دواى ووردبینى داواى ڕەوانەکردنى 120 ملیار دینار داهاتى نانەوتى دەکرێت

هاوڵاتی  ئەندامێكی لیژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق رایگەیاند پێویستە بەزووی وەزارەتی دارایی هەرێم لیستی مووچەخۆران رەوانەی بەغدا بكات تا ئەم مانگە لەگەڵ دابەشكردنی مووچەی فەرمانبەرانی عێراق بەغداد پارە بۆ مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم بنێرێت. د.بڕیار رەشید ئەندامی لیژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق لەبارەی نوسراوەكەی وەزارەتی دارایی عێراق بۆ هەرێم كە داوای لیستی مووچەی فەرمانبەران دەكات، بە هاووڵاتی وت" ئەو نوسراوە بۆ ئەوەیە ژمارەی تەواوی مووچەخۆرانی عێراق بزانرێت تا بڕی خەرجییەكان بزانن و خۆیان بۆ ئەمساڵ ئامادە بكەن كە ئەوەش لەسەر بنەمای ماددەی 77ی یاسای بودجەیەیە". وتیشی"دەبێت وەزارەتی دارایی هەرێم بەزووی لیستی مووچەخۆرانی هەرێم رەوانەی بەغداد بكات تا ناردنی مووچەی فەرمانبەران هاوشێوەی ناوچەكانی دیكەی عێراق  دوا نەكەوێت" وەزارەتی دارایی عێراق هەموو مانگێك لەسەرەتای مانگەوە دەستبەدابەشكردنی مووچەی خانەنشینانی شارستانی و سەربازی دەكات و  لەڕۆژی 18 مانگیشەوە دەستبەدابەشكردنی مووچەی فەرمانبەرانی وەزارەتەكانی دەكات و لەماوەی چەند رۆژێكدا سەرجەم مووچەخۆران مووچەكانیان وەردەگرن.  "بۆ ئەم مانگە بەغداد 618 ملیار دیناری بۆ مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم دەنێرێت كە ئەوەش لەخەرجی راستەقینەوەو ئەگەری هەیە بۆ مانگی داهاتوو بڕەكە زیادو كەمبكات و لەوەدا كێشە بۆ مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم دروست دەبێت، بەڵام هەمواركردنەوەی یاسای بودجە كێشەی موچەی فەرمانبەرانی هەرێم چارەسەر دەبێت". ئەندامەكەی لیژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق وای وت. د.بڕیار رەشید ئەوەشی خستەڕوو" وەزارەتی دارایی عێراق لەگەڵ دەستپێكردن بەدابەشكردنی مووچەی فەرمانبەرانی، پارەی مووچە بۆ هەرێم دەنێرێت و ئەوكاتە دەبێت وەزارەتی دارایی هەرێم لەگەڵ داهاتی ناوخۆ مووچەی فەرمانبەران دابەشبكات". رۆژی یەكشەمەی رابرددوو 14ی كانونی دووەمی 2024، ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق لەكۆبوونەوەی هەفتانەی خۆیدا بڕیاریدا بۆ ئەم مانگە 618 ملیار دینار بۆ مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم بنێرێت و تا هەمواركردنەوەی یاسای بودجەش ناردنی پارە لەبەغداوە بۆ هەرێم بەردەوامبێت. 

هاوڵاتی  وەزارەتی دارایی عێراق داوای لیستی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی لە وەزارەتی دارایی هەرێم كردوە بە مەبەستی دابینكردنی خەرجی موچەكانیان تا ئەو كاتەی هەمواری بودجەی ساڵی 2024 پەسەند دەكرێت. بەپێی نوسراوێكی وەزارەتی دارایی عێراق كە تەیف سامی وەزیری دارایی عێراق واژۆی لەسەر كردوە رۆژی 16ی كانونی دووەمی 2024، ئاماژەی بەوەداوە بەپێی یاسای بودجەی گشتی پێویستە خەرجی و مووچەی فەرمانبەرانیان بۆ مانگی كانوونی دووەم و مانگەكانی دواتر رەوانەی فەرمانگەی ژمێریاریی وەزارەتی دارایی یان گەنجینەی پارێزگاكانیان بكەن تا ئەو كاتەی ئەنجوومەنی وەزیران و پەرلەمان رەزامەندی لەسەر خشتەی بودجە دەدەن.  هەر بەپێی نوسراوەكە كە هەرێمی كوردستانیش دەگرێتەوە، ئەو لیستە مووچەی بنەڕەتی فەرمانبەران و سەرجەم دەرماڵەكان و پارەی لێبڕینی خانەنشینی تێدا بێت لە دوای وردبینیكردنی لەڕێگەی بەڕێوەبەری گشتی یان بەشی ژمێریاری وەزارەتەكانەوە بۆ ئەوەی لە خەرجی مانگانەی پارەكانیان پشتی پێ ببەسترێت.  

