كە پاڵەپەستۆی خوێنیان هەیە، هەروەك ئەگەر بێت و وێڵاشەكە بەشێوازێكی باش كارنەكات و هاتوچۆی خوێن لەناو وێڵاشەكە باش نەبێت و خوێنێكی كەم بۆ منداڵەكە بچێت و منداڵەكە تووشی تەنگەنەفەسی و كەمبوونی گەشەی ببێت نەشتەرگەری ئەنجامدەدرێت. ئەگەر بێتو پێشوەختە سەراوی ئافرەتەكە كون ببێت و ئاوی دەوروبەری كەم ببێتەوە ئەوەش رەنگە تووشی نەشتەرگەری ببنەوە، بەڵام مەرج نییە هەر ئافرەتێك ئەم هۆكارانەی هەبوو تووشی نەشتەرگەری ببێت. د.هالا جەودەت پسپۆڕی نەخۆشییەكانی ئافرەتان داواكارە لەئافرەتان هەركاتێك كەدووگیان دەبن هەوڵبدەن سێ بەشی دووگیانییەكەی كە پێكهاتووە لەسێ مانگی یەكەم و سێ مانگی ناوەندو سێ مانگی كۆتایی بتوانێت بەتەندروستییەكی باش بەڕێیبكات و دووربكەوێتەوە لەدڵەراوكێ و زۆر بیر لەپڕۆسەی منداڵبوونەكەی نەكاتەوە تاكو دەگاتە ٣٦ هەفتە ژیانێكی تەندروست و خۆراكێكی تەندروست بخوات و دووربكەوێتەوە لەخواردنی خێراو خواردنی چەورو ئەو خواردنانەی كە شەكرو ئاردو برنج بەڕێژەیەكی زۆری تێدایەو زیاتر بایەخ بەسەوزەوات بەتایبەت برۆكلی و سپێناغ  هەروەها گرنگی بەمیوە بدات بەتایبەت ئەوانەی كەڤیتامین سییان تێدایە. د.هالا دەڵێت: منداڵبوون بەنەشتەرگەری كۆمەڵێك كێشەی هەیە بەتایبەت كێشەكانی سڕكردن هاوكات رەنگە ئافرەتەكە تووشی خوێنبەربوون ببێت لەكاتی  نەشتەرگەریداو رەنگە ئافرەتەكە ماسولكەكانی منداڵدانی گرژ نەبێت و نەگەڕێتەوە شوێنی خۆی و هاندەر بێت بۆ بەردەوامبوونی خوێنبەربوون، هەندێك جار ئەو ئافرەتانە كە نەشتەرگەریان بۆ ئەنجامدراوە بەتایبەت ئەوانەی زیاتر لەسێ جار نەشتەرگەرییان بۆ ئەنجامدراوە منداڵدانیان پێكەوەنووسانێكی زۆر دروستدەكات لەگەڵ میزەڵدان یاخود لەگەڵ ریخۆڵە یاخود وێڵاشەكە لەبەر نەشتەرگەری بەردەوام لەجێگای نەشتەرگەرییە كۆنەكە دەچەقێت و ئافرەتەكە تووشی خوێنبەربوونێكی زۆر دەبێت و هەندێكجار بەهۆی ئەو پێكەوەنووسانە كەوێڵاشەكە لەمنداڵدانەكە نابێتەوە ناچاردەبین منداڵدانەكەی دەربهێنین یان هەندێكجار میزەڵدانی ئافرەتەكە یان ریخۆڵەكانی تووشی برینداربوون دەبێت.  