وەزیری دەرەوەی عێراق رایگەیاند هەرێم و بەغدا رێككەوتنیان بۆ دەستپێكردنەوەی هەناردەی نەوتی هەرێم واژۆ كردوەو لەتوركیاش هیچ كێشەیەك لەبۆرییەكەو بەندەری جەیهان نیە بۆ هەناردەكردنەوەی نەوت لەڕێی هەرێمەوە. فوئاد حسێن وەزیری دەرەوەی عێراق لەپەراوێزی كۆبوونەوەكانی كۆڕبەندی ئابوری داڤۆس باسی رێككەوتنی نێوان هەرێم و بەغدا كرد بۆ دەستپێكردنەوەی هەناردەی نەوتی هەرێم بۆ توركیا، رایگەیاند "چەند هەفتەیەك لەمەوبەر ئێستا بەسەرۆكایەتیی وەفدێكی باڵای عێراقی سەردانی ئەنقەرەمان كردو گفتوگۆیەكی باشمان هەبوو، یەكێك لە بابەتە سەرەكییەكانیش هەناردەكردنەوەی نەوتی هەرێمی كوردستان بۆ بەندەری جەیهان، ئێستا هیچ كێشەیەك لە بەندەرو بۆرییەكەدا نییە، ئەوان ئامادەییان دەربڕیوە دەست بە هەناردە بكەنەوە، بەڵام كێشەكە لەنێوان حكومەتی هەرێمی كوردستان و حكومەتی فیدراڵدایە". وەزیری دەرەوەی عێراق وتیشی "چەند رۆژێك لەمەوبەر رێككەوتنێك لەنێوان حكومەتی عێراق و حكومەتی هەرێم واژۆ كراوەو بەهیواین بەمزوانە دەست بە هەناردەكردنەوەی نەوتی هەرێمی كوردستان بكرێتەوە". بەهۆی بڕیاری دادگای پاریس لە رۆژی 25ی ئاداری 2023ەوە هەناردەی نەوتی هەرێم لەڕێی توركیاوە وەستاوەو لەماوەی رابردوشدا لەنێوان هەرێم و بەغدا چەندجارێك كۆبوونەوە كراوە بۆ دەستپێكردنەوەی هەناردەی نەوت، بەڵام بەهۆی كرێی ئەو كۆمپانیایانەی لەبواری نەوت لەهەرێم كاردەكەن و ئەو بڕە  پارەیەشی حكومەتی عێراق لە بودجەی 2023 بۆ هەر بەرمیلێك نەوت دیاریكراوە نەگەیشتبونە  رێككەوتن.  

هاوڵاتی لیژنەی دارایی پەرلەمانی یەكەم كۆبوونەوەكانی دەستپێكردەوەو رایگەیاند بەم زوانە بودجەی 2024 دەگاتە لیژنەكە و بە خێرایی كاروبارە پێویستە یاساییەكانی بۆ ئەنجام دەدرێت و رەوانەی پەرلەمان دەكرێت. نوسینگەی راگەیاندنی عەتوان عەتوانی سەرۆكی لیژنەی دارایی بڵاویكردەوە ئەمڕۆ 15ی كانونی دووەمی 2024، لیژنەی دارایی بە سەرۆكایەتی عەتوان عەتوانی دەستی بەكۆبونەوەكانی كردوەتەوەو لە یەكەم كۆبونەوەشیدا گفتوگۆیان لەبارەی كۆمەڵێك بابەتەوە كردوە. لەكۆبونەوەكەی ئەمڕۆیدا لیژنەی دارایی پرسی پێداچونەوەی بە كاری لیژنەكە لە وەرزی یاسادانانی پێشوو دیاریكردنی پێشەنگییەكانی قۆناغی داهاتو بەپێی بەرنامەی وزاری تاووتوێ كردوە. بەپێی راگەیەنراوەكە، لە كۆبونەوەكەدا سەرۆكی لیژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق رایگەیاندوە "بەمزوانە بودجەی 2024 دەگاتە لیژنەكەو بە خێرایی كاروبارە پێویستە یاساییەكانی بۆ ئەنجام دەدرێت و رەوانەی پەرلەمان دەكرێت بۆ دەنگدان". "پارەی زیاتریان بۆ پارێزگاكان دابین كردوە لەپێناو جێبەجێكردنی پڕۆژە ستراتیژییەكان، چونكە پێویستە كار لەسەر نەهێشتنی پڕۆژە تەواونەكراوەكان بكرێت" راگەیەنراوەكە وا دەڵێت.     