هاوڵاتی له‌ ته‌واوی بریتانیا په‌رستارانی سه‌ر به‌ ده‌زگای ته‌ندروستی نیشتمانی بریتانیا (NHS) ده‌ستیان له‌ كاره‌كانیان هه‌ڵگرت و خۆپیشاندانیان دژ به‌ سیستمی ئێستای حكومه‌تی وڵاته‌كه‌یان ئەنجامدا، بڕیاریشه‌ تا كۆتایی پشوه‌كانی ساڵی نوێ نه‌گه‌ڕێنه‌وه‌ سه‌ركاره‌كانیان. دەیان هەزار پەرستار لە سەرتاسەری بەریتانیا مانیان گرتووەو له‌ میانه‌ی به‌شداریكردنیدا له‌ خۆپیشاندانی سه‌رتاسه‌ری تایبه‌ت به‌ یه‌كه‌ ته‌ندروستییه‌كانی ئەو وڵاته رایانگه‌یاندوه‌، فشارێكی زۆریان له‌لایه‌ن حكومه‌تەوه‌ له‌سه‌ر دروستكراوه‌ و ناتوانن چیدیكه‌ به‌مشێوه‌یه‌ به‌رده‌وامبن. ماترۆن ڕۆز جەیمس کە بۆ ماوەی ٣٨ ساڵ لە ئێن ئێچ ئێس پەرستارە بە سکای نیوزی وتووە، ئێستا  زۆر قورسترە بۆ ئەوەی پەرستاران بێن بۆسەرکارەکانیان بەهۆی ئەوەی بەشێک لە یارمەتییە داراییەکانیان بڕدراوە.   هاوکات پەرستارێکی دیکە  باسی لە هۆکاری مانگرتنەکەیان کرد و وتی: "چیدیكه‌ ناتوانین خواردن بۆ منداڵ و خێزانه‌كانمان فه‌راهه‌م بكه‌ین، توانای دابینكردنی پاره‌ی وزه‌شمان نه‌ماوه‌ و ئیدی ناتوانین به‌مشێوه‌یه‌ له‌سه‌ر كاره‌كه‌مان به‌رده‌وامبین و له‌مه‌ زیاتر دانبه‌خۆماندا بگرین، ئێمه‌ ماندوین". وتیشی، "یه‌ك په‌رستار كاری سێ په‌رستاری دیكه‌ ده‌كات، چونكه‌ به‌هۆی نه‌دانی موچه‌ و به‌رزی نرخه‌كانی وزه‌وه‌ به‌شێكی زۆری كارمه‌ندانی خزمه‌تگوزارییه‌ ته‌ندروستیه‌كان كاره‌كانیان هه‌ڵپه‌ساردوه‌، له‌سه‌ره‌تای قه‌یرانه‌كانه‌وه‌ به‌ حكومه‌تمان راگه‌یاندوه‌، بونی تیمی ته‌ندروستی باش رزگاركردنی ژیانی هاوڵاتیانه‌، به‌ڵام حكومه‌ت ئاماده‌ نییه‌ گوێ بۆ داواكارییه‌كان بگرێت". لە کۆتایدا ڕایانگەیاند هەڵوێستی کورتبینانەی حکومەت و پێنەدانی موچەی پێویست وا دەکات کە ژمارەی ئەو کەسانەی پیشەی پەرستاری هەڵدەبژێرن کەم بکات هەروەها ئەو پەرستارانەشی کە کارەکە دەکەن ناچار دەبن واز بهێنن بۆ دابینکردنی بژێوی ژیانیان.  

سێ مانگی تەواوە ناڕەزایەتییەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران بەردەوامە و کچێکی 17ساڵی کورد دوای زیاتر لە دو مانگ دەستبەسەربون بە بارمتە ئازاد کرا. لە تاران و مەشهەد و ئەسفەهان و ئیلام چالاکیی دژی دەسەڵاتی ئێران بەردەوامبو و بە پێی راپۆرتێکیش زۆربەی بریندارانی ناڕەزایەتییەکان رو لە نەخۆشخانە حکومییەکان ناکەن و نەخۆشخانە ئەهلییەکانیش بە داشکاندنی بەرچاو چارەسەریی بریندارەکان دەکەن و دەیانپارێزن لە دەستگیرکردن هاوکات پزیشکان و پەرستارانیش بۆ پارێزراوبونی برینداران دەچنە ماڵەکانیان و چارەسەریان بۆ دەکەن. وەزیری کەلتوری کۆماری ئیسلامی ئێران ئەمڕۆ پێنجشەممە داوای لە هونەرمەندان و ئۆرکێستراکانی وڵاتەکەی کرد کە دوای سێ مانگ کارەکانیان دەست پێبکەنەوە کە ئەوەش ناڕەزایەتیی توندی هونەرمەندانی لێکەوتەوە. د.قوتبەدین سادقی، درهێنەر و هونەرمەندی ناوداری کورد لە ئێران رایگەیاند؛ بە بڕیار و فەرمان ناتوانرێت دۆخی ناوخۆی وڵاتەکە ئاسایی بکرێتەوە و لە کاتێکدا کەمینەیەک سەرقاڵی سەرکوت و کوشتنی زۆرینەن و هیچ هەنگاوێک بۆ ئاشتیی و تەبایی نانێن و پێیان وایە دەکرێت بە توندوتیژیی دۆخەکە چارەسەر بکەن. بەڕێوبەری بەشی فریاگوزاریی تاران ئاشکرای کرد بەهۆی بڕیاری دەزگا ئەمنییەکان بۆ تۆمارکردنی ناوی بریندارەکان ، هیچ برینداریکی ناڕەزایەتییەکان رو لە نەخۆشخانەکانی حکومەت ناکەن و لە بەرامبەردا نەخۆشخانە و ناوەندە پزیشکییە ئەهلییەکان بە داشکاندنی زیاتر لە 50% چارەسەری بریندارەکانیان کردوە. بە پێی راپۆرتێکی پزیشکی ژمارەیەکی بەرچاو لە پزیشکان و پەرەستارانی سەرتاسەری رۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران بە بێ بەرامبەر و لە ماڵەکانیان چارەسەری ئەو بریندارانەیان کردوە کە مەترسیی دەستگیرکردنیان لەسەربوە چونکە پێشتر ئەو پزیشک و پەرەستارانە لە لایەن هێزە ئەمنییەکانەوە و لە نەخۆشخانە حکومییەکان هێرشیان کراوەتە سەر. لەو راپۆرتەدا ئاماژە بەوە کراوە، زۆرینەی بریندارەکان گوللـەی ساچمەیی بەر چاو و سینگ و ئەندامەکانی زێ-یان کەوتوە کە ئەوەش ئاماژەی هێزە ئەمنییەکان بە ئەنقەست ئەو ئەندامانەی جەستەیان کردوەتە ئامانج.   ئەمشەو سۆنیا شەریفی تەمەن 17 ساڵ خەڵکی شاری ئاودانان لە پاریزگای ئیلامی رۆژهەڵاتی کوردستانە بە بارمتە ئازاد کرا ئەو کچە کە دادگایەکی ئێران بە بیانوی بەشداریی لە ناڕەزایەتییەکان تۆمەتی (دژایەتیی خودا)ی داوەتە پاڵ و ئەگەری سەپاندنی سزای سێدارە بەسەر ئەو کچە کوردەدا هەیە. جەماوەرێکی زۆری خەڵکی شاری ئاودانان پێشوازیان لە سۆنیا کرد.   ئەمڕۆ پێنجشەممە لە دانیشتنی پەرلەمانی ئەڵمانیا زۆرینەی پەرلەمانتاران داوایان کرد کار بکرێت بۆ ئەوەی سوپای پاسدارانی ئێران لە یەکێتی ئەوروپا بخرێتە لیستی تیرۆرە. ناوەندی مافەکانی مرۆڤی ئێران هەرانا بڵاوی کردوەتەوە ژمارەی کوژراوانی 90 رۆژ ناڕەزایەتیی لە رۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران گەیشتوەتە 494 کەس.    