هاوڵاتی  وتەبێژی حكومەتی هەرێم رایگەیاند ئەو پارەیەی بەغدا بڕیاری لێداوە بۆ هەرێم بۆ دابینكردنی مووچەی مووچەخۆرانی هەرێم كەمەو بەشی تەواوی مووچە ناكات و پارەكەش ناوی لێ نەنراوە بۆ مووچەو ناویان لێناوە تەمویل و بۆ خەرجكردن دەیدەن بەحكومەتی هەرێم. پێشەوا هەورامانی وتەبێژی حكومەتی هەرێمی كوردستان بە میدیای فەرمی پارتی راگەیاند "ئەو 618 ملیار دینارەی حكومەتی عێراق بڕیاری لێداوە، بۆ دابینكردنی مووچەی مووچەخۆرانی هەرێمی كوردستان كەمە و بەشی تەواوی مووچەی مووچەخۆرانی هەرێمی كوردستان ناكات، لەكاتێكدا داوای 800 ملیارمان كردبوو تا ئەوكاتەی بودجەی عێراق هەموار دەكرێتەوە". وتیشی "ئەوەی حكومەتی عێراق بڕیاری لێداوە نە قەرزە، نە ناوی لێنراوە بۆ مووچەی مووچەخۆرانی هەرێمی كوردستان و ناویان لێناوە (تەمویل) و پارەیەكە بۆ خەرجكردن دەیدەن بەحكومەتی هەرێمی كوردستان".  وتەبێژی حكومەتی هەرێم ئەوەشی وتوە"چاوەڕوان دەكەین ئەو 618 ملیارە بگات و دواتریش دەبێت وەزارەتی دارایی لەگەڵ گەیشتنی پارەكە روونكردنەوە بدات كە چۆن دەتوانن لەگەڵ داهاتی ناوخۆدا مووچەی فەرمانبەران پێ دابین بكەن".  " لەو 320 ملیارەی داهاتی ناوخۆی هەرێم، خەرجی مانگانەی حكومەتی هەرێم زیاترە لە 100 ملیار دینار، ئەوە جگە لەوەی بڕێكی زۆر لەو 320 ملیارەی داهاتی ناوخۆ بەشێوەی كاش نیە، بەڵكو تەنها ژمارەیە" پێشەوا هەورامانی وا دەڵێت. ئەوەشی خستوەتەڕوو"بۆ پڕكردنەوەی ئەم كورتهێنانە گەورەیەی لە 618 ملیارەكە هەیە رەنگە بۆ وەزارەتی دارایی و حكومەتی هەرێم فشارێكی گەورە دروستبێت".  

هاوڵاتی سەرۆكی دادگای باڵای فیدڕاڵی عێراق رایگەیاند پێویستە مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم لەهەمانكاتی مووچەی فەرمانبەرانی عێراق بدرێت و نابێت هیچ كێشەیەك لەنێوان حكومەتی فیدراڵی و حكومەتی هەرێمدا ببێتە هۆی دواكەوتنی‌ مووچەی‌ فەرمانبەرانی‌ هەرێم. دادوەر جاسم محەمەد عەبود ئەلعەمیری سەرۆكی دادگای باڵای فیدڕاڵی عێراق لە لێدوانێكیدا رایگەیاند "لە ئێستادا دادگا سەرقاڵی لێكۆڵینەوەیە لە كۆمەڵێك دۆسیە، لەوانە پرسی مووچەی فەرمانبەران و خانەنشینانی هەرێمی كوردستان كە پرسێكی زۆر گرنگە". وتیشی‌ "دەستووری عێراق لە مادەی 14دا دووپات كردووەتەوە كە دەبێت عێراقییەكان لە مافدا یەكسان بن، ئەم یەكسانییەش ئەوە دەخوازێت كە مووچەی فەرمانبەرو خانەنشینانی هەرێمی كوردستان، لەڕووی بڕە پارەو كاتەوە بەهەمان شێوەی ئەو مووچەیە بێت كە هاوتاكانیان لە ناوچەكانی‌ تری‌ عێراق وەریدەگرن". "پێویستە فەرمانبەرێك لە زاخۆ هەمان مامەڵەی فەرمانبەرانی بەغداو تا بەسرەی لەگەڵ‌ بكرێت، چونكە مووچە ئەو بڕەیە كە بژێوی خەڵك مسۆگەر دەكات و كەرامەتیان دەپارێزێت، ناكرێت رێگە بدرێت مووچە دوابخرێت" سەرۆكی دادگای باڵای فیدڕاڵی عێراق وا دەڵێت. ئەوەشی خستەڕوو "پێویستە پابەندنەبونی‌ حكومەتی‌ هەرێم بەو مادەو بڕگانەی‌ لە یاسای‌ بودجەدا هاتووە، نەبێتە هۆكارێك بۆ ئەوەی‌ فەرمانبەران و خانەنشینانی هەرێم موچەكانیان دوابخرێت، چونكە ئەوان بەشێكن لە گەلی‌ عێراق". وتیشی‌ "دەبێت حكومەتی فیدراڵی كار بكات بۆ چارەسەركردنی ئەم كێشەیە و ئێمە ئەمە بەئەركێكی نیشتمانی و كۆمەڵایەتی و مرۆیی دەزانین". سەرۆكی‌ دادگای‌ فیدڕاڵی‌ راشیگەیاند كە "نابێت هیچ كێشەیەك لەنێوان حكومەتی فیدراڵی و حكومەتی هەرێمدا ببێتە هۆی دواكەوتنی‌ مووچەی‌ فەرمانبەرانی‌ هەرێم و پێویستە ئەو دوو لایەنە بگەنە چارەسەرێكی ریشەیی".  