هاوڵاتی                                                                                                            سەلاحەدین دەمیرتاش هاوسەرۆکی پێشووی هەدەپە لە زیندانەوە، لە رێگەی چیرۆکێکەوە رەخنەی لە ئۆپۆزسیۆنی تورکیا گرت و بەو چیرۆکە ئاماژەی بەوەکرد کە چۆن سەرەتا لە دەستگیرکردنیی ئەو و هاوڕێکانی ئۆپۆزسیۆن بێدەنگ بووە، ئێستاش نۆرەی ئەوان هاتووە. دەمیرتاش چیرۆکی 'گا زەردەکەی گێڕایەوە' کە چیرۆکەکەی دەمیرتاش بەم شێوەیەیە؛ " شێرەکان لە دارستان، کۆبوونەوە. دەستیان کرد بە بیرکردنەوە و لە چارەسەرییەک دەگەڕان بۆ ئەوەی خۆیان تێر بکەن. جارجارە هەوڵیان دەدا هێرش بکەنە سەر گاکانی دارستانەکە، بەڵام نەیاندەتوانی ڕاویان بکەن، زۆر برسی ببون و ئەگەر رێگەیەکیان نەدۆزیبایە، لە برسا دەمردن. لەنێویاندا شێرێکی ژیر هەبوو و ئاڵایەکی سپی هەڵدەکات و دەچێتە نێو گایەلەکە و دەڵێت؛ -گا بەڕێزەکانم! لە راستیدا نیەتمان خراپ نییە، بەڵام ئێوە گایەکی رەنگ زەردتان هەیە، زۆر رقمان لێیەتی، بەو هۆیەوەیە کە هێرش دەکەینە سەرتان. ئەگەر گا زەردەکەمان بدەنێ، بۆ هەردوولامان باشە، ئێدی پەلامارتان نادەین. دوای گفتوگۆیەکی زۆر، گاکان رازی دەبن و بەداخەوە گا زەردەکە دەکەنە قوربانی. ماوەیەک گاکان بە ئارامی دەژین، بەڵام شێرەکان جارێکی دیکە دێنەوە و دەڵێن؛ -لە راستیدا هیچ کێشەیەکمان لەگەڵ ئێوەدا نییە، گا کلک درێژەکە گایەکی زۆر ناشرینە و نیگەرانمان دەکات، بماندەنێ و با رزگارتان بێت... گاکان بەم پێشنیازەش رازی دەبن. شێرەکان دوای چەند رۆژێک دینەوە و داوای گا قەڵەوەکە دەکەن، دواتر دێن و داوای گا گەورەکە دەکەن. بەم شێوەیە چەند جارێک شێرەکان دێن و ئەم دۆخە دووبارە دەبێتەوە. ئێدی دۆخەکە گەیشتە ئەوەی کە هەموو رۆژێک دەهاتن و دەیانگوت، نابێت نارەزایەتی دەرببڕن. سەرۆکی گاکان، دادەنیشێت و بیر دەکاتەوە و بە گایەکی نێو گایەلەکە دەڵێت: -ئێمە بۆچی ئاوهامان لێهات و شەڕەکەمان دۆڕاند؟ گاکە لە وڵامدا دەڵێت، ئێمە گا زەردەکەمان بە شێرەکاندا، بۆیە ئەم دۆخەمان بەسەرداهات!" سەلاحەدین دەمیرتاش، بەم شێوەیە رەخنە لە ئۆپۆزسیۆن دەگرێت کە لەبەرامبەر دەستگیرکردنی خۆی و هاوڕێکانی بێدەنگ بوون، تاوەکو وای لێهاتووە، ئێستا دەسەڵات دەست بۆ هەموو ئەندامانی ئۆپۆزسیۆن دەبات.