هاوڵاتی  سندوقی گەڕاندنەوەی پارەكانی عێراق رایگەیاند توانیویانە گەندەڵییەكی دوای رووخانی ڕژێمەكەی سەدام بدۆزنەوە كە بریتییە لەڕاكێشانی بڕی 600 ملیۆن دیناری عێراقی سەر بەئەنجومەنی نوێنەرانی هەڵوەشێنراوی سەر بەو رژێمە رووخاوە. لەمبارەیەوە ئەیمەن داوودی جێگری سندوقەكە لە راگەیەنراوێكیدا ئاماژەی بەوەداوە "دوای دەستكەوتنی زانیاری وورد لەبارەی بڕە پارەیەكی سەر بە ئەنجومەنی نوێنەرانی سەر بە رژێمەكەی سەدام و گواستنەوەی بۆ سەر هەژمارێكی لقی ساڵحییەی بانكی رەشید، تیمەكانی سەر بە سندوقەكەمان بەدواداچوونێكی وردیان بۆ ئەم بابەتە كردو توانیان چەند سەرەداوێكی گرنگیان دەست بكەوێت". " دوای ئەوەی تیمەكەمان بەوردی لێكۆڵینەوەیان لەبارەی جوڵەی هەژماری بانكەكە كرد، بۆمان رونبووەوە كە بەرپرسانی لقی بانكەكە، 12 جار هەستاون بەڕاكێشانی پارە بەبڕی (191،715،508) ملیۆن دینارو دواجاریش بری (406،388،649) ملیۆن دیناریان لە بانكەكە راكێشاوەو دوای ئەوەش هەژمارەكەیان بەتاڵكردۆتەوە" جێگری سندوقی گەڕاندنەوەی پارەكانی عێراق وا دەڵێت. ئەیمەن داوودی وتیشی"ئەم گەندەڵییە لەمانگی ئابی 2003دا ئەنجامدراوەو رەنگە ئەو بڕە پارەیە گواسترابێتە ناو هەژمارێكی نەناسراوی دیكە". ئەوەشی خستوەتەڕوو "ئەم كارە لە ئەستۆی بەرپرسی لقی بانكەكە و بەرپرسانی ژمێریاری و كەسانی سەرپشك كراوی ناو لقی بانكەكەدایەو دۆسییەكەش بەپێی مادەی 14ی سندوقی گەڕانەوەی پارەكانی عیراقی ژمارە 9 بۆ ساڵی 2012 رەوانەی دەستەی  دەستپاكی دەكرێت ".  

هاوڵاتی – عەمار عەزیز گەشتوگوزاری دهۆك سەردانیكردنی 59 هەزار گەشتیاری بۆ ئەو پارێزگایە راگەیاند، بەڵام سەرۆكی كۆمەڵەی هوتێل و موتێلەكانی دهۆك دەڵێت ئەو داتاییە زۆر هەڵەیەو تەنها سێ هەزار گەشتیار هاتونەتە دهۆك. ئیحسان عیسا، سەرۆكی كۆمەڵەی هوتێل و موتێلەكان لە دهۆك بە هاوڵاتی وت " بەڕێوەبەرایەتی گەشتوگوزاری دهۆك ئاماری زۆر هەڵە  بڵاودەكاتەوەو ئەوەش باجی دەرامەت و رسوماتی تر زیاتر لەسەریان هەژمار دەكرێت.  بەڕێوەبەرایەتی گەشتوگوزاری دهۆك رایگەیاندبوو" لە رۆژی 22 تا 31ی مانگی رابردوو بۆ سەری ساڵی نوێ 59 هەزارو 358 گەشتیار سەردانی دهۆكیان كردوە. سەرۆكی كۆمەڵەی هوتێل و موتێلەكان لە دهۆك وتیشی "بەپێی  داتاكانمان لەو ماوەیەدا تەنها سێ هەزار گەشتیار هاتونەتە دهۆك، لەشەوی سەر ساڵیش تەنها 517 گەشتیار لەئوتێلەكانی دهۆك ماونەتەوە". "گەشتوگوزاری دهۆك باسی لەوەشكردوە لەماوەی 2023دا دوو ملیۆن و 400 هەزار گەشتیار سەردانی دهۆكیان، بەڵام ئەو ئامارەشیان زۆر هەڵەیە، لەساڵی 2023دا تەنها 400 هەزار گەشتیار هاتونەتە سنوری پارێزگای دهۆك". ئیحسان عیسا وای وت. ئەوەشی خستەڕوو "داتای هەڵە وایكردوە باج و رسومات و دەرامەت 10 تا 20 هێندە بەسەرمان زیاد ببێت، بەنمونە مۆڵەتی ئوتێلێكی سێ ئەستێرە پێشتر 600 هەزار بووە، دوای بڵاوكردنەوەی داتای هەڵە موڵەتی ئۆتێلێكی سێ ئەستێرە بووەتە دوو ملیۆن  و 600 هەزار دینار".  

هاوڵاتی  وتەبێژی وەزارەتی كشتوكاڵی هەرێم رایگەیاند لەبەرھەمھێنانی هێلكەو گۆشتی سپی گەیشتوینەتە ئاستی خۆبژێوی و حكومەتی هەرێم ئامادەكاری دەكات بۆ هەناردەكردنی هێلكەو مریشكی كوردستان بۆ بازاڕەكانی جیهان. هیوا عەلی، وتەبێژی وەزارەتی كشتوكاڵی هەرێم بە ماڵپەڕی فەرمی پارتی وتوە " لەبەرھەمھێنانی هێلكەو گۆشتی سپی گەیشتوینەتە ئاستی خۆبژێوی و زیاتریش، چونكە بازاڕی هەرێمی كوردستان ڕۆژانە پێویستی بە حەوت هەزار كارتۆن هێلكەیە، بەڵام بەرهەمی ڕۆژانەی كێڵگەكان 14 هەزار كارتۆنە، واتە حەوت هەزار كارتۆن زیادە لەبازاڕو پێویستی بەهەناردەكردنە". "ساڵانە هەرێمی كوردستان پێویستی بە 147 هەزار تۆن گۆشتی سپی هەیە، لەكاتێكدایە بەرهەمی ساڵانەی گۆشتی سپی گەیشتوەتە 285 هەزار تۆن، واتە ساڵانە 135 هەزار تۆن گۆشتی سپی زیادەیە لەبازاڕی ناوخۆیی و دەگاتە 45%ی گۆشتی بەرهەمهێنراو لە هەرێمی كورستان" وتەبێژی وەزارەتی كشتوكاڵ وا دەڵێت. ئەوەشی خستوەتەڕوو "بەشێكی بەرهەمی هێلكەو مریشكی كوردستان دەچێتە ناوەڕاست و باشووری عێراق، پلانی حكومەتی هەرێمی كوردستانیش ئەوەیە بازاڕ بۆ بەرهەمی ناوخۆ پەیدا بكەین، ئێستا ئامادەكاری دەكرێت بۆ هەناردەكردنی هێلكەو مریشكی كوردستان بۆ بازاڕەكانی جیهان".    

ئەمریكا بڕی ئەو بودجەیەی كە مانگانە بۆ مووچەی لیواكانی پیادەی وەزارەتی پێشمەرگەی دەنێرێت لە 20 ملیۆن دۆلارەوە بۆ 15 ملیۆن دۆلار كەمكردەوە، وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكاش رایگەیاند كەمكردنەوەكە لەمانگی 10ی ساڵی رابردوەوە جێبەجێكراوە، بەڵام تا ئێستا بەئاشكرا دانی پێدا نەنراوە. بەپێی راپۆرتێكی ماڵپەڕی ئەلمۆنیتەر "ئەو یارمەتییە بۆ پاڵپشتیكردنی مووچەی نزیكەی 54 هەزار پێشمەرگە بەكاردەهێنرێت لە یەكەكانی فەرماندەیی وەزارەتی پێشمەرگەی حكومەتی هەرێمی كوردستان، 100 هەزار پێشمەرگەی دیكەش لەو یەكانەدا خزمەت دەكەن كە ڕاستەوخۆ یان پارتی دیموكراتی كوردستان یان یەكێتی نیشتمانی كوردستان كۆنتڕۆڵیان كردوە". نوسینگەی ڕۆژنامەوانی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا بە ماڵپەڕەكەی ڕاگەیاندوە"كەمكردنەوەی بودجەكە بۆ موچەی هێزەكانی پێشمەرگە لەمانگی تشرینی یەكەمی 2023ەوە كاری پێكراوە بەپێی ئەو یاداشتنامەی لێكتێگەیشتنەی كە لە نێوان ئەمریكاو حكومەتی هەرێم واژۆكراوە، بەڵام تا ئێستا بە ئاشكرا دان بە كەمكردنەوەكەدا نەنراوە".  “هەموو هەوڵێكمانداوە بۆ ڕێكخستنەوەی كاروباری كارگێڕی و نەهێشتنی گەندەڵی و بەفیڕۆدان لە وەزارەتی كاروباری پێشمەرگە، ئامانجی سەرەكیمان چەسپاندن و ڕێكخستنەوەی هێزی پێشمەرگەیە لە چوارچێوەی پرۆسەی چاكسازیدا” نووسینگەی ڕۆژنامەوانی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا وا دەڵێت. بەرپرسانی وەزارەتی پێشمەرگەش بە ماڵپەڕەكەیان وتوە"ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا ئەو بڕە پارەیەی كە مانگانە خەرجی دەكات بۆ پێدانی مووچەی هێزەكانی پێشمەرگە لە 20 ملیۆن دۆلارەوە بۆ 15 ملیۆن دۆلار كەمكردوەتەوە، كەمكردنەوەكە لە كاتێكدایە گرژییە سیاسییە ناوخۆییەكانی نێوان لایەنە دەسەڵاتدارەكانی هەرێمی كوردستانی عێراق بووەتە هۆی ئاستەنگ لە پرۆسەی چاكسازیی پێشمەرگە".