هاوڵاتی " پێویستە بەڕادەی پێویست جلوبەرگ بپۆشین، چونکە کاتیک هەست بەسەرما ئەکەین لەشمان خانەی بەرگری درووست دەکات و سیستەمی بەرگریمان بەهێزتر دەبێت"  لەگەڵ دەستپێکردنی وەرزی سەرمادا جۆری نەخۆشیەکانیش دەگۆڕێن و پێویست ئەکات بەشێوازێکی زانستی مامەڵە لەگەڵ نەخۆشیە وەرزیەکان بکەین ئەمەش لەبەرئەوەی چارەسەری نازانستی لەنەخۆشیە وەرزیەکانەوە سەرنەکێشێت بۆ نەخۆشیە درێژخایەن و مەترسیدارەکان. لە بارەی باوترین نەخۆشیە وەرزیەکان ومامەڵەیەکی تەندرووست لەگەڵیان، دکتۆر ڕامی،پزیشکی گشتی لە چاوپێکەوتنێکی لەگەڵ ڕۆژنامەی هاوڵاتی باسی لەوە کرد کاتیک بەرەو وەرزی سەرما دەڕۆین ئەوە بزانین کە پێداویستیەکانی لەش دەگۆڕین لە وەرزی زستاندا و بۆ ئەمەش گرنگە ئاگامان لە شێوازی جوڵە وچالاکیەکانمان و سیستەمی خۆراکیمان بێت، هەروەها کات وشێواز و بڕی دەرمانەکانیش کارێکی یەکجار هەستیار وپەیوەستە تەندرووست مانەوەمان. دکتۆر ڕامی لە درێژەی قسەکانیدا وتی، باوترین نەخۆشیەکانی وەرزی سەرما کۆکە وسەرمابوون، حەساسیەت و ئەنفلۆنزایە کە زۆربەیان نزیکەی هەفتەیک دەخاێنن وگرنگە لەکاتی تووشبونمان لەسەرەتاوە یەکسەر پەنا نەبەینە بەر دەرمان بەتایبەت وەک ئەوەی باوە لە کوردستان کە یەکسەر پەنا دەبەنە بەر دەرزی و دەرمانە دژە زیندەییەکان، ئەو پزیشکە باسی لەوە کرد کە لە وڵاتە پێشکەوتووەکان %٩٠ لەسەدی خەڵک بەبێ وەرگرتنی چارەسەر ئەم نەخۆشیانە تێدەپەڕێنن و لەئەگەری درێژەکێشانی حاڵەتەکەیان بۆ زیاتر لە هەفتەیەک ئەوکات دەچنە سەردانی پزیشک. هاوڵاتی: دکتۆر ڕامی،جگە لە هەڵە بەکارهێنانی دەرمان، ئەو هەڵە باوانە چیە کە نابێ بیانکەین لە وەرزی سەرمادا؟ لە ڕاستیدا زۆر گرنگە ئاگاداری پۆشینی شێوازی جلوبەرگمان بین، وەک دەزانین لە وەرزی سەرمادا گرنگە لەشمان بە گەرمی بهێڵینەوە بەڵام گرنگە بەڕادەی پێویست جلوبەرگ بپۆشین و زیادەڕەوی نەکەین چونکە کاتێک کاریگەری لەسەر سیستەمی بەرگریمان دەبێت ئەمەش لەبەرئەوەی کاتێک هەست بەسەرما دەکەین وزیادەڕەوی ناکەین لە جلوبەرگدا ئەوا جەستەمان خانەکانی بەرگری درووست دەکات کە زۆر گرنگە لە پاراستنی لەش لە هۆکارەکانی نەخۆشی ( مایکرۆبەکان)؛ جگە لەوە پەیوەست بە جلوبەرگ بۆ ئەوەی خەوێکی تەندرووستمان هەبێت و خەوێکی پچڕ پچڕمان نەبێت باشترە قاچەکانمان بەگەرمی بهێڵینەوە ولەکاتی خەودا گۆرەوی لەپێ بکەین. هاوڵاتی: دکتۆر خەڵکی لە وەرزی سەرمادا بڕێکی زۆر کافاین ئەخۆنەوە ولەبەرامبەردا ئاوێکی یەکجار کەم دەخۆنەوە، ئەمە تاچەند ناتەندرووستە؟ لە ڕاستیدا لە وەرزی زستان مرۆڤ بەشێوەیەکی ئاسای حەزێکی زۆری بۆ خواردن دەچێت وبەمەش زۆرجار زیادەڕەوی تێدادەکەن ئەمەش تاڕادەیەک ئاساییە چونکە لەش لە وەرزی سەرمادا بڕێکی زۆرتر کالۆری دەسوتێنێت، بەڵام ئەوەی گرنگە ئەوەیە کە بایەخێکی زۆرتر بدەین بە خواردنە ڕیشاڵیەکان چونکە وادەکات بەشێوەیەکی تەندرووست بۆماوەیەکی زۆر بەتێری بمێنینەوە وبەم جۆرەش کێشمان لە وەرزی سەرمادا زیاد ناکات. لەبارەی کەم خورادنەوەی ئاو ئەوە ڕوونە کە بەهۆی جوڵەی کەمتر وکەمبونەوەی چالاکیەکان ودەرچونمان لە وەرزی سەرمادا کەمتر هەست بە تونێتی دەکەین و ئاوێکی کەمتر ئەخۆینەوە ئەمەش زۆر کارێکی هەڵەیە چونکە دەبێتە هۆی تێکدانی سیستەمی هەرس و زیانگەیاندن بە گورچیلە و قەبزی. هاوڵاتی: دکتۆر ئایا وەک ئەوەی لەناو هەندێک لە هاوڵاتیاندا ئاماژەی پێدەکرێت، خواردنەوە کحولیەکان تەندرووستە بۆ مانەوەی لەش بەگەرمی؟ هەرچەند بەپێی هەندێک توێژینەوە خواردنەوەی بڕێک لە خواردنەوە کحلویەکان دەبێتە هۆی فراوانبوونی مولولەکانی خوین و زیادکردنی پێداڕۆیشتنی خوێن و بەوەش وادەکات هەست بە گەرمی لەشمان بکەین، بەڵام بەجۆریک زیادخواردنەوەیان دەبێتە هۆی کێشەی گورچیلە، جگەر، دابەزاندنی بەرگری لەش. هاوڵاتی: ئایا درووستە زۆربەی کاتەکانمان بەمانەوە لەماڵەوە بەسەربەرین لە وەرزی سەرمادا؟ لە وەرزی سەرمادا بەهۆی نزمبونەوەی پلەکانی گەرما و کورتبونەوەی کاتەکانی ڕۆژ، مێشکمان بڕێکی زیاتر لە هۆرمۆنی میلاتۆنین دەرئەکات وبەمەش هەست بە خەواڵویی دەکەین و وادەکات کاتیکی زۆرتر لەماڵەوە بەسەربەرین، بەڵام گرنگە لە وەرزی سەرماشدا چالاکیمان هەبێت بەتایبەت وەرزش و چوونە دەرەوەیەکی کورت، چونکە زۆر مانەوە لەماڵەوە و سستی لەش دەبێتە هۆی لاوازبوونی بەرگری وقەڵەوی. هاوڵاتی: دکتۆر ئایا خۆشتن بە ئاوێکی گەرم وبۆماوەیەکی درێژ کاریگەری ئەرێنی هەیە لەسەر تەندرووستیمان یاخود ناتەندروستە؟ لەڕاستیدا ئەگەر بۆ ماوەیەکی زۆرنەبێت ئەوا تەندرووستە و یارمەتی ئارامبونەوەی مێشک و لەش دەدات، بەڵام گرنگە سنورداری بکەین چونکە بۆ ماوەیەکی درێژ مانەوە لە ناو دوشێکی گەرمدا دەبێتە هۆی وشک بونەوەی پێست ودرووستبونی حەساسیەت و زیانگەیاندن بە کیراتینی پێست، لەگەڵ ئەوەشدا گرنگە مەڵهەمی تایبەت بە شێدارکردنەوەی پێست لە زستاندا بەکاربێت. هاوڵاتی: دکتۆر کۆتا ڕێنمایت چیە بۆ هاوڵاتیان؟ لە ئەگەریی توشبون بە پەتا وەرزیەکان ودەرکەوتنی نیشانەکانی وەک، بەرزی پلەی گەرمی، کۆکە، هەناسەتوندی هەتا هەفتەیەک ئاساییە وباشترە بەبێ چونە پزیشک بەخۆپارێزی وخواردنەوەی چای سەوزی شلەتێن چارەسەری خۆتان بکەن، لە ئەگەری درێژەکێشانی گرنگە ئەوکات سەردانی پزیشک بکەن؛ بەپێچەوانەوە نابێت دەستبەجێ پەنا ببەنە بەر دەرمان ودەرزی وبەتایبەت وەک دەرزی تێكەڵە کە لەکوردستان باوە.