هاوڵاتی  وەزیری نەوتی عێراق رایگەیاند كاردەكەن بۆ دەستپێكردنەوەی هەناردەی نەوتی هەرێم كە لەمانگی ئاداری ساڵی رابردوەوە وەستێنراوە، بەبێ ئەوەی كاتەكەی دیاری بكات.  حەیان عەبدولغەنی وەزیری نەوت و جێگری سەرۆك وەزیرانی عێراق بۆ كاروباری وزە راگەیەنراوێكی بڵاوكردەوەو رایگەیاند "كاردەكەین لەسەر پەرەپێدان و زیادیكردنی بەرهەمهێنانی نەوت و جێبەجێكردنی پلانی پێنج ساڵە بۆ گەیشتن بەئاستی بەرهەمهێنانی شەش ملیۆن بەرمیل نەوتی رۆژانەو هەنگاونان بۆ ئەوەی پێداویستی ناوخۆ لەسوتەمەنی پڕبكەینەوە". جێگری سەرۆك وەزیرانی عێراق راشیگەیاند" بۆ زیادكردنی داهاتی وڵات كاردەكەین بۆ دەستپێكردنەوەی هەناردەكردنی نەوت لەڕێگەی هەرێمەوە".  "كاردەكەنی بۆ زیادكردنی رێژەی بەرهەهێنانی غاز لەكێڵگە نەوتییەكانداو لەماوەی ئەمساڵیشدا 200 ملیۆن پێ سێ جا لەكێڵگە نەوتیەكانی بەسرە لەلایەن كۆمپانیای نەوتی بەسرەوە بەرهەمهێنراوە" جێگری سەرۆك وەزیران بۆ كاروباری وزە وا دەڵێت. 

هاوڵاتی  پەرلەمانتارێكی لیژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق رایگەیاند: گۆڕانكاری لەبودجەی 2024دا دەكرێت و لەڕووی داهات و خەمڵاندنی نرخی نەوت و خەرجیەكانەوە جیاواز دەبێت و حكومەتیش بۆ بودجەی ئەمساڵ پێویستی بەقەرز نابێت. جەمال كۆچەر ئەندامی لیژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق بە رۆژنامەی (الصباح)ی راگەیاند: "چەندین گۆڕانكاری لە بودجەی 2024ا دەكرێت لەڕووی داهات و خەمڵاندنی نرخی نەوت و خەرجیەكانەوە، ئەو پرۆژانەی پارەیان بۆ خەرجنەكراوە بۆیان خەرج دەكرێت و دامەزراندنیش لەبودجەی پێشتردا بڕیاری لێدراوەو ئەوانەی تائێستا دانەمەزراون لەبودجەی 2024دا داەمەزرێنرێن". "كاتێك حكومەتی عێراق بۆ سێ‌ ساڵی لەسەریەك (2023،2024،2025) بودجەی پێشكەش كرد ئامانجی یەكەمی بەردەوامبون بووە لەخەرجییەكان لەدوای مانگی كانونی دووەمەوە بۆ ئەوەی خۆی بەدور بگرێت لەروبەڕووبونەوەی كێشەی كۆتایهاتنی ساڵی دارایی و كاركردن لەسەر بنەمای یەك لەسەر دوانزە تاكاتی پەسەندكردنی بودجەی ساڵی داهاتوو" ئەندامەكەی لیژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق وای وت. وتیشی:"پەرلەمان دەسەڵاتی داوە بەحكومەت بەردەوامبێت لەخەرجیەكانی بودجەی 2023 تا كۆتایهاتنی و دەستكردن بە بودجەی 2024 بەبێ‌ وەستان". ئەندامەكەی لیژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق دەشڵێت:"حكومەت لە بودجەی (2024)هیچ گۆڕانكاریەك ناكات، بەهۆی ئەوەی بودجەی پێشوی بەتەواوی خەرجنەكردوەو لەبودجەی 2024شدا پێویستی بەقەرز نابێت".

هاوڵاتی بانکی ناوەندیی عێراق بڵاویکردەوە، لە سبەینێ وە مامەڵە داراییەکانی ناوخۆی وڵات بە دینار ئەنجامدەدرێن، دەشڵێت ته‌نها چوار لایه‌ن مافی وه‌رگرتنی حه‌واڵه‌ ده‌ره‌كیه‌كانیان به‌دۆلاری كاش هه‌یه‌. بانکی ناوەندیی عێراق لە ڕاگەیەندراوێکدا بڵاویکردەوە: بۆ جێبەجێکردنی ئامانجەکانی سیاسەتی دراو و توانا دارایی بانکەکان بۆ دابینکردنی پێداویستییەکانی دراوی بیانی بۆ کڕیارەکانیان، بانکی ناوەندیی عێراقی ئەو لایه‌نانه‌ی دیاریکردووە كە بۆ وەرگرتنی حەواڵە دەرەکییەکانیان بە شێوەی کاش دەتوانن مامەڵە بكەن. لە ڕاگەیەندراوەکەدا بانكی ناوەندی عێراق ئاماژەی بەوەشکردووە نێرده ، نوێنەرایەتییە دیپلۆماسییەکان، ڕێکخراوەکان و سەرجەم دەزگا نێودەوڵەتییەکان کە لە عێراق کاردەکەن، رێکخراوە مەدەنییە ناحکومییەکان کە لە سکرتاریەتی گشتیی ئەنجومەنی وەزیران تۆمارکراون، لە ئەگەری ئەوەی لایەنی بەخشەری بیانی مەرجی ئەوە دابنێت کە بڕە پارەی حه‌واڵه‌‌ی بیانی هاتوو بە دراوی دۆلار لە ناوخۆی عێراقدا بدرێت. بانكی ناوەندی ئەوەشی خستووەتەڕوو: گرێبەستە حکومییەکان کە بە دۆلاری ئەمریکی کاری پێدەکرێت و گرێبەستە بەردەوامەکان بۆ یارمەتییەکان و قەرز و رێککەوتنە دەرەکییەکان، ڕێژه‌ی ٪٤٠ی حەواڵەی هاتوو لە هەناردەکارانی عێراقیه‌کان لە ئەنجامی هەناردەکردنه‌کانیان بۆ دەرەوەی وڵات، بەکارهێنانی دراوی بیانی بۆیان ڕێگەپێدراوە. " بانکەکان رێگەیان پێدەدرێت ئەو بڕە پارەیەی کە لە دەرەوەی وڵاتەوە وەریانگرتووە بە شێوەی دۆلاری کاش بیگەیەننە کڕیارەکانیان، ئه‌‌و سەرچاوە داهاته‌ی که‌ له‌ بەردەستی بانکه‌که‌یه‌ و بەپێی رێککەوتنی نێوان بانک و کڕیار ده‌درێت، بانکەکان بۆیان نییە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ پارەی کڕیاران کە لە دەرەوەی عێراقەوە بە دراوی دۆلاری ئەمریکی وەریدەگرن بیگۆڕنه‌وه‌ به‌ دراوی دیناری عێراقی تەنها به‌ ڕەزامەندی کڕیار نه‌بێت" بانكی ناوەندی عێراق وادەڵێت.  

هاوڵاتی ئەمڕۆ دابەزینی بەهای لیرەی تورکی لە بازاڕەکانی جیهان، لە بەرامبەر دۆلاری ئەمریکی ئاستێکی پێوانەیی تۆمار کرد، بە جۆرێک لە ئێستادا هەر ١٠٠ دۆلارێکی ئەمریکی بەرامبەرە بە دوو هەزار و ٩٥٠ لیرەی تورکی. لە مێژووی دراوی تورکییدا، ئەمە جاری یەکەمە دابەزینی بەم شێوەیە بەخۆیەوە دەبینێت لە ماوەکانی ڕابردووشدا بانكی ناوەندی توركیا چەندین ڕێكارییان بە مەبەستی ڕێگەگرتن لە دابەزینی زیاتری بەهای لیرە گرتەبەر، بەڵام ڕۆژ لە دوای ڕۆژ لیرە زیاتر بەهاكەی خۆی لەدەست دەدات. ئەم دابەزینە لە دوای ئەوە دێت، کە رۆژی ٢٨ی مانگی ئایاری ئەمساڵ ڕەجەب تەیب ئەردۆغان بۆ جارێکی دیکە بە سەرۆکی تورکیا هەڵبژێردرایەوە، وەک شارەزایانی بواری ئابووریش پێشبینیان کردووە نرخی لیرەی تورکی بە شێوەیەکی بەرچاو دابەزینی بەخۆیەوە بینی.  

هاوڵاتی  ساڵ بەساڵ نرخی بەنزین و سوتەمەنی لەهەرێم گرانتر دەبێت تا سەرەتای 2016 نرخی لیترێك بەنزین بە 500 دیناربوو واتە لەماوەی حەوت ساڵدا نزیكەی دوو هێندە زیادیكردووە، هەرچەندە لەساڵی 2019 نرخی بەنزین دابەزی بەڵام دواتر دیسان بەرزبوەوە. نەبەز عەبدولحەمید، قایمقامی قەزای ناوەندی هەولێر ڕایگەیاند: زیادبوونی خواست لەسەر غازی ماڵان هۆكاری گرانبوونی نرخەكەیەتی، هاوكات ئەو بڕەی بۆمان دەنێرن كەمە   وتیشی كەم بوونی ئەو ڕێژەیە وایكردووە غازی ماڵان گران بێت. لەلایەكی دیكەوە بەهمەن قادر، وتەبێژی بەنزینخانەكانی سلێمانی سلێمانی بەهاوڵاتی وت:" لەئێستادا تەنها 25 دینار لەبەهای بەنزین بووەتەوە و نرخی لیترێك بەنزینی نۆرماڵ 900 دینارە و موحەسەن هەزار و 125 دینار و سوپەریش بووەتە 1275 دینار". جێی ئاماژەیە نرخی بەنزین لەهەرێم كاتێك بەرزدەبێتەوە هەندێك جار 100 دینار یاخود زیاتری دەچێتەسەر، بەڵام بۆ دابەزین 25 دینار دێتەخوارەوە بۆ هەر لیترێك. پێشتر كەریم عەلی، ئەندامی ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی( بەبڕیارێكی دادگای فیدراڵی عێراق ئەنجومەنی پارێزگاكان هەڵوەشاوەتەوە) لەلێدوانێكدا بەهاوڵاتی وتبوو: "هۆكاری یەكەم و سەرەكی گرانبوونی نرخی بەنزین قۆرغكارییە چ لەلایەن پاڵاوگەكانەوەو چ لەلایەن بازرگان و خاوەن وێستگەكانەوە، جگە لەوەی هیچ دەزگایەك لەهەرێمی كوردستاندا چاودێری نرخی بەنزین ناكات". وتیشی: "هەندێك هۆكاری تریش هەن وەك بەرزبوونەوەی بەهای دۆلارو بەهای نەوت و ئەمانە دەكەنە بیانوو بۆ ئەوەی زیاد لەپێویست نرخەكەی گران بكەن، لەكاتێكدا پاڵاوگە بۆ خۆی نەوتی خاو پەیدا دەكات و بەنرخی بازرگانی دەیفرۆشێت ئیتر حكومەت چیبكات". "پێویستە حكومەت چاودێری بكات لەڕووی كوالێتییەوەو قازانجەكەی بۆ دیاری بكات و ناكرێت بەمشێوەیە بازاڕی بۆ ئازادبێت و خۆی قازانج بۆ خۆی دیاری بكات، رۆڵی حكومەت لەم پرسەدا خراپەو بووەتە لایەنگیریش ئەگەربێتو لەڕووی نرخ و كوالێتییەوە چاودێری بكرێت نرخی بەنزین كۆنترۆڵ دەكرێت، بەڵام حكومەت مەبەستی نییە". كەریم عەلی وادەڵێت. ئەو ئەندامەی ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی ئەوەشی وتبوو:" چەند چارەسەرێك بۆ ئەم پرسە هەیە، حكومەتی هەرێم خۆی نەوتی خاو بداتە پاڵاوگەكان بەنرخی پاڵپشتی بدرێتە هاووڵاتیان، هەروەها رێككەوتن لەگەڵ حكومەتی عێراقی كەخاڵێكی زۆر گرنگەو كوالێتی و نرخی بەنزین رێكبخەنەوە تاهەرێمی كوردستانیش لەڕووی سوتەمەنییەوە سەقامگیربێت". كەریم عەلی ئاماژەی بەوەشكردبوو"هەروەها چاودێرییەكی چڕی پاڵاوگەكان و بازرگانەكان و خاوەن وێستگەكان بكرێت و نرخ و قازانجیان بۆ دابینبكرێت ئەوكاتە كۆنترۆڵی نرخی بەنزین دەكرێت و بەرزی و نزمی روونادات". لە هەرێمی کوردستان جگە لە بەنزینی بازرگانی، بەنزینی حکومیی هەیە کە بەشێکی حکومەتی عێراق و بەشێکی حکومەتی هەرێمی کوردستان دابینی دەکەن، بەڵام بۆ وەرگرتنی بەنزینەکە کە لیتری 750 دینارە، شۆفێران دەبێت چەند کاتژمێرێک نۆرەبگرن و لە هەموو جێگەیەکیش بەردەست نییە.